Adhikarana vikRuti vij~jAnIyo~adhyAyaH (2) · Śloka 2
athātō vikr̥tivijñānīyaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| gadyasūtrē|2|
अथातो विकृतिविज्ञानीयं शारीरं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana riShTaM mRutyorli~ggam (1-3) · Śloka 3
ata ēvāha puṣpaṁ phalasya dhūmō'gnērvarṣasya jaladōdayaḥ| yathā bhaviṣyatō liṅgaṁ riṣṭaṁ mr̥tyōstathā dhruvam||1|| (āyuṣmati kriyāḥ sarvāḥ saphalāḥ samprayōjitāḥ| bhavanti bhiṣajāṁ bhūtyai kr̥tajña iva bhūbhuji||1|| kṣīṇāyuṣi kr̥taṁ karma vyarthaṁ kr̥tamivādhamē| ayaśō dēhasandēhaṁ svārthahāniṁ ca yacchati|2| tarhīdānīṁ gatāsūnāṁ lakṣaṇaṁ sampracakṣatē| vikr̥tiḥ prakr̥tēḥ prājñaiḥ pradiṣṭā riṣṭasaṁjñayā)||3||
अत एवाह पुष्पं फलस्य धूमोऽग्नेर्वर्षस्य जलदोदयः| यथा भविष्यतो लिङ्गं रिष्टं मृत्योस्तथा ध्रुवम्||१|| (आयुष्मति क्रियाः सर्वाः सफलाः सम्प्रयोजिताः| भवन्ति भिषजां भूत्यै कृतज्ञ इव भूभुजि||१|| क्षीणायुषि कृतं कर्म व्यर्थं कृतमिवाधमे| अयशो देहसन्देहं स्वार्थहानिं च यच्छति|२| तर्हीदानीं गतासूनां लक्षणं सम्प्रचक्षते| विकृतिः प्रकृतेः प्राज्ञैः प्रदिष्टा रिष्टसंज्ञया)||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana riShTABAve maraNABAvaH , dRuShTariShTe jIvitABAvaH (2) · Śloka 2
ata ēvāha ariṣṭaṁ nāsti maraṇaṁ dr̥ṣṭariṣṭaṁ ca jīvitam| |2|
अत एवाह अरिष्टं नास्ति मरणं दृष्टरिष्टं च जीवितम्| |२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ABAse maraNaM na (2) · Śloka 2
nanu, "dr̥ṣṭariṣṭaṁ jīvitaṁ nāsti" ityayuktamētat, vyabhicārāt| tathā ca vakṣyati (ślō. 128)- "yaṁ naraṁ sahasā rōgō durbalaṁ parimuñcati| saṁśayaprāptamātrēyō jīvitaṁ tasya manyatē| " ityāha | ariṣṭē riṣṭavijñānaṁ na ca riṣṭē'pyanaipuṇāt||2||
ननु, "दृष्टरिष्टं जीवितं नास्ति" इत्ययुक्तमेतत्, व्यभिचारात्| तथा च वक्ष्यति (श्लो. १२८)- "यं नरं सहसा रोगो दुर्बलं परिमुञ्चति| संशयप्राप्तमात्रेयो जीवितं तस्य मन्यते| " इत्याह | अरिष्टे रिष्टविज्ञानं न च रिष्टेऽप्यनैपुणात्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRuShNAtreyamate riShTaBedanirdeSaH (3) · Śloka 3
kr̥ṣṇātrēyastu dvidhā riṣṭamicchatīti tanmatamāviṣkurvannāha kēcittu taddvidhētyāhuḥ sthāyyasthāyivibhēdataḥ| |3|
कृष्णात्रेयस्तु द्विधा रिष्टमिच्छतीति तन्मतमाविष्कुर्वन्नाह केचित्तु तद्द्विधेत्याहुः स्थाय्यस्थायिविभेदतः| |३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asthAyiriShTaBedanirdeSaH (3-4) · Śloka 4
tatrāsthāyiriṣṭabhēdaṁ darśayannāha | dōṣāṇāmapi bāhulyādgiṣṭābhāsaḥ samudbhavēt||3|| sa dōṣāṇāṁ śamē śāmyētsthāyyavaśyaṁ tu mr̥tyavē| |4|
तत्रास्थायिरिष्टभेदं दर्शयन्नाह | दोषाणामपि बाहुल्याद्गिष्टाभासः समुद्भवेत्||३|| स दोषाणां शमे शाम्येत्स्थाय्यवश्यं तु मृत्यवे| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana riShTa lakShaNam (4-5) · Śloka 5
kiṁ tadriṣṭam ? ityāha | rūpēndriyasvaracchāyāpraticchāyākriyādiṣu||4|| anyēṣvapi ca bhāvēṣu prākr̥tēṣvanimittataḥ| vikr̥tiryā samāsēna riṣṭaṁ taditi lakṣayēt||5||
किं तद्रिष्टम् ? इत्याह | रूपेन्द्रियस्वरच्छायाप्रतिच्छायाक्रियादिषु||४|| अन्येष्वपि च भावेषु प्राकृतेष्वनिमित्ततः| विकृतिर्या समासेन रिष्टं तदिति लक्षयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana keSaromNAM riShTam (6) · Śloka 6
kēśarōma nirabhyaṅgaṁ yasyābhyaktamivēkṣyatē| |6|
केशरोम निरभ्यङ्गं यस्याभ्यक्तमिवेक्ष्यते| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana netrayoH riShTam (6-8) · Śloka 8
indriyāṇāmadhiṣṭhānasya vikr̥tiḥ-indriyavikr̥tiḥ, ityāha | yasyātyarthaṁ calē nētrē stabdhāntargatanirgatē||6|| jihmē vistr̥tasaṅkṣiptē saṅkṣiptavinatabhruṇī| udbhrāntadarśanē hīnadarśanē nakulōpamē||7|| kapōtābhē alātābhē srutē lulitapakṣmaṇī| |8|
इन्द्रियाणामधिष्ठानस्य विकृतिः-इन्द्रियविकृतिः, इत्याह | यस्यात्यर्थं चले नेत्रे स्तब्धान्तर्गतनिर्गते||६|| जिह्मे विस्तृतसङ्क्षिप्ते सङ्क्षिप्तविनतभ्रुणी| उद्भ्रान्तदर्शने हीनदर्शने नकुलोपमे||७|| कपोताभे अलाताभे स्रुते लुलितपक्ष्मणी| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAsikAyAH riShTam (8-9) · Śloka 9
| nāsikā'tyarthavivr̥tā saṁvr̥tā piṭikācitā||8|| ucchūnā sphuṭitā mlānā| |9|
| नासिकाऽत्यर्थविवृता संवृता पिटिकाचिता||८|| उच्छूना स्फुटिता म्लाना| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana oShThayoH riShTam (9) · Śloka 9
yasyauṣṭhō yātyadhō'dharaḥ| ūrdhvaṁ dvitīyaḥ syātāṁ vā pakvajambūnibhāvubhau||9||
यस्यौष्ठो यात्यधोऽधरः| ऊर्ध्वं द्वितीयः स्यातां वा पक्वजम्बूनिभावुभौ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dantAnAM riShTam (10) · Śloka 10
dantāḥ saśarkarāḥ śyāvāstāmrāḥ puṣpitapaṅkitāḥ| sahasaiva patēyurvā|10|
दन्ताः सशर्कराः श्यावास्ताम्राः पुष्पितपङ्किताः| सहसैव पतेयुर्वा|१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jihvAyAH riShTam (10-11) · Śloka 11
| jihvā jihyā visarpiṇī||10|| śūnā śuṣkā guruḥ śyāvā liptā suptā sakaṇṭakā| |11|
| जिह्वा जिह्या विसर्पिणी||१०|| शूना शुष्का गुरुः श्यावा लिप्ता सुप्ता सकण्टका| |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SirodharAyAH riShTam, pRuShThasya riShTam, hanvoH riShTam (11-12) · Śloka 12
| śiraḥ śirōdharā vōḍhuṁ pr̥ṣṭhaṁ vā bhāramātmanaḥ||11|| hanū vā piṇḍāmāsyasthaṁ śaknuvanti na yasya ca| |12|
| शिरः शिरोधरा वोढुं पृष्ठं वा भारमात्मनः||११|| हनू वा पिण्डामास्यस्थं शक्नुवन्ति न यस्य च| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~ggAnAM riShTam (12) · Śloka 12
| yasyānimittamaṅgāni gurūṇyati laghūni vā||12||
| यस्यानिमित्तमङ्गानि गुरूण्यति लघूनि वा||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana randhrANAM riShTam (13) · Śloka 13
viṣadōṣādvinā yasya khēbhyō raktaṁ pravartatē| |13|
विषदोषाद्विना यस्य खेभ्यो रक्तं प्रवर्तते| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mehanasya riShTam, vRuShaNayoH riShTam (13-14) · Śloka 14
| utsiktaṁ mēhanaṁ yasya vr̥ṣaṇāvatiniḥsr̥tau||13|| atō'nyathā vā yasya syāt sarvē tē kālacōditāḥ| |14|
| उत्सिक्तं मेहनं यस्य वृषणावतिनिःसृतौ||१३|| अतोऽन्यथा वा यस्य स्यात् सर्वे ते कालचोदिताः| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lalATasya riShTam, bastiSIrShasya riShTam (14-15) · Śloka 15
| yasyāpūrvāḥ sirālēkhā bālēndvākr̥tayō'pi vā||14|| lalāṭē bastiśīrṣē vā ṣaṇmāsānna sa jīvati| |15|
| यस्यापूर्वाः सिरालेखा बालेन्द्वाकृतयोऽपि वा||१४|| ललाटे बस्तिशीर्षे वा षण्मासान्न स जीवति| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana plavamAnasya riShTam (15-16) · Śloka 16
| padminīpatravattōyaṁ śarīrē yasya dēhinaḥ||15|| plavatē plavamānasya ṣaṇmāsāstasya jīvitam| |16|
| पद्मिनीपत्रवत्तोयं शरीरे यस्य देहिनः||१५|| प्लवते प्लवमानस्य षण्मासास्तस्य जीवितम्| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirANAM riShTam, romakUpAnAM riShTam (16-17) · Śloka 17
| haritābhāḥ sirā yasya rōmakūpāśca saṁvr̥tāḥ||16|| sō'mlābhilāṣī puruṣaḥ pittānmaraṇamaśnutē| |17|
| हरिताभाः सिरा यस्य रोमकूपाश्च संवृताः||१६|| सोऽम्लाभिलाषी पुरुषः पित्तान्मरणमश्नुते| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUrdhnaH riShTam, muKasya riShTam (17-18) · Śloka 18
| yasya gōmayacūrṇābhaṁ cūrṇaṁ mūrdhni mukhē'pi vā||17|| sasnēhaṁ, mūrdhni dhūmō vā, māsāntaṁ tasya jīvitam| |18|
| यस्य गोमयचूर्णाभं चूर्णं मूर्ध्नि मुख़ेऽपि वा||१७|| सस्नेहं, मूर्ध्नि धूमो वा, मासान्तं तस्य जीवितम्| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUrdhnaH BruvoSca riShTam (18-19) · Śloka 19
| mūrdhni bhruvōrvā kurvanti sīmantāvartakā navāḥ||18|| mr̥tyuṁ svasthasya ṣaḍrātrāttrirātrādāturasya tu| |19|
| मूर्ध्नि भ्रुवोर्वा कुर्वन्ति सीमन्तावर्तका नवाः||१८|| मृत्युं स्वस्थस्य षड्रात्रात्त्रिरात्रादातुरस्य तु| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jihvAmuKAkShimUrdhnAM riShTam (19-20) · Śloka 20
| jihvā śyāvā mukhaṁ pūti savyamakṣi nimajjati||19|| khagā vā mūrdhni līyantē yasya taṁ parivarjayēt| |20|
| जिह्वा श्यावा मुख़ं पूति सव्यमक्षि निमज्जति||१९|| ख़गा वा मूर्ध्नि लीयन्ते यस्य तं परिवर्जयेत्| |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snAtAnuliptasya riShTam (20-21) · Śloka 21
| yasya snātānuliptasya pūrvaṁ śuṣyatyurō bhr̥śam||20|| ārdrēṣu sarvagātrēṣu sō'rdhamāsaṁ na jīvati| |21|
| यस्य स्नातानुलिप्तस्य पूर्वं शुष्यत्युरो भृशम्||२०|| आर्द्रेषु सर्वगात्रेषु सोऽर्धमासं न जीवति| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SarIravarNasya riShTam, upacayAdInAM riShTam (21-22) · Śloka 22
| akasmādyugapadgātrē varṇau prākr̥tavaikr̥tau||21|| tathaivōpacayaglāniraukṣyasnēhādi mr̥tyavē| |22|
| अकस्माद्युगपद्गात्रे वर्णौ प्राकृतवैकृतौ||२१|| तथैवोपचयग्लानिरौक्ष्यस्नेहादि मृत्यवे| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~ggulInAM riShTam, kShavakAsAdidhvaneH riShTam ,ucCvAsasya riShTam (22-23) · Śloka 23
| yasya sphuṭēyuraṅgulyō nākr̥ṣṭā na sa jīvati||22|| kṣavakāsādiṣu tathā yasyāpūrvō dhvanirbhavēt| hrasvō dīrghō'ti vōcchvāsaḥ pūtiḥ surabhirēva vā||23||
| यस्य स्फुटेयुरङ्गुल्यो नाकृष्टा न स जीवति||२२|| क्षवकासादिषु तथा यस्यापूर्वो ध्वनिर्भवेत्| ह्रस्वो दीर्घोऽति वोच्छ्वासः पूतिः सुरभिरेव वा||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SarIragandhasya riShTam, malavastravraNAdigandhasya riShTam (24) · Śloka 24
āplutānāplutē kāyē yasya gandhō'timānuṣaḥ| malavastravraṇādau vā varṣāntaṁ tasya jīvitam||24||
आप्लुतानाप्लुते काये यस्य गन्धोऽतिमानुषः| मलवस्त्रव्रणादौ वा वर्षान्तं तस्य जीवितम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~ggAtisaurasyasya riShTam, a~ggAtivairasyasya riShTam (25) · Śloka 25
bhajantē'yaṅgasaurasyādyaṁ yūkāmakṣikādayaḥ| tyajanti vā'tivairasyātsō'pi varṣaṁ na jīvati||25||
भजन्तेऽयङ्गसौरस्याद्यं यूकामक्षिकादयः| त्यजन्ति वाऽतिवैरस्यात्सोऽपि वर्षं न जीवति||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UShmagAtrasya riShTam (26) · Śloka 26
satatōṣmasu gātrēṣu śaityaṁ yasyōpalakṣyatē| śītēṣu bhr̥śamauṣṇyaṁ vā svēdaḥ stambhō'pyahētukaḥ||26||
सततोष्मसु गात्रेषु शैत्यं यस्योपलक्ष्यते| शीतेषु भृशमौष्ण्यं वा स्वेदः स्तम्भोऽप्यहेतुकः||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SItagAtrasya riShTam, SItapiTikasya SItA~ggasya ca riShTam, SItArtasya riShTam (27) · Śloka 27
yō jātaśītapiṭikaḥ śītāṅgō vā vidahyatē| uṣṇadvēṣī ca śītārtaḥ sa prētādhipagōcaraḥ||27||
यो जातशीतपिटिकः शीताङ्गो वा विदह्यते| उष्णद्वेषी च शीतार्तः स प्रेताधिपगोचरः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana urasyUShmAdi riShTam (28) · Śloka 28
urasyūṣmā bhavēdyasya jaṭharē cātiśītatā| bhinnaṁ purīṣaṁ tr̥ṣṇā ca yathā prētastathaiva saḥ||28||
उरस्यूष्मा भवेद्यस्य जठरे चातिशीतता| भिन्नं पुरीषं तृष्णा च यथा प्रेतस्तथैव सः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtrapurIShAdikasya riShTam (29) · Śloka 29
mūtraṁ purīṣaṁ niṣṭhyūtaṁ śukraṁ vā'psu nimajjati| niṣṭhyūtaṁ bahuvarṇaṁ vā yasya māsātsa naśyati||29||
मूत्रं पुरीषं निष्ठ्यूतं शुक्रं वाऽप्सु निमज्जति| निष्ठ्यूतं बहुवर्णं वा यस्य मासात्स नश्यति||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rUpasya riShTam (30-33) · Śloka 33
ghanībhūtamivākāśamākāśamiva yō ghanam| amūrtamiva mūrtaṁ ca mūrtaṁ cāmūrtavatsthitam||30|| tējasvyatējastadvacca śuklaṁ kr̥ṣṇamasacca sat| anētrarōgaścandraṁ ca bahurūpamalāñchanam||31|| jāgradrakṣāṁsi gandharvān prētananyāṁśca tadvidhān| rūpaṁ vyākr̥ti tattacca yaḥ paśyati sa naśyati||32|| saptarṣīṇāṁ samīpasthāṁ yō na paśyatyarūndhatīm| dhruvamākāśagaṅgāṁ vā sa na paśyati tāṁ samām||33||
ग़नीभूतमिवाकाशमाकाशमिव यो ग़नम्| अमूर्तमिव मूर्तं च मूर्तं चामूर्तवत्स्थितम्||३०|| तेजस्व्यतेजस्तद्वच्च शुक्लं कृष्णमसच्च सत्| अनेत्ररोगश्चन्द्रं च बहुरूपमलाञ्छनम्||३१|| जाग्रद्रक्षांसि गन्धर्वान् प्रेतनन्यांश्च तद्विधान्| रूपं व्याकृति तत्तच्च यः पश्यति स नश्यति||३२|| सप्तर्षीणां समीपस्थां यो न पश्यत्यरून्धतीम्| ध्रुवमाकाशगङ्गां वा स न पश्यति तां समाम्||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Sabdasya riShTam, gandhasya riShTam, rasasya riShTam, sparSasya riShTam, manasaH riShTam (34-38) · Śloka 38
idaniim śrōtrēndriyasya vikrutimaacikhyaasuraaha mēghatōyaughanirghōṣavīṇāpaṇavavēṇujān| śr̥ṇōtyanyāṁśca yaḥ śabdānasatō na satō'pi vā||34|| niṣpīḍya karṇau śr̥ṇuyānna yō dhukadhukāsvanam| tadvadgandharasasparśān manyatē yō viparyayāt||35|| sarvaśō vā na yō, yaśca dīpagandhaṁ na jighrati| vidhinā yasya dōṣāya svāsthyāyāvidhinā rasāḥ||36|| yaḥ pāṁsunēva kīrṇāṅgō yō'ṅgē ghātaṁ na vētti vā| antarēṇa tapastīvraṁ yōgaṁ vā vidhipūrvakam||37|| jānātyatīndriyaṁ yaśca tēṣāṁ maraṇamādiśēt| |38|
इदनीम् श्रोत्रेन्द्रियस्य विक्रुतिमाचिख्यासुराह मेघतोयौघनिर्घोषवीणापणववेणुजान्| शृणोत्यन्यांश्च यः शब्दानसतो न सतोऽपि वा||३४|| निष्पीड्य कर्णौ शृणुयान्न यो धुकधुकास्वनम्| तद्वद्गन्धरसस्पर्शान् मन्यते यो विपर्ययात्||३५|| सर्वशो वा न यो, यश्च दीपगन्धं न जिघ्रति| विधिना यस्य दोषाय स्वास्थ्यायाविधिना रसाः||३६|| यः पांसुनेव कीर्णाङ्गो योऽङ्गे घातं न वेत्ति वा| अन्तरेण तपस्तीव्रं योगं वा विधिपूर्वकम्||३७|| जानात्यतीन्द्रियं यश्च तेषां मरणमादिशेत्| |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svarasya riShTam (38-39) · Śloka 39
adhunaa kharavikr̥timaaha | hīnō dīnaḥ svarō'vyaktō yasya syādgadgadō'pi vā||38|| sahasā yō vimuhyōdvā vivakṣurna sa jīvati| |39|
अधुना खरविकृतिमाह | हीनो दीनः स्वरोऽव्यक्तो यस्य स्याद्गद्गदोऽपि वा||३८|| सहसा यो विमुह्योद्वा विवक्षुर्न स जीवति| |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svarabalavarNarogavRuddhInAM riShTam (39-40) · Śloka 40
| svarasya durbalībhāvaṁ hāniṁ ca balavarṇayōḥ||39|| rōgavr̥ddhimayuktyā ca dr̥ṣṭvā maraṇamādiśēt| |40|
| स्वरस्य दुर्बलीभावं हानिं च बलवर्णयोः||३९|| रोगवृद्धिमयुक्त्या च दृष्ट्वा मरणमादिशेत्| |४०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BAShamANasya riShTam, SrotuH riShTam (40-41) · Śloka 41
| apasvaraṁ bhāṣamāṇaṁ prāptaṁ maraṇamātmanaḥ||40|| śrōtāraṁ cāsya śabdasya dūrataḥ parivarjayēt| |41|
| अपस्वरं भाषमाणं प्राप्तं मरणमात्मनः||४०|| श्रोतारं चास्य शब्दस्य दूरतः परिवर्जयेत्| |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana CAyAyAH riShTam (41-42) · Śloka 42
svarāśraya riṣṭamuktvā chāyāśrayaṁ riṣṭamabhīdhitsurāha | saṁsthānēna pramāṇēna varṇēna prabhayā'pi vā||41|| chāyā vivartatē yasya svapnē'pi prēta ēva saḥ| |42|
स्वराश्रय रिष्टमुक्त्वा छायाश्रयं रिष्टमभीधित्सुराह | संस्थानेन प्रमाणेन वर्णेन प्रभयाऽपि वा||४१|| छाया विवर्तते यस्य स्वप्नेऽपि प्रेत एव सः| |४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana CAyAyA dvairUpyam (42-43) · Śloka 43
asyāśca chāyāyā dvairūpyaṁ darśayitumāha | ātapādarśatōyādau yā saṁsthānapramāṇataḥ||42|| chāyā'ṅgātsambhavatyuktā praticchāyēti sā punaḥ| varṇaprabhāśrayā yā tu sā chāyaiva śarīragā||43||
अस्याश्च छायाया द्वैरूप्यं दर्शयितुमाह | आतपादर्शतोयादौ या संस्थानप्रमाणतः||४२|| छायाऽङ्गात्सम्भवत्युक्ता प्रतिच्छायेति सा पुनः| वर्णप्रभाश्रया या तु सा छायैव शरीरगा||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana praticCAyAyA riShTam (44-45) · Śloka 45
bhavēdyasya praticchāyā chinnā bhinnā'dhikā''kulā| viśirā dviśirā jihmā vikr̥tā yadi vā'nyathā||44|| taṁ samāptāyuṣaṁ vidyānna cēllakṣyanimittajā| praticchāyāmayī yasya na cākṣṇīkṣyēta kanyakā||45||
भवेद्यस्य प्रतिच्छाया छिन्ना भिन्नाऽधिकाऽऽकुला| विशिरा द्विशिरा जिह्मा विकृता यदि वाऽन्यथा||४४|| तं समाप्तायुषं विद्यान्न चेल्लक्ष्यनिमित्तजा| प्रतिच्छायामयी यस्य न चाक्ष्णीक्ष्येत कन्यका||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana KAdInAM mahABUtAnAM pa~jca CAyAH ,nABasI CAyA ,vAyavI CAyA ,AgneyI CAyA ,AmBasI CAyA, pArthivI CAyA (46-48) · Śloka 48
idānīṁ yasya mahābhūtasya yādr̥śī chāyā syāt, tāṁ kathayitumāha khādīnāṁ pañca pañcānāṁ chāyā vividhalakṣaṇāḥ| nābhasī nirmalā''nīlā sasnēhā saprabhēva ca||46|| vātādrajō'ruṇā śyāvā bhasmarūkṣā hataprabhā| viśuddharaktā tvāgnēyī dīptābhā darśanapriyā||47|| śuddhavaidūryavimalā susnigdhā tōyajā sukhā| sthirāsnigdhā ghanā śuddhā śyāmā śvētā ca pārthivī||48||
इदानीं यस्य महाभूतस्य यादृशी छाया स्यात्, तां कथयितुमाह खादीनां पञ्च पञ्चानां छाया विविधलक्षणाः| नाभसी निर्मलाऽऽनीला सस्नेहा सप्रभेव च||४६|| वाताद्रजोऽरुणा श्यावा भस्मरूक्षा हतप्रभा| विशुद्धरक्ता त्वाग्नेयी दीप्ताभा दर्शनप्रिया||४७|| शुद्धवैदूर्यविमला सुस्निग्धा तोयजा सुखा| स्थिरास्निग्धा घना शुद्धा श्यामा श्वेता च पार्थिवी||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyavInAmanyAsAMcaguNAH (49) · Śloka 49
idānīmāsāṁ chāyānāṁ guṇanirdēśamāha vāyavī rōgamaraṇaklēśāyānyāḥ sukhōdayāḥ| |49|
इदानीमासां छायानां गुणनिर्देशमाह वायवी रोगमरणक्लेशायान्याः सुखोदयाः| |४९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana praBAyAH saptavidhatvam (49-50) · Śloka 50
| prabhōktā taijasī sarvā, sā tu saptavidhā smr̥tā||49|| raktā pītā sitā śyāvā haritā pāṇḍurā'sitā| |50|
| प्रभोक्ता तैजसी सर्वा, सा तु सप्तविधा स्मृता||४९|| रक्ता पीता सिता श्यावा हरिता पाण्डुराऽसिता| |५०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana praBANAM SuBASuBatvam (50-51) · Śloka 51
| tāsāṁ yāḥ syurvikāsinyaḥ snigdhāśca vimalāśca yāḥ||50|| tāḥ śubhā, malinā rūkṣāḥ saṅkṣiptāścāśubhōdayāḥ| |51|
| तासां याः स्युर्विकासिन्यः स्निग्धाश्च विमलाश्च याः||५०|| ताः शुभा, मलिना रूक्षाः सङ्क्षिप्ताश्चाशुभोदयाः| |५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana CAyApraBayorlakShaNam (51) · Śloka 51
chāyāprabhayōranyatvaṁ pradarśayituṁ lakṣaṇamāha | varṇamākrāmati chāyā prabhā varṇaprakāśinī||51||
छायाप्रभयोरन्यत्वं प्रदर्शयितुं लक्षणमाह | वर्णमाक्रामति छाया प्रभा वर्णप्रकाशिनी||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana CAyApraBayorvyAptiH (52-53) · Śloka 53
tathēdamapi chāyāprabhayōranyatvē lakṣaṇamāha āsannē lakṣyatē chāyā vikr̥ṣṭē bhā prakāśatē| nācchāyō nāprabhaḥ kaścidviśēṣāścihnayanti tu||52|| nr̥ṇāṁ śubhāśubhōtpattiṁ kālē chāyāsamāśrayāḥ| |53|
तथेदमपि छायाप्रभयोरन्यत्वे लक्षणमाह आसन्ने लक्ष्यते छाया विकृष्टे भा प्रकाशते| नाच्छायो नाप्रभः कश्चिद्विशेषाश्चिह्नयन्ति तु||५२|| नृणां शुभाशुभोत्पत्तिं काले छायासमाश्रयाः| |५३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ca~gkramato riShTam, hitamaSnataH riShTam, alpASinaH riShTam, bahvASinaH riShTam, kaPArtasya riShTam, SvAsocCvAsavataH riShTam, SirovikShepavataH riShTam, srutasvedasya riShTam, utthApyamAnasya riShTam, uttAnaSayAnasya riShTam, jiGRukShAvataH riShTam, ahAsyahAsinaH riShTam, uttarauShThalihataH riShTam, CAyABidravavataH riShTam, BiShagAdidveShavataH riShTam (53-61) · Śloka 61
| nikaṣanniva yaḥ pādau cyutāṁsaḥ parisarpati||53|| hīyatē balataḥ śaśvadyō'nnamaśnan hitaṁ bahu| yō'lpāśī bahuviṇmūtrō bahvāśī cālpamūtraviṭ||54|| yō vā'lpāśī kaphēnārtō dīrghaṁ śvasiti cēṣṭatē| dīrghamucchvasya yō hrasvaṁ niḥśvasya paritāmyati||55|| hrasvaṁ ca yaḥ praśvasiti vyāviddhaṁ spandatē bhr̥śam| śirō vikṣipatē kr̥cchrādyō'ñcayitvā prapāṇikau||56|| yō lalāṭātsrutasvēdaḥ ślathasandhānabandhanaḥ| utthāpyamānaḥ sammuhyēdyō balī durbalō'pi vā||57|| uttāna ēva svapiti yaḥ pādau vikarōti ca| śayanāsanakuḍyādēryō'sadēva jighr̥kṣati||58|| āhāsyahāsī sammuhyan yō lēḍhi daśanacchadau| uttarauṣṭhaṁ parilihan phūtkārāṁśca karōti yaḥ||59|| yamabhidravati cchāyā kr̥ṣṇā pītā'ruṇā'pi vā| bhiṣagbhēṣajapānānnagurumitradviṣaśca yē||60|| vaśagāḥ sarva ēvaitē vijñēyāḥ samavartinaḥ| |61|
| निकषन्निव यः पादौ च्युतांसः परिसर्पति||५३|| हीयते बलतः शश्वद्योऽन्नमश्नन् हितं बहु| योऽल्पाशी बहुविण्मूत्रो बह्वाशी चाल्पमूत्रविट्||५४|| यो वाऽल्पाशी कफेनार्तो दीर्ग़ं श्वसिति चेष्टते| दीर्ग़मुच्छ्वस्य यो ह्रस्वं निःश्वस्य परिताम्यति||५५|| ह्रस्वं च यः प्रश्वसिति व्याविद्धं स्पन्दते भृशम्| शिरो विक्षिपते कृच्छ्राद्योऽञ्चयित्वा प्रपाणिकौ||५६|| यो ललाटात्स्रुतस्वेदः श्लथसन्धानबन्धनः| उत्थाप्यमानः सम्मुह्येद्यो बली दुर्बलोऽपि वा||५७|| उत्तान एव स्वपिति यः पादौ विकरोति च| शयनासनकुड्यादेर्योऽसदेव जिग़ृक्षति||५८|| आहास्यहासी सम्मुह्यन् यो लेढि दशनच्छदौ| उत्तरौष्ठं परिलिहन् फूत्कारांश्च करोति यः||५९|| यमभिद्रवति च्छाया कृष्णा पीताऽरुणाऽपि वा| भिषग्भेषजपानान्नगुरुमित्रद्विषश्च ये||६०|| वशगाः सर्व एवैते विज्ञेयाः समवर्तिनः| |६१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grIvAdisvedavataH riShTam (61-1) · Śloka 1
(grīvālalāṭahr̥dayaṁ yasya svidyati śītalam||61|| uṣṇō'paraḥ pradēśaśca śaraṇaṁ tasya dēvatāḥ| ) |pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvarādiṣvatimātrayā| yaṁ viśaṁti viśatyēnaṁ mr̥tyurjvarapuraḥsaraḥ]||1||
(ग्रीवाललाटहृदयं यस्य स्विद्यति शीतलम्||६१|| उष्णोऽपरः प्रदेशश्च शरणं तस्य देवताः| ) |पूर्वरूपाणि सर्वाणि ज्वरादिष्वतिमात्रया| यं विशंति विशत्येनं मृत्युर्ज्वरपुरःसरः]||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aNujyotyAdeH riShTam, medhAdiprAptavataH riShTam (62-64) · Śloka 64
| yō'ṇujyōtiranēkāgrō duḥcchāyō durmanāḥsadā||62|| bali balibhr̥tō yasya praṇītaṁ nōpabhuñjatē| nirnimittaṁ ca yō mēdhāṁ śōbhāmupacayaṁ śriyam||63|| prāpnōtyatō vā vibhraṁśaṁ sa prāpnōti yamakṣayam| |64|
| योऽणुज्योतिरनेकाग्रो दुःच्छायो दुर्मनाःसदा||६२|| बलि बलिभृतो यस्य प्रणीतं नोपभुञ्जते| निर्निमित्तं च यो मेधां शोभामुपचयं श्रियम्||६३|| प्राप्नोत्यतो वा विभ्रंशं स प्राप्नोति यमक्षयम्| |६४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana guNadoShamayaprakRuteH riShTam (64-65) · Śloka 65
| guṇadōṣamayī yasya svasthasya vyādhitasya vā||64|| yātyanyathātvaṁ prakr̥tiḥ paṇmāsānna sa jīvati| |65|
| गुणदोषमयी यस्य स्वस्थस्य व्याधितस्य वा||६४|| यात्यन्यथात्वं प्रकृतिः पण्मासान्न स जीवति| |६५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BaktyAdinivartanavataH riShTam (65-66) · Śloka 66
| bhaktiḥ śīlaṁ smr̥tistyāgō buddhirbalamahētukam||65|| ṣaḍētāni nivartantē ṣaḍbhirmāsairmariṣyataḥ| |66|
| भक्तिः शीलं स्मृतिस्त्यागो बुद्धिर्बलमहेतुकम्||६५|| षडेतानि निवर्तन्ते षड्भिर्मासैर्मरिष्यतः| |६६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mattavadgattyAdeH riShTam (66) · Śloka 66
| mattavadgativākkampamōhā māsānmariṣyataḥ||66||
| मत्तवद्गतिवाक्कम्पमोहा मासान्मरिष्यतः||६६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana keSotpATanapIDAj~jAnavataH riShTam, kaNThasya riShTam (67) · Śloka 67
naśyatyajānan ṣaḍahātkēśaluñcanavēdanām| na yāti yasya cāhāraḥ kaṇṭhaṁ kaṇṭhāmayādr̥tē||67||
नश्यत्यजानन् षडहात्केशलुञ्चनवेदनाम्| न याति यस्य चाहारः कण्ठं कण्ठामयादृते||६७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana preShyANAM riShTam ,pretAkRuteH riShTam nidrAyAH riShTam (68) · Śloka 68
prēṣyāḥ pratīpatāṁ yānti prētākr̥tirudīryatē| yasya nidrā bhavēnnityā naiva vā na sa jīvati||68||
प्रेष्याः प्रतीपतां यान्ति प्रेताकृतिरुदीर्यते| यस्य निद्रा भवेन्नित्या नैव वा न स जीवति||६८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaktracaraNacakShuShAM riShTam (69) · Śloka 69
vaktramāpūryatē'śrūṇāṁ svidyataśvaraṇau bhr̥śam| cakṣuścākulatāṁ yāti yamarājyaṁ gamiṣyataḥ||69||
वक्त्रमापूर्यतेऽश्रूणां स्विद्यतश्वरणौ भृशम्| चक्षुश्चाकुलतां याति यमराज्यं गमिष्यतः||६९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BAvAnAM riShTam (70) · Śloka 70
yaiḥ purā ramatē bhāvairaratistairna jīvati| |70|
यैः पुरा रमते भावैररतिस्तैर्न जीवति| |७०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sahasA vikArasya riShTam (70-71) · Śloka 71
| sahasā jāyati yasya vikāraḥ sarvalakṣaṇaḥ||70|| nivartatē vā sahasā, sahasā sa vinaśyati| |71|
| सहसा जायति यस्य विकारः सर्वलक्षणः||७०|| निवर्तते वा सहसा, सहसा स विनश्यति| |७१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarasya riShTam (71-73) · Śloka 73
adhunā pratirōgaṁ riṣṭaṁ vaktuṁ sarvavyādhipradhānasya jvarasyaiva tāvadvikr̥tiṁ lilakṣayiṣurāha | jvarō nihanti balavān gambhīrō dairgharātrikaḥ||71|| sapralāpabhramaśvāsaḥ kṣīṇaṁ śūnaṁ hatānalam| akṣāmaṁ saktavacanaṁ raktākṣaṁ hr̥di śūlinam||72|| saśuṣkakāsaḥ pūrvāhṇē yō'parāhṇē'pi vā bhavēt| balamāṁsavihīnasya ślēṣmakāsasamanvitaḥ||73||
अधुना प्रतिरोगं रिष्टं वक्तुं सर्वव्याधिप्रधानस्य ज्वरस्यैव तावद्विकृतिं लिलक्षयिषुराह | ज्वरो निहन्ति बलवान् गम्भीरो दैर्घरात्रिकः||७१|| सप्रलापभ्रमश्वासः क्षीणं शूनं हतानलम्| अक्षामं सक्तवचनं रक्ताक्षं हृदि शूलिनम्||७२|| सशुष्ककासः पूर्वाह्णे योऽपराह्णेऽपि वा भवेत्| बलमांसविहीनस्य श्लेष्मकाससमन्वितः||७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittasya riShTam (74-76) · Śloka 76
raktapittavikr̥tilakṣaṇaṁ riṣṭamadhikr̥tyāha raktapittaṁ bhr̥śaṁ raktaṁ kr̥ṣṇamindradhanuṣprabham| tāmrahāridraharitaṁ rūpaṁ raktaṁ pradarśayēt||74|| rōmakūpapravisr̥taṁ kaṇṭhāsyahr̥dayē sajat| vāsasō'rañjanaṁ pūti vēgavaccāti bhūri ca||75|| vr̥ddhaṁ pāṇḍujvaraccardikāsaśōphātisāriṇam| |76|
रक्तपित्तविकृतिलक्षणं रिष्टमधिकृत्याह रक्तपित्तं भृशं रक्तं कृष्णमिन्द्रधनुष्प्रभम्| ताम्रहारिद्रहरितं रूपं रक्तं प्रदर्शयेत्||७४|| रोमकूपप्रविसृतं कण्ठास्यहृदये सजत्| वाससोऽरञ्जनं पूति वेगवच्चाति भूरि च||७५|| वृद्धं पाण्डुज्वरच्चर्दिकासशोफातिसारिणम्| |७६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsaSvAsayoH riShTam (76) · Śloka 76
| kāsaśvāsau jvaraccharditr̥ṣṇātīsāraśōphinam||76||
| कासश्वासौ ज्वरच्छर्दितृष्णातीसारशोफिनम्||७६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjayakShmaNaH riShTam (77) · Śloka 77
yakṣmā pārśvarujānāharaktacchardyaṁsatāpinam| |77|
यक्ष्मा पार्श्वरुजानाहरक्तच्छर्द्यंसतापिनम्| |७७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana CardeH riShTam (77-78) · Śloka 78
| chardirvēgavatī mūtraśakr̥dgandhiḥ sacandrikā||77|| sāsraviṭpūyarukkāsaśvāsavatyanuṣaṅgiṇī| |78|
| छर्दिर्वेगवती मूत्रशकृद्गन्धिः सचन्द्रिका||७७|| सास्रविट्पूयरुक्कासश्वासवत्यनुषङ्गिणी| |७८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuShNAyAH riShTam (78) · Śloka 78
| tr̥ṣṇā'nyārōgakṣapitaṁ bahirjihvaṁ vicētanam||78||
| तृष्णाऽन्यारोगक्षपितं बहिर्जिह्वं विचेतनम्||७८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madAtyayasya riShTam (79) · Śloka 79
madātyayō'tiśītārtaṁ kṣīṇaṁ tailaprabhānanam| |79|
मदात्ययोऽतिशीतार्तं क्षीणं तैलप्रभाननम्| |७९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arSasAM riShTam (79-80) · Śloka 80
| arśāṁsi pāṇipannābhigudamuṣkāsyaśōphinam||79|| hr̥tpārśvāṅgarujāchardipāyupākajvarāturam| |80|
| अर्शांसि पाणिपन्नाभिगुदमुष्कास्यशोफिनम्||७९|| हृत्पार्श्वाङ्गरुजाछर्दिपायुपाकज्वरातुरम्| |८०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atIsArasya riShTam (80-84) · Śloka 84
atīsāravikr̥timāha | atīsārō yakr̥tpiṇḍamāṁsadhāvanamēcakaiḥ||80|| tulyastailaghr̥takṣīradadhimajjavasāsavaiḥ| mastuluṅgamaṣīpūyavēsavārāmbumākṣikaiḥ||81|| atiraktāsitasnigdhapūtyacchaghanavēdanaḥ| karburaḥ prasravan dhātūn niṣpurīṣō'thavā'tiviṭ||82|| tantumān makṣikākrāntō rājīmāṁścandrakairyutaḥ| śīrṇapāyuvaliṁ muktanālaṁ parvāsthiśūlinam||83|| srastapāyuṁ balakṣīṇamannamēvōpavēśayan| satr̥ṭśvāsajvaraccardidāhānāhapravāhikaḥ||84||
अतीसारविकृतिमाह | अतीसारो यकृत्पिण्डमांसधावनमेचकैः||८०|| तुल्यस्तैलघृतक्षीरदधिमज्जवसासवैः| मस्तुलुङ्गमषीपूयवेसवाराम्बुमाक्षिकैः||८१|| अतिरक्तासितस्निग्धपूत्यच्छघनवेदनः| कर्बुरः प्रस्रवन् धातून् निष्पुरीषोऽथवाऽतिविट्||८२|| तन्तुमान् मक्षिकाक्रान्तो राजीमांश्चन्द्रकैर्युतः| शीर्णपायुवलिं मुक्तनालं पर्वास्थिशूलिनम्||८३|| स्रस्तपायुं बलक्षीणमन्नमेवोपवेशयन्| सतृट्श्वासज्वरच्चर्दिदाहानाहप्रवाहिकः||८४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aSmaryAH riShTam (85) · Śloka 85
aśmarī śūnavr̥ṣaṇaṁ baddhamūtraṁ rūjārditam| |85|
अश्मरी शूनवृषणं बद्धमूत्रं रूजार्दितम्| |८५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehasya riShTam (85) · Śloka 85
| mēhastr̥ḍdāhapiṭikāmāṁsakōthātisāriṇam||85||
| मेहस्तृड्दाहपिटिकामांसकोथातिसारिणम्||८५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana piTikAyAH riShTam (86-87) · Śloka 87
piṭikā marmahr̥tpr̥ṣṭhastanāṁsagudamūrddhagāḥ| parvapādakarasthā vā mandōtsāhaṁ pramēhiṇam||86|| sarvaṁ ca māṁsasaṅkōthadāhatr̥ṣṇāmadajvaraiḥ| visarpamarmasaṁrōdhahidhmāśvāsabhramaklamaiḥ||87||
पिटिका मर्महृत्पृष्ठस्तनांसगुदमूर्द्धगाः| पर्वपादकरस्था वा मन्दोत्साहं प्रमेहिणम्||८६|| सर्वं च मांससङ्कोथदाहतृष्णामदज्वरैः| विसर्पमर्मसंरोधहिध्माश्वासभ्रमक्लमैः||८७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gulmasya riShTam (88-89) · Śloka 89
gulmaḥ pr̥thuparīṇāhō ghanaḥ kūrma ivōnnataḥ| sirānaddhō jvaracchardihidhmādhmānarujānvitaḥ||88|| kāsapīnasahr̥llāsaśvāsātīsāraśōphavān| |89|
गुल्मः पृथुपरीणाहो घनः कूर्म इवोन्नतः| सिरानद्धो ज्वरच्छर्दिहिध्माध्मानरुजान्वितः||८८|| कासपीनसहृल्लासश्वासातीसारशोफवान्| |८९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udarasya riShTam (89-91) · Śloka 91
idānīmudaravyādhinimittaṁ riṣṭamāha | viṇmūtrasaṅgrahaśvāsaśōphahidhmājvarabhramaiḥ||89|| mūrccāccardyatisāraiśca jaṭharaṁ hanti durbalam| śūnākṣaṁ kuṭilōpasthamupaklinnatanutvacam||90|| virēcanahr̥tānāhamānahyantaṁ punaḥ punaḥ| |91|
इदानीमुदरव्याधिनिमित्तं रिष्टमाह | विण्मूत्रसङ्ग्रहश्वासशोफहिध्माज्वरभ्रमैः||८९|| मूर्च्चाच्चर्द्यतिसारैश्च जठरं हन्ति दुर्बलम्| शूनाक्षं कुटिलोपस्थमुपक्लिन्नतनुत्वचम्||९०|| विरेचनहृतानाहमानह्यन्तं पुनः पुनः| |९१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pANDurogasya riShTam (91) · Śloka 91
pāṇḍurōgariṣṭamāha | pāṇḍurōgaḥ śvayathumān pītākṣinakhadarśanam||91||
पाण्डुरोगरिष्टमाह | पाण्डुरोगः श्वयथुमान् पीताक्षिनखदर्शनम्||९१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SoPasya riShTam (92-93) · Śloka 93
śōphariṣṭaṁ brūtē tandrādāhārucicchardimūrcchādhmānāti sāravān| anēkōpadravayutaḥ pādābhyāṁ prasr̥tō naram||92|| nārīṁ śōphō mukhāddhanti kukṣiguhyādubhāvapi| rājīcitaḥ sravaṁśchardi jvaraśvāsāti sāriṇam||93||
शोफरिष्टं ब्रूते तन्द्रादाहारुचिच्छर्दिमूर्च्छाध्मानाति सारवान्| अनेकोपद्रवयुतः पादाभ्यां प्रसृतो नरम्||९२|| नारीं शोफो मुखाद्धन्ति कुक्षिगुह्यादुभावपि| राजीचितः स्रवंश्छर्दि ज्वरश्वासाति सारिणम्||९३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarAtIsArayoH riShTam (94-96) · Śloka 96
jvarātisārau śōphāntē śvayathurvā tayōḥ kṣayē| durbalasya viśēṣēṇa jāyantē'ntāya dēhinaḥ||94|| śvayathuryasya pādasthaḥ parisrastē ca piṇḍikē| sīdataḥ sakthinī caiva taṁ bhiṣak parivarjayēt||95|| ānanaṁ hastapādaṁ ca viśēṣādyasya śuṣyataḥ| śūyētē vā vinā dēhātsa māsādyāti pañcatām||96||
ज्वरातिसारौ शोफान्ते श्वयथुर्वा तयोः क्षये| दुर्बलस्य विशेषेण जायन्तेऽन्ताय देहिनः||९४|| श्वयथुर्यस्य पादस्थः परिस्रस्ते च पिण्डिके| सीदतः सक्थिनी चैव तं भिषक् परिवर्जयेत्||९५|| आननं हस्तपादं च विशेषाद्यस्य शुष्यतः| शूयेते वा विना देहात्स मासाद्याति पञ्चताम्||९६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visarpasya riShTam (97) · Śloka 97
visarpaḥ kāsavaivarṇyajvaramūrchāṅgabhaṅgavān| bhramāsyaśōphahr̥llāsadēhasādātisāravān||97||
विसर्पः कासवैवर्ण्यज्वरमूर्छाङ्गभङ्गवान्| भ्रमास्यशोफहृल्लासदेहसादातिसारवान्||९७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kuShTasya riShTam (98) · Śloka 98
kuṣṭaṁ viśīryamāṇāṅgaṁ raktanētraṁ hatasvaram| mandāgniṁ jantubhirjuṣṭaṁ hanti tr̥ṣṇātisāriṇam||98||
कुष्टं विशीर्यमाणाङ्गं रक्तनेत्रं हतस्वरम्| मन्दाग्निं जन्तुभिर्जुष्टं हन्ति तृष्णातिसारिणम्||९८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtavyAdeH riShTam (99) · Śloka 99
vāyuḥ suptatvacaṁ bhugnaṁ kampaśōpharujāturam| |99|
वायुः सुप्तत्वचं भुग्नं कम्पशोफरुजातुरम्| |९९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaraktasya riShTam (99-100) · Śloka 100
| vātāsraṁ mōhamūrcchāyamadāsvapnajvarānvitam||99|| śirōgrahāruciśvāsasaṅkōcasphōṭakōthavat| |100|
| वातास्रं मोहमूर्च्छायमदास्वप्नज्वरान्वितम्||९९|| शिरोग्रहारुचिश्वाससङ्कोचस्फोटकोथवत्| |१००|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvAmayAnAM riShTam (100-101) · Śloka 101
| śirōrōgāruciśvāsamōhaviḍbhēdatr̥ḍbhramaiḥ||100|| ghnanti sarvāmayāḥ kṣīṇasvaradhātubalānalam| |101|
| शिरोरोगारुचिश्वासमोहविड्भेदतृड्भ्रमैः||१००|| घ्नन्ति सर्वामयाः क्षीणस्वरधातुबलानलम्| |१०१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alpasyApirogasya riShTam (101-102) · Śloka 102
| vātavyādhirapasmārī kuṣṭhī raktyudarī kṣayī||101|| gulmī mēhī ca tān kṣīṇān vikārē'lpē'pi varjayēt| |102|
| वातव्याधिरपस्मारी कुष्ठी रक्त्युदरी क्षयी||१०१|| गुल्मी मेही च तान् क्षीणान् विकारेऽल्पेऽपि वर्जयेत्| |१०२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Aturasya riShTam (102-103) · Śloka 103
| balamāṁsakṣayastīvrō rōgavr̥ddhirarōcakaḥ||102|| yasyaturasya lakṣyantē trīn pakṣanna sa jīvati| |103|
| बलमांसक्षयस्तीव्रो रोगवृद्धिररोचकः||१०२|| यस्यतुरस्य लक्ष्यन्ते त्रीन् पक्षन्न स जीवति| |१०३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAShThIlAyAH riShTam (103-104) · Śloka 104
| vātāṣṭhīlā'tisaṁvr̥ddhā tiṣṭantī dāruṇā hr̥di||103|| tr̥̄ṣṇayā nu parītasya sadyō muṣṇāti jīvitam| |104|
| वाताष्ठीलाऽतिसंवृद्धा तिष्टन्ती दारुणा हृदि||१०३|| तॄष्णया नु परीतस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्| |१०४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyoH riShTam (104-108) · Śloka 108
| śaithilyaṁ piṇḍikē vāyurnītvā nāsāṁ ca jihmatām||104|| kṣīṇātyāyamya manyē vā sadyō muṣṇāti jīvitam| nābhīgudāntaraṁ gatvā vaṅkṣṇau vā samāśrayan||105|| gr̥hītvā pāyuhr̥dayē kṣīṇadēhasya vā balī| malān bastiśirō nābhiṁ vibaddhya janayan rujam||106|| kurvan vaṅkṣṇayōḥ śūlaṁ tr̥ṇāṁ bhinnapurīṣatām| śvāsaṁ vā janayan vāyurgr̥hītvā gudavaṅkṣṇam||107|| vitatya parśukāgrāṇi gr̥hītvōraśca mārutaḥ| stimitasyātatākṣasya sadyō muṣṇāti jīvitam||108||
| शैथिल्यं पिण्डिके वायुर्नीत्वा नासां च जिह्मताम्||१०४|| क्षीणात्यायम्य मन्ये वा सद्यो मुष्णाति जीवितम्| नाभीगुदान्तरं गत्वा वङ्क्ष्णौ वा समाश्रयन्||१०५|| गृहीत्वा पायुहृदये क्षीणदेहस्य वा बली| मलान् बस्तिशिरो नाभिं विबद्ध्य जनयन् रुजम्||१०६|| कुर्वन् वङ्क्ष्णयोः शूलं तृणां भिन्नपुरीषताम्| श्वासं वा जनयन् वायुर्गृहीत्वा गुदवङ्क्ष्णम्||१०७|| वितत्य पर्शुकाग्राणि गृहीत्वोरश्च मारुतः| स्तिमितस्यातताक्षस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्||१०८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mumUrShoH riShTam (109) · Śloka 109
sahasā jvarasantāpastr̥ṣṇā mūrcchā balakṣayaḥ| viślēṣaṇaṁ casandhīnāṁ mumūrṣōrupajāyatē||109||
सहसा ज्वरसन्तापस्तृष्णा मूर्च्छा बलक्षयः| विश्लेषणं चसन्धीनां मुमूर्षोरुपजायते||१०९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SleShmajvaropataptasya riShTam (110) · Śloka 110
gōsargē vadanādyasya svēdaḥ pracyavatē bhr̥śam| lēpajvarōpataptasya durlabhaṁ tasya jīvitam||110||
गोसर्गे वदनाद्यस्य स्वेदः प्रच्यवते भृशम्| लेपज्वरोपतप्तस्य दुर्लभं तस्य जीवितम्||११०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana masUrikAyAH riShTam (111) · Śloka 111
pravālagulikābhāsā yasya gātrē masūrikāḥ| utpadyāśu vinaśyanti na cirātsa vinaśyati||111||
प्रवालगुलिकाभासा यस्य गात्रे मसूरिकाः| उत्पद्याशु विनश्यन्ति न चिरात्स विनश्यति||१११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visPoTAnAM riShTam (112) · Śloka 112
masūravidalaprakhyāstathā vidr̥masannibhāḥ| antarvakrāḥ kiṇābhāśca visphōṭā dēhanāśanāḥ||112||
मसूरविदलप्रख्यास्तथा विदृमसन्निभाः| अन्तर्वक्राः किणाभाश्च विस्फोटा देहनाशनाः||११२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAmalAyAH riShTam (113) · Śloka 113
kāmalā'kṣṇōrmukhaṁ pūrṇaṁ śaṅkhayōrmuktamāṁsatā| santrāsaścōṣṇatā'ṅgē ca yasya taṁ parivarjayēt||113||
कामलाऽक्ष्णोर्मुखं पूर्णं शङ्खयोर्मुक्तमांसता| सन्त्रासश्चोष्णताऽङ्गे च यस्य तं परिवर्जयेत्||११३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vighRuShTasya riShTam (114) · Śloka 114
akasmādanudhāvacca vighr̥ṣṭaṁ tvaksamāśrayam| ||114||
अकस्मादनुधावच्च विघृष्टं त्वक्समाश्रयम्| ||११४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vraNAnAM riShTam (1-116) · Śloka 116
(candanōśīramadirākuṇapadhvāṅkṣagandhayaḥ| śaivālakukkuṭaśikhākuṅkumālamaṣīprabhāḥ||1|| antardāhā nirūṣmāṇaḥ prāṇanāśakarā vraṇāḥ| ) yō vātajō na śūlāya marmajaśca rujē na yaḥ| acūrṇaścūrṇakīrṇābhō yatrākasmācca dr̥śyatē||115|| rūpaṁ śaktidhvajādīnāṁ sarvāṁstānvarjayēdvraṇān| |116|
(चन्दनोशीरमदिराकुणपध्वाङ्क्षगन्धयः| शैवालकुक्कुटशिखाकुङ्कुमालमषीप्रभाः||१|| अन्तर्दाहा निरूष्माणः प्राणनाशकरा व्रणाः| ) यो वातजो न शूलाय मर्मजश्च रुजे न यः| अचूर्णश्चूर्णकीर्णाभो यत्राकस्माच्च दृश्यते||११५|| रूपं शक्तिध्वजादीनां सर्वांस्तान्वर्जयेद्व्रणान्| |११६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Bagandarasya riShTam (116) · Śloka 116
| viṇmūtramārutavahaṁ kr̥miṇaṁ ca bhagandaram||116||
| विण्मूत्रमारुतवहं कृमिणं च भगन्दरम्||११६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jAnuGaTTanAdi riShTam (117) · Śloka 117
ghaṭṭayan jānunā jānu pādāvudyamya pātayan| yō'pāsyati muhurvakramāturō na sa jīvati||117||
घट्टयन् जानुना जानु पादावुद्यम्य पातयन्| योऽपास्यति मुहुर्वक्रमातुरो न स जीवति||११७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Aturasya lakShaNaviSeShAdi (118-120) · Śloka 120
dantaiśchindannakhāgrāṇi taiśca kēśāṁstr̥ṇāni ca| bhūmiṁ kāṣṭhēna vilikhan lōṣṭaṁ lōṣṭēna tāḍayan||118|| hr̥ṣṭarōmā sāndramūtraḥ śuṣkakāsī jvarī ca yaḥ| muhurhasan muhuḥkṣvēḍan śayyāṁ pādēna hanti yaḥ||119|| muhuśchidrāṇi visr̥śannāturō na sa jīvati| |120|
दन्तैश्छिन्दन्नखाग्राणि तैश्च केशांस्तृणानि च| भूमिं काष्ठेन विलिखन् लोष्टं लोष्टेन ताडयन्||११८|| हृष्टरोमा सान्द्रमूत्रः शुष्ककासी ज्वरी च यः| मुहुर्हसन् मुहुःक्ष्वेडन् शय्यां पादेन हन्ति यः||११९|| मुहुश्छिद्राणि विसृशन्नातुरो न स जीवति| |१२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana muKe tilakAdi lakShaNaviSeShAdi (120-121) · Śloka 121
| mr̥tyavē sahasā''rtasya tilakavyaṅgaviplavaḥ||120|| mukhē, dantanakhē puṣpaṁ, jaṭharē vividhāḥ sirāḥ| |121|
| मृत्यवे सहसाऽऽर्तस्य तिलकव्यङ्गविप्लवः||१२०|| मुखे, दन्तनखे पुष्पं, जठरे विविधाः सिराः| |१२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana urdhvaSvAsAdi lakShaNaviSeShAdi (121-122) · Śloka 122
| ūrdhvaśvāsaṁ gatōṣmāṇaṁ śūlōpahatavaṅkṣaṇam||121|| śarma cānadhigacchantaṁ buddhimān parivarjayēt| |122|
| ऊर्ध्वश्वासं गतोष्माणं शूलोपहतवङ्क्षणम्||१२१|| शर्म चानधिगच्छन्तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत्| |१२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vikAravardhanAdi lakShaNaviSeShAdi (122-123) · Śloka 123
| vikārā yasya vardhantē prakr̥tiḥ parihīyatē||122|| sahasā sahasā tasya mr̥tyurharati jīvitam| |123|
| विकारा यस्य वर्धन्ते प्रकृतिः परिहीयते||१२२|| सहसा सहसा तस्य मृत्युर्हरति जीवितम्| |१२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana auShadhasaMpAdanASakyatvaM (123-124) · Śloka 124
| yamuddiśyāturaṁ vaidyaḥ sampādayitumauṣadham||123|| yatamānō na śaknōti durlabhaṁ tasya jīvitam| |124|
| यमुद्दिश्यातुरं वैद्यः सम्पादयितुमौषधम्||१२३|| यतमानो न शक्नोति दुर्लभं तस्य जीवितम्| |१२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yogyauShadhasidhyaBAve aSakyatvaM (124-125) · Śloka 125
| vijñātaṁ bahuśaḥ siddhaṁ vidhivaccāvacāritam||124|| na sidhyatyauṣadhaṁ yasya nāsti tasya cikitsitam| |125|
| विज्ञातं बहुशः सिद्धं विधिवच्चावचारितम्||१२४|| न सिध्यत्यौषधं यस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्| |१२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana auShadhAdivarNAderviparyaye aSakyatvaM (125-126) · Śloka 126
| bhavēdyasyauṣadhē'nnē vā kalpyamānē viparyayaḥ||125|| akasmādvarṇagandhādēḥ svasthō'pi na sa jīvati| |126|
| भवेद्यस्यौषधेऽन्ने वा कल्प्यमाने विपर्ययः||१२५|| अकस्माद्वर्णगन्धादेः स्वस्थोऽपि न स जीवति| |१२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nivAte sendhanajyotyupaSamane aSakyatvaM ,atimAtraBAjanapatane aSakyatvaM (126-127) · Śloka 127
| nivātē sēndhanaṁ yasya jyōtiścāpyupaśāmyati||126|| āturasya gr̥hē yasya bhidyantē vā patanti vā| atimātramamatrāṇi durlabhaṁ tasya jīvitam||127||
| निवाते सेन्धनं यस्य ज्योतिश्चाप्युपशाम्यति||१२६|| आतुरस्य गृहे यस्य भिद्यन्ते वा पतन्ति वा| अतिमात्रममत्राणि दुर्लभं तस्य जीवितम्||१२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sahasA rogamuktau aSakyatvaM (128) · Śloka 128
yaṁ naraṁ sahasā rōgō durbalaṁ parimuñcati| saṁśayaprāptamātrēyō jīvitaṁ tasya manyatē||128||
यं नरं सहसा रोगो दुर्बलं परिमुञ्चति| संशयप्राप्तमात्रेयो जीवितं तस्य मन्यते||१२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pRuShTe~api maraNakathananiShedhaH (129) · Śloka 129
kathayēnna ca pr̥ṣṭō'pi duḥśravaṁ maraṇaṁ bhiṣak| gatāsōrbandhumitrāṇāṁ na cēccēttaṁ cikitsitum||129||
कथयेन्न च पृष्टोऽपि दुःश्रवं मरणं भिषक्| गतासोर्बन्धुमित्राणां न चेच्चेत्तं चिकित्सितुम्||१२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yamadUtAdiBirauShadhavIryanASaH (130) · Śloka 130
cikitsānaiṣphalyācca taṁ nōpakramēditi pratipādayannāha yamadūtapiśācādyaiyatparāsurupāsyatē| ghnadbhirauṣadhavīryāṇi tasmāttaṁ parivarjayēt||130||
चिकित्सानैष्फल्याच्च तं नोपक्रमेदिति प्रतिपादयन्नाह यमदूतपिशाचाद्यैयत्परासुरुपास्यते| घ्नद्भिरौषधवीर्याणि तस्मात्तं परिवर्जयेत्||१३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana riShTaj~jAnAvaSyakatA (131) · Śloka 131
āyurvēdaphalaṁ kr̥tsnaṁ yadāyurjñē pratiṣṭhitam| riṣṭajñānādr̥tastasmātsarvadaiva bhavēdbhiṣak||131||
आयुर्वेदफलं कृत्स्नं यदायुर्ज्ञे प्रतिष्ठितम्| रिष्टज्ञानादृतस्तस्मात्सर्वदैव भवेद्भिषक्||१३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShamaparihAriNAM maraNam (5) · Śloka 5
maraṇaṁ prāṇināṁ dr̥ṣṭamāyuḥpuṇyōbhakṣayāt| tayōrapyakṣayāddr̥ṣṭaṁ viṣamāparihāriṇām||132|| iti śrī vaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadbāgbhāṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ dvitīyē śārīrasthānē vikr̥tivijñānīyō nāma pañcamō'dhyāyaḥ||5||
मरणं प्राणिनां दृष्टमायुःपुण्योभक्षयात्| तयोरप्यक्षयाद्दृष्टं विषमापरिहारिणाम्||१३२|| इति श्री वैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्बाग्भाटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां द्वितीये शारीरस्थाने विकृतिविज्ञानीयो नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana athA~ggaviBAgo nAma pa~jcamo~adhyAyaH---pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō'ṅgavibhāgaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातोऽङ्गविभागं शारीरं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~gga-pratya~ggAni (2) · Śloka 2
sakalamapi śarīramaṅgamityucyatē| tatra punaḥ ṣaḍaṅgam| śirē'ntarādhirdvau bāhū sakthinī ca| nētranābhipāṇipādā- dīni tvasya pratyaṅgāni||2||
सकलमपि शरीरमङ्गमित्युच्यते| तत्र पुनः षडङ्गम्| शिरेऽन्तराधिर्द्वौ बाहू सक्थिनी च| नेत्रनाभिपाणिपादा- दीनि त्वस्य प्रत्यङ्गानि||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahABUteByo~a~gganirvRuttiH (3) · Śloka 3
mahāguṇamayēbhyaśca khapavanatējōjalabhūmyākhyēbhyō mahābhūtēbhyaścētanādhiṣṭhitēbhyō'bhinirvr̥ttiraṅgasya||3||
महागुणमयेभ्यश्च ख़पवनतेजोजलभूम्याख़्येभ्यो महाभूतेभ्यश्चेतनाधिष्ठितेभ्योऽभिनिर्वृत्तिरङ्गस्य||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prANinAM sArupyAsArUpya- tvasya kAraNam (4) · Śloka 4
bhūtānāmēva ca dr̥ṣṭādr̥ṣṭavividhakarmavaśādanēkarūpāt sannivēśaṣadākr̥tipramāṇasnēhadīptisvarādīnāṁ sārupyamasārūpyaṁ vā sūkṣmasthūlatāratamyabhēdabhinnamatibahuprakāraṁ niṣpadyatē||4||
भूतानामेव च दृष्टादृष्टविविधकर्मवशादनेकरूपात् सन्निवेशषदाकृतिप्रमाणस्नेहदीप्तिस्वरादीनां सारुप्यमसारूप्यं वा सूक्ष्मस्थूलतारतम्यभेदभिन्नमतिबहुप्रकारं निष्पद्यते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AkAshalakShaNam (5) · Śloka 5
tatra sattbahulamākaśam||5||
तत्र सत्त्बहुलमाकशम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyorlakShaNam (1) · Śloka 1
rajōbahulō vāyuḥ|1|
रजोबहुलो वायुः|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jalalakShaNam (1) · Śloka 1
sattvatamōbahulamambu|1|
सत्त्वतमोबहुलमम्बु|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pRuthivyA lakShaNam (1) · Śloka 1
tamōbahulā bhūḥ||1||
तमोबहुला भूः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AkAshAdInAM li~ggAni (6) · Śloka 6
tēṣāmapratighātaścalatvamauṣṇyaṁ dravatā kāṭhinyamiti kramā- lliṅgāni||6||
तेषामप्रतिग़ातश्चलत्वमौष्ण्यं द्रवता काठिन्यमिति क्रमा- ल्लिङ्गानि||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AkAshAdInAM visheShAdhiShThAnam (7) · Śloka 7
viśēṣataśca śrōtrādiṣvindriyēṣvavasthānam||7||
विशेषतश्च श्रोत्रादिष्विन्द्रियेष्ववस्थानम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AkAshAdInAM guNAH (8) · Śloka 8
śabdasparśarūparasagandhairēkaikapravr̥ddhairanvayaḥ||8||
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धैरेकैकप्रवृद्धैरन्वयः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AkAshajA BAvAH (9) · Śloka 9
tatrā''kāśajāni śrōtraṁ śabdaḥ sarvastrōtāṁsi viviktatā||9||
तत्राऽऽकाशजानि श्रोत्रं शब्दः सर्वस्त्रोतांसि विविक्तता||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyavIyA BAvAH (10) · Śloka 10
vāyavīyāni sparśanaṁ sparśaḥ praśvāsōcchvāsādiparispandanāni lāghavaṁ ca||10||
वायवीयानि स्पर्शनं स्पर्शः प्रश्वासोच्छ्वासादिपरिस्पन्दनानि लाग़वं च||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AgneyA BAvAH (11) · Śloka 11
āgnēyāni darśanaṁ rūpaṁ pittamūṣmā paktiḥ santāpō mēdhā varṇō bhāstējaḥ śauryyañca||11||
आग्नेयानि दर्शनं रूपं पित्तमूष्मा पक्तिः सन्तापो मेधा वर्णो भास्तेजः शौर्य्यञ्च||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmBasA BAvAH (12) · Śloka 12
āmbhasāni rasanaṁ rasaḥ svēdaklēdavasā'sr̥kaśukramūtrādidravasamūhaḥ śaityaṁ snēhaśca||12||
आम्भसानि रसनं रसः स्वेदक्लेदवसाऽसृकशुक्रमूत्रादिद्रवसमूहः शैत्यं स्नेहश्च||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pArthIvA BAvAH (13) · Śloka 13
pārthīvāni ghrāṇaṁ gandhaḥ kēśanakhāsthyādimūrtasamūhō dhairyyasthairyyañca||13||
पार्थीवानि ग़्राणं गन्धः केशनख़ास्थ्यादिमूर्तसमूहो धैर्य्यस्थैर्य्यञ्च||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAtRujAH BAvAH (14) · Śloka 14
tēśu mātr̥jāni mr̥dūni tvagraktamāṁsamēdōmajjanābhihr̥dayāmāśayagarbhāśayayakr̥tplīhāklōmāntragudādīni||14||
तेशु मातृजानि मृदूनि त्वग्रक्तमांसमेदोमज्जनाभिहृदयामाशयगर्भाशययकृत्प्लीहाक्लोमान्त्रगुदादीनि||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pitRujAH BAvAH (15) · Śloka 15
pitr̥jāni sthirāṇi kēśanakhāsthiśukrasirāsnāyvādīni||15||
पितृजानि स्थिराणि केशनख़ास्थिशुक्रसिरास्नाय्वादीनि||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AtmajAH BAvAH (16) · Śloka 16
ātmajāni nānāyōniṣūtpittirmanaścētanēndriyāṇi prāṇāpānau dhāraṇamākr̥tisvaravarṇaviśēṣāḥ kāmakrōdhalōbhabhayaharṣadharmaśīlatāsmr̥tibuddhīcchādvēṣaprayatnāhaṅkārasukhaduḥkhāyurātmajñānāni ca||16||
आत्मजानि नानायोनिषूत्पित्तिर्मनश्चेतनेन्द्रियाणि प्राणापानौ धारणमाकृतिस्वरवर्णविशेषाः कामक्रोधलोभभयहर्षधर्मशीलतास्मृतिबुद्धीच्छाद्वेषप्रयत्नाहङ्कारसुख़दुःख़ायुरात्मज्ञानानि च||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtmyajA BAvAH (17) · Śloka 17
sātmyajānyāyurārōgyamanālāsyalōlupatvamindriyaprasādasvaravarṇaujaḥ sampatpraśastatā praharṣabhūyastvaṁ mēdhābalaṁ ca||17||
सात्म्यजान्यायुरारोग्यमनालास्यलोलुपत्वमिन्द्रियप्रसादस्वरवर्णौजः सम्पत्प्रशस्तता प्रहर्षभूयस्त्वं मेधाबलं च||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasajA BAvAH (18) · Śloka 18
rasajāni kr̥tsnasya dēhasya sambhavō vr̥ttirvr̥ddhistr̥ptiralaulyaṁ puṣṭirutsāhaśca||18||
रसजानि कृत्स्नस्य देहस्य सम्भवो वृत्तिर्वृद्धिस्तृप्तिरलौल्यं पुष्टिरुत्साहश्च||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shuddhasattvajA BAvAH (19) · Śloka 19
śuddhasattvajāni śaucamāstikatvaṁ, kr̥tajñatā, dākṣiṇyaṁ, vyavasāyaḥ, śauryyaṁ, gāmbhiryaṁ buddhirmēdhā, smr̥tiḥ śuklavartmarucirbhaktirabhiṣaṅgābhāvastamōguṇō viparyayaśca||19||
शुद्धसत्त्वजानि शौचमास्तिकत्वं, कृतज्ञता, दाक्षिण्यं, व्यवसायः, शौर्य्यं, गाम्भिर्यं बुद्धिर्मेधा, स्मृतिः शुक्लवर्त्मरुचिर्भक्तिरभिषङ्गाभावस्तमोगुणो विपर्ययश्च||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjasA BAvAH (20) · Śloka 20
rājasāni durupacāratā'nāryaṁ śauryyaṁ mātsaryamamita- bhāṣitvamahaṅkārō lōlupatvaṁ dambhō mānaḥ krōdhō harṣaḥ kāmaśca||20||
राजसानि दुरुपचारताऽनार्यं शौर्य्यं मात्सर्यममित- भाषित्वमहङ्कारो लोलुपत्वं दम्भो मानः क्रोधो हर्षः कामश्च||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tAmasA BAvAH (21) · Śloka 21
tāmasānyajñānaṁ viṣādaḥ pramādō nidrā''lasyaṁ kṣuttr̥ṣṇā śōkō mātsaryaṁ vipratipattiḥ parātisandhānaṁ sattvaguṇa vaiparītyaṁ ca||21||
तामसान्यज्ञानं विषादः प्रमादो निद्राऽऽलस्यं क्षुत्तृष्णा शोको मात्सर्यं विप्रतिपत्तिः परातिसन्धानं सत्त्वगुण वैपरीत्यं च||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana manasaH upaplavau dehasya BUtAtmakatABisandhishca (22) · Śloka 22
tatra sattvaṁ manastasyōpaplavō rajastamaśca ityēvambhūtātmakaṁ dēhamāhuḥ||22||
तत्र सत्त्वं मनस्तस्योपप्लवो रजस्तमश्च इत्येवम्भूतात्मकं देहमाहुः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dehasya praviBAgaH (23) · Śloka 23
tasya punaḥ pravibhāgaḥ-tvacaḥ kalā dōṣā dhātavō malā buddhīndriyāṇi tadadhiṣṭhitāni karmēndriyāṇyatīndriyamāśayāḥ prāṇāyatanāni kaṇḍarājālāni kūrcārajjvassīvanyō'sthisaṅghātāḥ sīmantā asthīnyasthisandhayaḥ snāyūni pēśyaḥ sirā dhamanyaḥ srōtāṁsyūṣmāṇō marmaṇi kēśaśmaśrulōmāni prakr̥tivikr̥tibhēdāśca||23||
तस्य पुनः प्रविभागः-त्वचः कला दोषा धातवो मला बुद्धीन्द्रियाणि तदधिष्ठितानि कर्मेन्द्रियाण्यतीन्द्रियमाशयाः प्राणायतनानि कण्डराजालानि कूर्चारज्ज्वस्सीवन्योऽस्थिसङ्घाताः सीमन्ता अस्थीन्यस्थिसन्धयः स्नायूनि पेश्यः सिरा धमन्यः स्रोतांस्यूष्माणो मर्मणि केशश्मश्रुलोमानि प्रकृतिविकृतिभेदाश्च||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tvacolakShaNaM sa~gKyA ca (24) · Śloka 24
tatrā'sr̥jaḥ pacyamānasya kṣīrasyēva santānikāḥ ṣaṭ tvacō bhavanti||24||
तत्राऽसृजः पच्यमानस्य क्षीरस्येव सन्तानिकाः षट् त्वचो भवन्ति||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tvakprasAdaphalam (25) · Śloka 25
tvakprasādādraktasya prasādaḥ| udakadharā tvak tāsāmudakadharā cādyā||25||
त्वक्प्रसादाद्रक्तस्य प्रसादः| उदकधरा त्वक् तासामुदकधरा चाद्या||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asRugdharA tvak (26) · Śloka 26
dvitīyā'sr̥gdharā||26||
द्वितीयाऽसृग्धरा||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sidhmakilAsAdhiShThAnA tvak (27) · Śloka 27
tr̥tīyā sidhmakilāsādhiṣṭhānā||27||
तृतीया सिध्मकिलासाधिष्ठाना||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvakuShThAdhiShThAnA tvak (28) · Śloka 28
pañcamī punaralajīvidradhyadhiṣṭhānā| prāṇadharā tvak ṣaṣṭhī tu prāṇadhara| yasyāṁ chinnāyāṁ tāmyatyandhamiva ca tamaḥ praviśati yāṁ cādhiṣṭhāyārūṁṣi jāyantē| parvasu kr̥ṣṇaraktāni sthūlamūlāni duścikitsyatamāni||28||
पञ्चमी पुनरलजीविद्रध्यधिष्ठाना| प्राणधरा त्वक् षष्ठी तु प्राणधर| यस्यां छिन्नायां ताम्यत्यन्धमिव च तमः प्रविशति यां चाधिष्ठायारूंषि जायन्ते| पर्वसु कृष्णरक्तानि स्थूलमूलानि दुश्चिकित्स्यतमानि||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana matAntareNa tvacAM saptavidhatvam (29) · Śloka 29
anyē sapta tvacō vadanti| bhāsinī tvak tatra prathamā bhāsinī nāma yā varṇānāmavabhāsinī khādīnāṁ ca pañcānāṁ chāyānāṁ sā vrīhēraṣṭādaśabhāgapramāṇā||29||
अन्ये सप्त त्वचो वदन्ति| भासिनी त्वक् तत्र प्रथमा भासिनी नाम या वर्णानामवभासिनी ख़ादीनां च पञ्चानां छायानां सा व्रीहेरष्टादशभागप्रमाणा||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lohinI tvak (1) · Śloka 1
dvitīyā lōhinī nāma ṣōḍaśabhāgapramāṇā|1|
द्वितीया लोहिनी नाम षोडशभागप्रमाणा|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvetA tvak (1) · Śloka 1
tr̥tīyā śvētā nāma dvādaśabhāgapramāṇā|1|
तृतीया श्वेता नाम द्वादशभागप्रमाणा|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tAmrA tvak (1) · Śloka 1
caturthī tāmrā nāmā'ṣṭabhāgapramāṇā|1|
चतुर्थी ताम्रा नामाऽष्टभागप्रमाणा|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vedinI tvak (1) · Śloka 1
pañcamī vēdinī nāma pāñcabhāgapramāṇā|1|
पञ्चमी वेदिनी नाम पाञ्चभागप्रमाणा|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rohiNI tvak (1) · Śloka 1
ṣaṣṭhī rōhiṇī nāma vrīhipramāṇā|1|
षष्ठी रोहिणी नाम व्रीहिप्रमाणा|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAMsadharA tvak (1) · Śloka 1
saptamī māṁsadharā nāma vrīhidvayapramāṇā||1||
सप्तमी मांसधरा नाम व्रीहिद्वयप्रमाणा||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kalAlakShaNam (30) · Śloka 30
yastu dhātvāśayāntarēṣu klēdō'vatiṣṭhatē sa yathā svamūṣmabhirvipakvaḥ snāyuślēṣmajarāyucchannaḥ kāṣṭha iva sārō dhātusāraśēṣō rasaśēṣōlpatvāt kalāsaṁjñaḥ|30|
यस्तु धात्वाशयान्तरेषु क्लेदोऽवतिष्ठते स यथा स्वमूष्मभिर्विपक्वः स्नायुश्लेष्मजरायुच्छन्नः काष्ठ इव सारो धातुसारशेषो रसशेषोल्पत्वात् कलासंज्ञः|३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kalAlakShaNam (30) · Śloka 30
yastu dhātvāśayāntarēṣu klēdō'vatiṣṭhatē sa yathā svamūṣmabhirvipakvaḥ snāyuślēṣmajarāyucchannaḥ kāṣṭha iva sārō dhātusāraśēṣō rasaśēṣōlpatvāt kalāsaṁjñaḥ||30||
यस्तु धात्वाशयान्तरेषु क्लेदोऽवतिष्ठते स यथा स्वमूष्मभिर्विपक्वः स्नायुश्लेष्मजरायुच्छन्नः काष्ठ इव सारो धातुसारशेषो रसशेषोल्पत्वात् कलासंज्ञः||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saptakalAH (1) · Śloka 1
tā dhātvāśayantaramaryādāḥ sapta kalāḥ||1||
ता धात्वाशयन्तरमर्यादाः सप्त कलाः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAMsadhara kalA (31) · Śloka 31
tāsāṁ prathamā māṁsadharā nāma| yasyāṁ māṁsē sirāsnāyudhamanīsrōtasāṁ bhūmāviva paṅkōdakēna bisamr̥ṇālānāṁ pratānāni bhavanti||31||
तासां प्रथमा मांसधरा नाम| यस्यां मांसे सिरास्नायुधमनीस्रोतसां भूमाविव पङ्कोदकेन बिसमृणालानां प्रतानानि भवन्ति||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktadharA kalA (32) · Śloka 32
dvitīyā raktadhara nāma māṁsasyābhyantaratastasyāṁ śōṇitaṁ viśēṣataśca sirāplīhayakr̥tsu bhavati| māṁsācca kṣatāt kṣatajaṁ vr̥kṣādiva kṣīriṇaḥ kṣīraṁ pravarttatē||32||
द्वितीया रक्तधर नाम मांसस्याभ्यन्तरतस्तस्यां शोणितं विशेषतश्च सिराप्लीहयकृत्सु भवति| मांसाच्च क्षतात् क्षतजं वृक्षादिव क्षीरिणः क्षीरं प्रवर्त्तते||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana medodharA kalA (33) · Śloka 3
tr̥tīyā mēdōdharā nāma| mēdō hi tasyāmudarē'ṇvasthiṣu ca saraktaṁ bhavati| tadēva ca śirasi kapālapraticchannaṁ mastiṣkākhyaṁ mastuluṅgākhyaṁ ca sthūlāsthiṣu ca majjā||3||
तृतीया मेदोधरा नाम| मेदो हि तस्यामुदरेऽण्वस्थिषु च सरक्तं भवति| तदेव च शिरसि कपालप्रतिच्छन्नं मस्तिष्काख़्यं मस्तुलुङ्गाख़्यं च स्थूलास्थिषु च मज्जा||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmadhara kalA (34) · Śloka 34
caturthī ślēṣmadharā nāma| tatsthēna hi ślēṣmaṇā ślēṣitāḥ sarvasandhayō dr̥ḍhā bhavanti sōpāṅgā sābhyaṅgā||34||
चतुर्थी श्लेष्मधरा नाम| तत्स्थेन हि श्लेष्मणा श्लेषिताः सर्वसन्धयो दृढा भवन्ति सोपाङ्गा साभ्यङ्गा||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana purIShadhara kalA (35) · Śloka 35
pañcamī purīṣadharā nāma| sā hyantrāmapakvāśayāśritā kōṣṭhāntaruṇḍukasthaṁ malaṁ vibhajati||35||
पञ्चमी पुरीषधरा नाम| सा ह्यन्त्रामपक्वाशयाश्रिता कोष्ठान्तरुण्डुकस्थं मलं विभजति||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittadharA kalA (grahaNI) (36) · Śloka 36
ṣaṣṭhī pittadhara nāma pakvāmāśamadhyasthā| sā hyantaragnēradhiṣṭhānatayā''māśayāt pakvāśayōnmukhamannaṁ balēna vidhārya pittatējasa śōṣayati pacati pakvañca vimuñcati| dōṣādhiṣṭhitā tu daurbalyādāmamēvātatō'sāvannasya grahaṇāt punargrahaṇīsaṁjñā| balaṁ ca tasyāḥ pittamēvāgnyabhidhānamataḥ sā'gnistabdhōpabr̥ṁhitaikayōgakṣēmā śarīraṁ vartayati||36||
षष्ठी पित्तधर नाम पक्वामाशमध्यस्था| सा ह्यन्तरग्नेरधिष्ठानतयाऽऽमाशयात् पक्वाशयोन्मुख़मन्नं बलेन विधार्य पित्ततेजस शोषयति पचति पक्वञ्च विमुञ्चति| दोषाधिष्ठिता तु दौर्बल्यादाममेवाततोऽसावन्नस्य ग्रहणात् पुनर्ग्रहणीसंज्ञा| बलं च तस्याः पित्तमेवाग्न्यभिधानमतः साऽग्निस्तब्धोपबृंहितैकयोगक्षेमा शरीरं वर्तयति||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shukradhara kalA (37) · Śloka 37
saptamī śukradharā nāma dvyaṅgulē dakṣiṇē pārśvē bastidvārasyādhō mūtramārgamāśritā sakalaśarīravyāpinī śukraṁ pravartayati||37||
सप्तमी शुक्रधरा नाम द्व्यङ्गुले दक्षिणे पार्श्वे बस्तिद्वारस्याधो मूत्रमार्गमाश्रिता सकलशरीरव्यापिनी शुक्रं प्रवर्तयति||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShadhAtumalAtideshaH (38) · Śloka 38
dōṣā dhātavō malāśca prāguditāḥ||38||
दोषा धातवो मलाश्च प्रागुदिताः||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana buddhIndriyANi (39) · Śloka 39
pañca buddhīndriyāṇi-śrōtraṁ sparśanaṁ darśanaṁ rasanaṁ ghrāṇañca| śrōtrādīni pañca buddhīndriyāṇi||39||
पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि-श्रोत्रं स्पर्शनं दर्शनं रसनं ग़्राणञ्च| श्रोत्रादीनि पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana buddhIndriyANAM viShayAH (40) · Śloka 1
tēṣāṁ sabhāgatayā kramādviṣayaḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ||1||
तेषां सभागतया क्रमाद्विषयः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana buddhIndriyANAmadhiShThAnAni (41) · Śloka 41
pañca buddhīndriyādhiṣṭhānāni-karṇau tvagakṣiṇī jihvā nāsikē ca||41||
पञ्च बुद्धीन्द्रियाधिष्ठानानि-कर्णौ त्वगक्षिणी जिह्वा नासिके च||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karmendriyANi teShAM karmANi ca (42) · Śloka 1
pañca karmēndriyāṇi-vākpāyūpasthapāṇipādasaṁjñakāni||1||
पञ्च कर्मेन्द्रियाणि-वाक्पायूपस्थपाणिपादसंज्ञकानि||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karmendriyANAM karmANi (43) · Śloka 43
tānyapi ca vacanōtsargaharṣādānagamanārthāni||43||
तान्यपि च वचनोत्सर्गहर्षादानगमनार्थानि||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana manasaH atIndriyatvam (44) · Śloka 44
atīndriyantu manaḥ sarvārthairanvayāt tadyōgēna pañcēndriyā- ṇāmarthapravr̥ttēḥ| buddhikarmēndriyōbhayātmakatvācca||44||
अतीन्द्रियन्तु मनः सर्वार्थैरन्वयात् तद्योगेन पञ्चेन्द्रिया- णामर्थप्रवृत्तेः| बुद्धिकर्मेन्द्रियोभयात्मकत्वाच्च||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sapta AshayAH strINAmaShTamashca (45) · Śloka 45
saptāśayāḥ kramādasr̥kkaphāmapittapakvavāyumūtrādhārāḥ| strīṇāṁ pittapakvāśayayōrmadhyē garbhāśayō'ṣṭamaḥ||45||
सप्ताशयाः क्रमादसृक्कफामपित्तपक्ववायुमूत्राधाराः| स्त्रीणां पित्तपक्वाशययोर्मध्ये गर्भाशयोऽष्टमः||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AshayoShvantarBUtA avayavAH (46) · Śloka 46
tēṣu saptasu pratibaddhāni kōṣṭhāṅgāni hr̥dayakr̥tplīhaphupphusōṇḍukavr̥kkāntrādīni||46||
तेषु सप्तसु प्रतिबद्धानि कोष्ठाङ्गानि हृदयकृत्प्लीहफुप्फुसोण्डुकवृक्कान्त्रादीनि||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yakRutplIhayorupattiH (1) · Śloka 1
tatra samānēnādhmāyamānasya dēhōṣmaṇā pacyamāmānasya śōṇitasyācchatō jāyatē yakr̥t plīhā ca|1|
तत्र समानेनाध्मायमानस्य देहोष्मणा पच्यमामानस्य शोणितस्याच्छतो जायते यकृत् प्लीहा च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana phupphusasyotpattiH (1) · Śloka 1
raktaphēnāt phupphusam|1|
रक्तफेनात् फुप्फुसम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uNDukasyotpattiH (1) · Śloka 1
raktakiṭṭāduṇḍukaḥ|1|
रक्तकिट्टादुण्डुकः|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRukkayorutpattiH (1) · Śloka 1
raktamēdaḥ prasādād vr̥kkau|1|
रक्तमेदः प्रसादाद् वृक्कौ|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana antrANAmutpattiH (1) · Śloka 1
raktamāṁsaprasādādāpramāṇaṁ||1||
रक्तमांसप्रसादादाप्रमाणं||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana strIpuMsayorAntrapramANamatAni (2) · Śloka 2
sārdhatrivyāmāni puṁsām| trivyāmāni strīṇām||2||
सार्धत्रिव्यामानि पुंसाम्| त्रिव्यामानि स्त्रीणाम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlIyasyotpattiH (1) · Śloka 1
raktasyānilayōgāt kālīyam||1||
रक्तस्यानिलयोगात् कालीयम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hRudayasyotpattiH svarUpa~jca (47) · Śloka 47
hr̥dayaṁ punaḥ ślēṣmaraktaprasādāt sambhavati padmakōśasaṅkāśaṁ suṣiramadhōmukham| tadviśēṣēṇa cētanāyāḥ sthānaṁ sarvabhāvānāṁ ca cētanānugatānām| tasya vāmapārśvē plīhā phupphusaśc| dakṣiṇatō yakr̥t klōma ca||47||
हृदयं पुनः श्लेष्मरक्तप्रसादात् सम्भवति पद्मकोशसङ्काशं सुषिरमधोमुख़म्| तद्विशेषेण चेतनायाः स्थानं सर्वभावानां च चेतनानुगतानाम्| तस्य वामपार्श्वे प्लीहा फुप्फुसश्च्| दक्षिणतो यकृत् क्लोम च||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana indriyasAmAnyotpattiH (48) · Śloka 48
tathā kapharaktavāhināṁ srōtasāṁ mahābhūtānāṁ ca prasādādindriyāṇi||48||
तथा कफरक्तवाहिनां स्रोतसां महाभूतानां च प्रसादादिन्द्रियाणि||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana netrotpattistatsvarUpa~jca (49) · Śloka 49
tēṣvapi ca nētrē ślēṣmaṇaḥ prasādācchuklamaṇḍalaṁ tat pitr̥jam| asr̥jaḥ kr̥ṣṇamaṇḍalaṁ tanmātr̥jam| madhyē dr̥ṣṭimaṇḍalaṁ tadubhayātmakam||49||
तेष्वपि च नेत्रे श्लेष्मणः प्रसादाच्छुक्लमण्डलं तत् पितृजम्| असृजः कृष्णमण्डलं तन्मातृजम्| मध्ये दृष्टिमण्डलं तदुभयात्मकम्||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana netramaNDalAni paTalAni ca (50) · Śloka 50
pakṣmavartmaśuklakr̥ṣṇadr̥ṣṭyākhyāni pañca maṇḍalāni| tatsandhayaścatvāraḥ| dvau cāpāṅgakanīnayōḥ iti tē ṣaṭ| ṣaṭ ca paṭalāni| dvē vartmanī| bāhyaṁ cāśritamagnyambhasī| dvitīyaṁ māṁsaṁ tr̥tīyaṁ mēdaścaturthamasthi| tēśāṁ bahalata dr̥ṣṭēḥ pañcamāṁśēna||50||
पक्ष्मवर्त्मशुक्लकृष्णदृष्ट्याख़्यानि पञ्च मण्डलानि| तत्सन्धयश्चत्वारः| द्वौ चापाङ्गकनीनयोः इति ते षट्| षट् च पटलानि| द्वे वर्त्मनी| बाह्यं चाश्रितमग्न्यम्भसी| द्वितीयं मांसं तृतीयं मेदश्चतुर्थमस्थि| तेशां बहलत दृष्टेः पञ्चमांशेन||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana catasro bandhanarajjavaH (51) · Śloka 1
bandhanaguṇāstu catvāraḥ sirākaṇḍarāmēdaḥkaphātmakāḥ|1|
बन्धनगुणास्तु चत्वारः सिराकण्डरामेदःकफात्मकाः|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaNaH sarvasandhibandhana- tvAtideshaH (1) · Śloka 1
ślēṣmā tu paraṁ sarvasandhibandhanamityuktaṁ prāk||1||
श्लेष्मा तु परं सर्वसन्धिबन्धनमित्युक्तं प्राक्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana netratejasaH karmaNyata upaGAte ca hetuH (2) · Śloka 2
nētrāśritaṁ tu tējō bāhyatējasā svayōninā yōgācchasramivāśmanā karmaṇyaṁ bhavati| atiyōgādupahanyatē||2||
नेत्राश्रितं तु तेजो बाह्यतेजसा स्वयोनिना योगाच्छस्रमिवाश्मना कर्मण्यं भवति| अतियोगादुपहन्यते||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amBomadhyagasyApi netratejasaH na tejastvahAniH (1) · Śloka 1
tacca vaidyutavadbaḍavāmukhavaccāmbhōmadhyagamapi vīryyōtkarṣāttējastvaṁ na jahāti|1|
तच्च वैद्युतवद्बडवामुख़वच्चाम्भोमध्यगमपि वीर्य्योत्कर्षात्तेजस्त्वं न जहाति|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jihvotpattiH (1) · Śloka 1
māṁsāsr̥kkaphaprasādāttu jihvā jāyatē||1||
मांसासृक्कफप्रसादात्तु जिह्वा जायते||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuShaNotpattiH (52) · Śloka 52
māṁsāsr̥kkaphamēdaḥprasādād vr̥ṣaṇāviti||52||
मांसासृक्कफमेदःप्रसादाद् वृषणाविति||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dasha prANAyatanAni mahAmarmasaMj~jA ca (53) · Śloka 53
daśa prāṇāyatanāni mūrdhā jihvābandhanaṁ kaṇṭhō hr̥dayaṁ nābhirbastirgudaḥ śukramōjō raktañca| tēṣāmādyāni sapta punarmahāmarmasaṁjñāni||53||
दश प्राणायतनानि मूर्धा जिह्वाबन्धनं कण्ठो हृदयं नाभिर्बस्तिर्गुदः शुक्रमोजो रक्तञ्च| तेषामाद्यानि सप्त पुनर्महामर्मसंज्ञानि||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ShoDasha kaNDarAH teshAM sthAnAni ca (54) · Śloka 54
ṣōḍaśa kaṇḍarāḥ| tāsāṁ dvē dvē karacaraṇēṣucatasraḥ pr̥thaggrīvāpr̥ṣṭhayōḥ||54||
षोडश कण्डराः| तासां द्वे द्वे करचरणेषुचतस्रः पृथग्ग्रीवापृष्ठयोः||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ShoDasha jAlakAni teShAM sthAnAni ca (55) · Śloka 55
ṣōḍaśa jālāni, tēṣāṁ māṁsasirāsnāyvasthijāni catvāryyaikaikatra gulphē maṇibandhē ca parasparagavākṣitāni tāni sthitāni||55||
षोडश जालानि, तेषां मांससिरास्नाय्वस्थिजानि चत्वार्य्यैकैकत्र गुल्फे मणिबन्धे च परस्परगवाक्षितानि तानि स्थितानि||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ShaT kUrcAsteShAM sthAnAni ca (56) · Śloka 56
ṣaṭ kūrcāḥ hastapādagrīvāmēḍhrēṣu||56||
षट् कूर्चाः हस्तपादग्रीवामेढ्रेषु||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana catasro mAMsarajjavaH teShAM sthAnAni ca (57) · Śloka 57
catasrō māṁsarajjavaḥ pr̥ṣṭhavaṁśamubhayataḥ pēśīnibandhanārthaṁ tāsāṁ dvē bāhyē| dvē cābhyantarasthitē||57||
चतस्रो मांसरज्जवः पृष्ठवंशमुभयतः पेशीनिबन्धनार्थं तासां द्वे बाह्ये| द्वे चाभ्यन्तरस्थिते||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sapta sIvanyasteShAM sthAnAni ca (58) · Śloka 58
sapta sīvanyaḥ| tāḥ pañca śirasi jihvāmēhanayōrēkaikā| parihāryāśca śastrēṇa||58||
सप्त सीवन्यः| ताः पञ्च शिरसि जिह्वामेहनयोरेकैका| परिहार्याश्च शस्त्रेण||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana caturdashAsthisa~gGAtAH (59) · Śloka 59
caturdaśāsthisaṅghātāḥ| tēṣāmēkaikō gulphajānuvaṅkṣaṇamaṇibandhakarpūrakakṣyāsu trikaśirasōśca||59||
चतुर्दशास्थिसङ्ग़ाताः| तेषामेकैको गुल्फजानुवङ्क्षणमणिबन्धकर्पूरकक्ष्यासु त्रिकशिरसोश्च||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTAdasha sImantAH (60) · Śloka 60
tadvatsīmantāḥ, tē tu pañca śirasītyaṣṭādaśa||60||
तद्वत्सीमन्ताः, ते तु पञ्च शिरसीत्यष्टादश||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asthIni teShAM sthAnAni ca (61) · Śloka 61
trīṇi ṣaṣṭya'dhikānyasthiśatāni| tēṣāṁ ca catvāriṁśacchataṁ śākhāsu| saviṁśaṁ śatamantarādhau| śatamurdhvamiti||61||
त्रीणि षष्ट्यऽधिकान्यस्थिशतानि| तेषां च चत्वारिंशच्छतं शाख़ासु| सविंशं शतमन्तराधौ| शतमुर्ध्वमिति||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shAKAsthIni (62) · Śloka 5
tatraikaikasmin sakthni pañca pādanakhāḥ pratyēkamaṅgulyāṁ trīṇyasthīni tāni pañcadaśa| pañca pādaśalākāḥ| tatpratibandhakamēkam| dvē dvē kūrcagulphajaṅghāsvēkaikaṁ pārṣṇajānruṣu| sarvāṇi ca nakhāsthyādīni sakthivad bāhvōśca||5||
तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पञ्च पादनख़ाः प्रत्येकमङ्गुल्यां त्रीण्यस्थीनि तानि पञ्चदश| पञ्च पादशलाकाः| तत्प्रतिबन्धकमेकम्| द्वे द्वे कूर्चगुल्फजङ्ग़ास्वेकैकं पार्ष्णजान्रुषु| सर्वाणि च नख़ास्थ्यादीनि सक्थिवद् बाह्वोश्च||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana antarAdhyasthIni (63) · Śloka 63
caturviṁśatiḥ paraśukāḥ| tāvantyēva sthālakānyarbudāni ca| triṁśat pr̥ṣṭhē| aṣṭāvurasi ēkaikaṁ bhāgē trikē| nitambayōśca dvē| tadvadakṣakāṁsāṁsaphalakēṣu||63||
चतुर्विंशतिः परशुकाः| तावन्त्येव स्थालकान्यर्बुदानि च| त्रिंशत् पृष्ठे| अष्टावुरसि एकैकं भागे त्रिके| नितम्बयोश्च द्वे| तद्वदक्षकांसांसफलकेषु||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUrddhAsthIni (64) · Śloka 64
tathā gaṇḍakarṇaśaṅkhēṣu jatrutālunōśca| trayōdaśa grīvāyām| catvāri kaṇṭhanāḍyām| dvē hanubandhanē| dvātriṁśaddantāḥ| tadvadulūkhalāni ca| trīṇi nāsāyām| ṣaṭ śirasi||64||
तथा गण्डकर्णशङ्ख़ेषु जत्रुतालुनोश्च| त्रयोदश ग्रीवायाम्| चत्वारि कण्ठनाड्याम्| द्वे हनुबन्धने| द्वात्रिंशद्दन्ताः| तद्वदुलूख़लानि च| त्रीणि नासायाम्| षट् शिरसि||६४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcavidhAnyasthIni (65) · Śloka 7
tāni jānunitambāṁsagaṇḍatāluśaṅkhavaṅkṣaṇamadhyaśirassu kapālasaṁjñāni| daśanāstu rucakāḥ| ghrāṇakarṇagrīvākṣikōśēṣu taruṇāni| pāṇipādapārśvapr̥ṣṭhēṣu balayāni| śēṣāṇi nalakānīti| nāmānugatākr̥tīni pañcavidhānyasthīni| tēṣu hi sirābhiḥ snāyubhiśca nibaddhāni māṁsāni||7||
तानि जानुनितम्बांसगण्डतालुशङ्ख़वङ्क्षणमध्यशिरस्सु कपालसंज्ञानि| दशनास्तु रुचकाः| ग़्राणकर्णग्रीवाक्षिकोशेषु तरुणानि| पाणिपादपार्श्वपृष्ठेषु बलयानि| शेषाणि नलकानीति| नामानुगताकृतीनि पञ्चविधान्यस्थीनि| तेषु हि सिराभिः स्नायुभिश्च निबद्धानि मांसानि||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sandhyastAsAM sthAnAni ca (66) · Śloka 66
daśōttaraṁ śatadvayamasthisandhīnām| tēśāmaṣṭaṣaṣṭiḥ śākhāsu| ēkōnaṣaṣṭirantarādhau| tryaśītirurdhvam||66||
दशोत्तरं शतद्वयमस्थिसन्धीनाम्| तेशामष्टषष्टिः शाख़ासु| एकोनषष्टिरन्तराधौ| त्र्यशीतिरुर्ध्वम्||६६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shAKAgatAH sandhayaH (67) · Śloka 67
tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulau pratyēkaṁ trayaḥ| dvāvaṅguṣṭhē| tē caturdaśa| ēkaikō gulphajānuvaṅkṣaṇēṣu||67||
तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पादाङ्गुलौ प्रत्येकं त्रयः| द्वावङ्गुष्ठे| ते चतुर्दश| एकैको गुल्फजानुवङ्क्षणेषु||६७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana antarAdhigatAH sandhayaH (68) · Śloka 68
trayaḥ kaṭikapālēṣu| caturviṁśatiḥ pr̥ṣṭhavaṁśē| tadvat pārśvayōḥ| aṣṭāvurasi||68||
त्रयः कटिकपालेषु| चतुर्विंशतिः पृष्ठवंशे| तद्वत् पार्श्वयोः| अष्टावुरसि||६८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUrddhagatAH sandhayaH (69) · Śloka 69
aṣṭau grīvāyām| trayaḥ kaṇṭhanāḍyām| aṣṭādaśa kaṇṭhanāḍīnibaddhā hr̥dayayakr̥tklōmanāḍīṣu| dvātriṁśaddantamūlēṣu| ēkaikaḥ kākalanāsāmūrddhasu| dvau dvau gaṇḍakarṇaśaṅkhavartmanētrahanusandhiṣu| dvāvupariṣṭāt bhruvōḥ| pañca śiraḥkapālēṣu||69||
अष्टौ ग्रीवायाम्| त्रयः कण्ठनाड्याम्| अष्टादश कण्ठनाडीनिबद्धा हृदययकृत्क्लोमनाडीषु| द्वात्रिंशद्दन्तमूलेषु| एकैकः काकलनासामूर्द्धसु| द्वौ द्वौ गण्डकर्णशङ्ख़वर्त्मनेत्रहनुसन्धिषु| द्वावुपरिष्टात् भ्रुवोः| पञ्च शिरःकपालेषु||६९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sandhInAmaShTavidhatvam (70) · Śloka 70
tē'ṅguligulphalajānumaṇibandhakūrparēṣu kōrasaṁjñāḥ| kakṣāvaṅkṣaṇadantamūlēṣūlūkhasaṁjñāḥ| aṁsapīṭhagudabhaganitambēṣu sāmudgāḥ| gīvāpr̥ṣṭhavaṁśayōḥ pratarāḥ| śiraḥkaṭīkapālēṣu tunnasēvanīsaṁjñāḥ| hanūbhayatō vāyasatuṇḍāḥ| kaṇṭhanētrahr̥dayayakr̥tplīhaklōmanāḍīṣu maṇḍalasaṁjñāḥ| śrōtraśr̥ṅgāṭakēṣu śaṅkhāvartāḥ| ityasthisandhayō'ṣṭavidhāḥ||70||
तेऽङ्गुलिगुल्फलजानुमणिबन्धकूर्परेषु कोरसंज्ञाः| कक्षावङ्क्षणदन्तमूलेषूलूख़संज्ञाः| अंसपीठगुदभगनितम्बेषु सामुद्गाः| गीवापृष्ठवंशयोः प्रतराः| शिरःकटीकपालेषु तुन्नसेवनीसंज्ञाः| हनूभयतो वायसतुण्डाः| कण्ठनेत्रहृदययकृत्प्लीहक्लोमनाडीषु मण्डलसंज्ञाः| श्रोत्रशृङ्गाटकेषु शङ्ख़ावर्ताः| इत्यस्थिसन्धयोऽष्टविधाः||७०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snAyupeshIsirAshritAH sandhayaH (71) · Śloka 71
snāyupēśīsirāśritaistu sahasradvayaṁ na punaḥ śastrapraṇidhānē tēṣu vācyamastīti pr̥thaṅnōcyatē||71||
स्नायुपेशीसिराश्रितैस्तु सहस्रद्वयं न पुनः शस्त्रप्रणिधाने तेषु वाच्यमस्तीति पृथङ्नोच्यते||७१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snAyavasteShAM sthAnAni ca (72) · Śloka 72
nava snāyuśatāni| tēṣāṁ ṣaṭ śatāni śākhāsu| triṁśacchatadvayamantarādhau| ūrdhvaṁ saptatiḥ||72||
नव स्नायुशतानि| तेषां षट् शतानि शाख़ासु| त्रिंशच्छतद्वयमन्तराधौ| ऊर्ध्वं सप्ततिः||७२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shAKAgatAH snAyavaH (73) · Śloka 73
tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulyāṁ pratyēkaṁ ṣaṭṣaṭ| tāni triṁśat| daśa daśa pādatalakūrcagulphēṣu triṁśajjaṅghāyām| daśa jānuni| catvāriṁdūrau| daśa vaṅkṣaṇē||73||
तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पादाङ्गुल्यां प्रत्येकं षट्षट्| तानि त्रिंशत्| दश दश पादतलकूर्चगुल्फेषु त्रिंशज्जङ्ग़ायाम्| दश जानुनि| चत्वारिंदूरौ| दश वङ्क्षणे||७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana antarAdhigatAH snAyavaH (74) · Śloka 74
catvāriṁśat kaṭyām| viṁśatirmuṣkamēḍhrabastyantrēṣu| aśītiḥ pr̥ṣṭhē| ṣaṣṭiḥ pārśvayōḥ| aṣṭādaśōrasi| catvāryakṣakayōḥ| aṣṭāvaṁsayōḥ||74||
चत्वारिंशत् कट्याम्| विंशतिर्मुष्कमेढ्रबस्त्यन्त्रेषु| अशीतिः पृष्ठे| षष्टिः पार्श्वयोः| अष्टादशोरसि| चत्वार्यक्षकयोः| अष्टावंसयोः||७४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUrddhagatAH snAyavaH (75) · Śloka 75
dvē dvē manyāvaṭunētrauṣṭhatāluṣu| triṁśad grīvāyām| trīṇi jatruṇi| catvāri hanvōḥ| pañca jihvāyām| dvādaśōttarādharēśu dantamāṁsēṣu| ṣaṇmūrdhani||75||
द्वे द्वे मन्यावटुनेत्रौष्ठतालुषु| त्रिंशद् ग्रीवायाम्| त्रीणि जत्रुणि| चत्वारि हन्वोः| पञ्च जिह्वायाम्| द्वादशोत्तराधरेशु दन्तमांसेषु| षण्मूर्धनि||७५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snAyUnAM prakAshavisheShAH (76) · Śloka 76
tatra śākhāsu sandhiṣu ca pratānavanti| mahāsnāyvāni tu vr̥ttāni tāni kaṇḍarāsaṁjñāni| bastyāmapakvāśayāntrēṣu suṣirāṇi| pārśvapr̥ṣṭhōraśiśarastu pr̥thūni||76||
तत्र शाख़ासु सन्धिषु च प्रतानवन्ति| महास्नाय्वानि तु वृत्तानि तानि कण्डरासंज्ञानि| बस्त्यामपक्वाशयान्त्रेषु सुषिराणि| पार्श्वपृष्ठोरशिशरस्तु पृथूनि||७६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snAyUnAM rakShaNam (77) · Śloka 77
snāyubandhanairhi sandhiṣu subaddhā tanurnauriva samyagīhatē| tasmādasthisirādibhyō'pi tāni yatnatō rakṣēt||77||
स्नायुबन्धनैर्हि सन्धिषु सुबद्धा तनुर्नौरिव सम्यगीहते| तस्मादस्थिसिरादिभ्योऽपि तानि यत्नतो रक्षेत्||७७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gUDhashalyoddharaNe snAyUnAM samya- gj~jAnasyAvanivAryatvam (78) · Śloka 78
yaśca snāyvāni bāhyānyabhyantarāṇi ca samyag jānāti sa gūḍhamapi śalyamāhartuṁ samarthō bhavati||78||
यश्च स्नाय्वानि बाह्यान्यभ्यन्तराणि च सम्यग् जानाति स गूढमपि शल्यमाहर्तुं समर्थो भवति||७८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana peshyastAsAM sthAnAni ca (79) · Śloka 79
pañca pēśīśatāni| tāsāṁ catvāri śatāni śākhāsu ṣaṣṭirantarādhau| catvāriṁśadūrdhvam||79||
पञ्च पेशीशतानि| तासां चत्वारि शतानि शाख़ासु षष्टिरन्तराधौ| चत्वारिंशदूर्ध्वम्||७९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shAKAgatAH peshyaH (80) · Śloka 80
tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulyāṁ pratyēkaṁ tisraḥ| tāḥ pañcadaśa| daśa daśa prapadē pādatalē gulphē ca, tathā pādasyōpari kūrcē sanniviṣṭāḥ| viṁśatirjaṅghāyām| pañca jānuni viṁśatirūrau||80||
तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पादाङ्गुल्यां प्रत्येकं तिस्रः| ताः पञ्चदश| दश दश प्रपदे पादतले गुल्फे च, तथा पादस्योपरि कूर्चे सन्निविष्टाः| विंशतिर्जङ्ग़ायाम्| पञ्च जानुनि विंशतिरूरौ||८०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana antarAdhigatAH peshyaH (81) · Śloka 81
ēkaikā mēḍhrasēvanyōḥ| dvē vr̥ṣaṇayōḥ| daśa sphijōḥ| tisrō gudē, tāstu valīsaṁjñāḥ| dvē bastiśirasi| catasra udarē| nābhyāmēkā| hr̥dyāmāśayē ca| ṣaṭ yakr̥tplīhōṇḍukēṣu| pr̥ṣṭhē pañcōrdhvasanniviṣṭāḥ| daśa dīrghāḥ pāRśvayōḥ| daśa vakṣasi| tisrōṁ'sākṣakōparitaḥ||81||
एकैका मेढ्रसेवन्योः| द्वे वृषणयोः| दश स्फिजोः| तिस्रो गुदे, तास्तु वलीसंज्ञाः| द्वे बस्तिशिरसि| चतस्र उदरे| नाभ्यामेका| हृद्यामाशये च| षट् यकृत्प्लीहोण्डुकेषु| पृष्ठे पञ्चोर्ध्वसन्निविष्टाः| दश दीर्ग़ाः पाऱ्श्वयोः| दश वक्षसि| तिस्रोंऽसाक्षकोपरितः||८१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUrddhagatAH peshyaH (82) · Śloka 82
daśa grīvāyām| aṣṭau gaṇḍayōḥ| aṣṭau hanvōḥ| ēkaikā galakākalajihvāmūrdhasu| dvē dvē tālulalāṭayōḥ| nāsauṣṭhakarṇēṣu ca||82||
दश ग्रीवायाम्| अष्टौ गण्डयोः| अष्टौ हन्वोः| एकैका गलकाकलजिह्वामूर्धसु| द्वे द्वे तालुललाटयोः| नासौष्ठकर्णेषु च||८२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana strINAmadhikAH peshyastAsAM sthAnAni ca (83) · Śloka 83
strīṇāṁ tu viṁśatiradhika| tatra daśa stanayōḥ| tāsāṁ yauvanē parivr̥ddhirbhavati| daśa yōnau||83||
स्त्रीणां तु विंशतिरधिक| तत्र दश स्तनयोः| तासां यौवने परिवृद्धिर्भवति| दश योनौ||८३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yonigarBAshayasvarUpaM tadgatAH peshyashca (84) · Śloka 84
tāsāmabhyantarāśritē dvē| mukhāśritē vr̥ttē dvē| tisrō garbhamārgāśrayāḥ| yasyāṁ garbhastiṣṭhati| yōnistu śaṅkhanābhyākr̥tistryāvartā| tasyāstr̥tīya āvartē pittapakvāśayāntarē rōhitamatsyamukhākārā garbhaśayyā| tasyāṁ śukrārttavapradēśinyastisraḥ pēśyaḥ||84||
तासामभ्यन्तराश्रिते द्वे| मुख़ाश्रिते वृत्ते द्वे| तिस्रो गर्भमार्गाश्रयाः| यस्यां गर्भस्तिष्ठति| योनिस्तु शङ्ख़नाभ्याकृतिस्त्र्यावर्ता| तस्यास्तृतीय आवर्ते पित्तपक्वाशयान्तरे रोहितमत्स्यमुख़ाकारा गर्भशय्या| तस्यां शुक्रार्त्तवप्रदेशिन्यस्तिस्रः पेश्यः||८४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana peshInAM svarUpaM prayojana~jca (85) · Śloka 85
tābhirhi śarīrē tanubahalasthūlāṇupr̥thuvr̥ttahrasvadīrghasthiramr̥duślakṣṇakarkaśābhiḥ sandhyasthisirāsnāyvani pracchaditāni||85||
ताभिर्हि शरीरे तनुबहलस्थूलाणुपृथुवृत्तह्रस्वदीर्ग़स्थिरमृदुश्लक्ष्णकर्कशाभिः सन्ध्यस्थिसिरास्नाय्वनि प्रच्छदितानि||८५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirAdhamanImuKAnAM keshAdI- nA~jca saMKyAnam (86) · Śloka 86
sirādhamanīmukhānāṁ tvaṇuśē vibhajyamānānāmēkōnatriṁśacchatasahasrāṇi nava ca śatāni ṣaṭpañcāśatāni bhavanti| tābhiridaṁ śarīraṁ gavākṣitaṁ pinaddhamātatañca| tāvanti ca kēśaśmaśrulōmāni||86||
सिराधमनीमुख़ानां त्वणुशे विभज्यमानानामेकोनत्रिंशच्छतसहस्राणि नव च शतानि षट्पञ्चाशतानि भवन्ति| ताभिरिदं शरीरं गवाक्षितं पिनद्धमाततञ्च| तावन्ति च केशश्मश्रुलोमानि||८६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirAdhamanInAM karma (87) · Śloka 87
tāsāṁ hi mukhāni tatpratibaddhānyatastāni tābhirāpyāyyantē| taiśca tāḥ svadēmabhivahanti| tathā'bhyaṅgalēpādivīryyaṁ tvaci vipakvamantarnayanti sparśañca gr̥hṇanti||87||
तासां हि मुख़ानि तत्प्रतिबद्धान्यतस्तानि ताभिराप्याय्यन्ते| तैश्च ताः स्वदेमभिवहन्ति| तथाऽभ्यङ्गलेपादिवीर्य्यं त्वचि विपक्वमन्तर्नयन्ति स्पर्शञ्च गृह्णन्ति||८७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana srotasAM sa~gKyeyatvAdi (88) · Śloka 88
srōtāṁsi punarasaṅkhyēyānyēva| tathāpi tu sirādīni yathāsthūlaṁ yathōpayōgaṁ cānyatrōpadēkṣyantē||88||
स्रोतांसि पुनरसङ्ख़्येयान्येव| तथापि तु सिरादीनि यथास्थूलं यथोपयोगं चान्यत्रोपदेक्ष्यन्ते||८८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (89) · Śloka 1
ityēvaṁ parisaṅkhyātāḥ śarīrē mūrtimantaḥ sthirā bhāvāḥ||1||
इत्येवं परिसङ्ख़्याताः शरीरे मूर्तिमन्तः स्थिरा भावाः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharIre udakAMshAH (90) · Śloka 90
dravāstu yattadatiyōgēna cyavamānaṁ purīṣamanubadhnāti| tathā mūtraṁ rudhiramanyāṁśca śarīrē dhātūn| yacca sarvaśarīragataṁ bāhyā tvagvibharti| yacca tvagantarē vraṇagataṁ lasīkāśabdavācyam| yaccōṣmānubaddhaṁ rōmakūpēbhyō'bhiniṣpatatsvēdavācyam| tadudakam||90||
द्रवास्तु यत्तदतियोगेन च्यवमानं पुरीषमनुबध्नाति| तथा मूत्रं रुधिरमन्यांश्च शरीरे धातून्| यच्च सर्वशरीरगतं बाह्या त्वग्विभर्ति| यच्च त्वगन्तरे व्रणगतं लसीकाशब्दवाच्यम्| यच्चोष्मानुबद्धं रोमकूपेभ्योऽभिनिष्पतत्स्वेदवाच्यम्| तदुदकम्||९०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svasthasharIre rasAdInAM mAnam (91) · Śloka 1
tasyādyasya cāhārasārasya rasākhyasya raktasya śakr̥taḥ ślēṣmaṇaḥ pittasya mūtrasya vasāyāḥ mēdasō majjñaśca svēna svēnāñjalipramāṇēna yathāpūrvamēkādisaṅkhyāpravr̥ddhiḥ|1|
तस्याद्यस्य चाहारसारस्य रसाख़्यस्य रक्तस्य शकृतः श्लेष्मणः पित्तस्य मूत्रस्य वसायाः मेदसो मज्ज्ञश्च स्वेन स्वेनाञ्जलिप्रमाणेन यथापूर्वमेकादिसङ्ख़्याप्रवृद्धिः|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shukrasya parimANamam (1) · Śloka 1
arddhāñjaliḥ śukrasya||1||
अर्द्धाञ्जलिः शुक्रस्य||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mastiShkamojasoH parimANam (92) · Śloka 92
tāvadēva mastiṣkamōjaśca||92||
तावदेव मस्तिष्कमोजश्च||९२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana stanyayormAnaM tatsamBavashca (93) · Śloka 93
strīṇāṁ rajasō'ñjalayaścatvāraḥ| stanyasya dvau| ubhayamapi caitadrasaprasādātmakamiti| samadhātōḥ parimāṇamidam| atō vr̥ddhikṣayau yathāsvaṁ lakṣaṇairvibhāvayēdaparāṁścāparisaṅkhyātānmūrtōmūrtān bhāvān| tadyathā-māṁsakarṇādimalān vāyubuddhismr̥tyādīṁśca||93||
स्त्रीणां रजसोऽञ्जलयश्चत्वारः| स्तन्यस्य द्वौ| उभयमपि चैतद्रसप्रसादात्मकमिति| समधातोः परिमाणमिदम्| अतो वृद्धिक्षयौ यथास्वं लक्षणैर्विभावयेदपरांश्चापरिसङ्ख़्यातान्मूर्तोमूर्तान् भावान्| तद्यथा-मांसकर्णादिमलान् वायुबुद्धिस्मृत्यादींश्च||९३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdInAM mAnaviShaye dhAnvantarI- yANAmmatam (94) · Śloka 94
dhānvantarīyāḥ punaḥ paṭhanti| vilakṣaṇāni hi śarīrāṇi nityamēva ca calā dōṣadhātumalāḥ| tasmādudakādīnāmapi samatvaṁ māṁsādivat parimāṇatō nirdēṣṭumaśakyam| kēvalaṁ svāsthyamātrēṇānumānatō lakṣayēt iti||94||
धान्वन्तरीयाः पुनः पठन्ति| विलक्षणानि हि शरीराणि नित्यमेव च चला दोषधातुमलाः| तस्मादुदकादीनामपि समत्वं मांसादिवत् परिमाणतो निर्देष्टुमशक्यम्| केवलं स्वास्थ्यमात्रेणानुमानतो लक्षयेत् इति||९४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvAvayavAnAM paramANuBede- nAsa~gKyeyatvam (95) · Śloka 95
sarva ēva tvavayavāḥ paramāṇubhēdēnātisaukṣmyādasaṅkhyēyatāṁ yānti||95||
सर्व एव त्ववयवाः परमाणुभेदेनातिसौक्ष्म्यादसङ्ख़्येयतां यान्ति||९५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paramANUnAM saMyogaviBAge vAyuH kAraNam (96) · Śloka 96
tēṣāṁ saṁyōgavibhāgē paramāṇūnāṁ karmaprēritō vāyuḥ kāraṇam||96||
तेषां संयोगविभागे परमाणूनां कर्मप्रेरितो वायुः कारणम्||९६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BedABedAByAM gRuhItena sharIreNa yathA- kramaM bandhamokShayoH prAptiH (97) · Śloka 97
tadētadaṅgamabhēdēna bhēdataśca gr̥hyamāṇaṁ bandhāya mōkṣāya ca bhavatīti||97||
तदेतदङ्गमभेदेन भेदतश्च गृह्यमाणं बन्धाय मोक्षाय च भवतीति||९७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana avayavashaH yathAvaraM sharIraj~jAnaphalam (98) · Śloka 98
bhavati cātra- iti sarvāvayaśō yō jānāti kalēvaram| ahitēṣu sa mōhēna na kadācit pravartatē||98||
भवति चात्र- इति सर्वावयशो यो जानाति कलेवरम्| अहितेषु स मोहेन न कदाचित् प्रवर्तते||९८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atha sirAviBAgo nAma ShaShTho~adhyAyaH -- pratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ sirāvibhāgamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः सिराविभागमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dashamUlasirAH (2) · Śloka 2
daśamūlasirā hr̥dayapratibaddhāḥ sarvāṅgapratyaṅgēṣvōjō nayanti| tatpratibaddhā hi śarīracēṣṭā||2||
दशमूलसिरा हृदयप्रतिबद्धाः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गेष्वोजो नयन्ति| तत्प्रतिबद्धा हि शरीरचेष्टा||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirANAM sa~gKyA (3) · Śloka 3
tāstu dvyaṅgulamaṅgulamardhāṅgulaṁ yavaṁ yavārdhañca gatvā drumapatrasēvanīpratāvanadbhidyamānāḥ saptaśatāni bhavanti||3||
तास्तु द्व्यङ्गुलमङ्गुलमर्धाङ्गुलं यवं यवार्धञ्च गत्वा द्रुमपत्रसेवनीप्रतावनद्भिद्यमानाः सप्तशतानि भवन्ति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shAKAgatAH sirAstatra vedhya- sirANAM sa~gKyA ca (4) · Śloka 4
tāsāṁ catuḥśatī śākāsu| tatra ṣōḍaśābyadhanīyāḥ||4||
तासां चतुःशती शाकासु| तत्र षोडशाब्यधनीयाः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana antarAdhigatAH sirAstatrAvyadhanIyAshca (5) · Śloka 5
ṣaṭtriṁśaṁ śatamantarādhau| tatra dvātriṁśat||5||
षट्त्रिंशं शतमन्तराधौ| तत्र द्वात्रिंशत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUrddhagatAH sirAstatrAvyadhanIyAshca (2) · Śloka 2
catuṣṣaṣṭyadhikaṁ śatamurdhvam| tatrāpi pañcāśat||2||
चतुष्षष्ट्यधिकं शतमुर्ध्वम्| तत्रापि पञ्चाशत्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shAKAsirAvivaraNam (6) · Śloka 6
tāsāmēkaikasmin sakthni śatam| tatra na vidhyējjālandharām| tisraścābhyantaragatāḥ||6||
तासामेकैकस्मिन् सक्थ्नि शतम्| तत्र न विध्येज्जालन्धराम्| तिस्रश्चाभ्यन्तरगताः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatrAntarAdhigatasirAvivaraNam (2) · Śloka 2
dvātriṁśacchrōṇyā gudamēḍhrāśrayāḥ| tāsāṁ dvē dvē vaṅkṣaṇayōḥ kaṭīkataruṇayōścētyaṣṭau śastratō rakṣēt|2|
द्वात्रिंशच्छ्रोण्या गुदमेढ्राश्रयाः| तासां द्वे द्वे वङ्क्षणयोः कटीकतरुणयोश्चेत्यष्टौ शस्त्रतो रक्षेत्|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pRuShThagatAH sirAH (2) · Śloka 2
caturviṁśatiḥ pr̥ṣṭhē| tāsāṁ pr̥ṣṭhavaṁśamubhayatō dvē dvē ūrdhva- gāminyau tāścatasraḥ|2|
चतुर्विंशतिः पृष्ठे| तासां पृष्ठवंशमुभयतो द्वे द्वे ऊर्ध्व- गामिन्यौ ताश्चतस्रः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udaragatAH sirAH (2) · Śloka 2
caturviṁśatirudarē| tāṁsāṁ mēḍhrasyōpari rōmarājīmubhayatō dvē dvē tā api catasraḥ||2||
चतुर्विंशतिरुदरे| तांसां मेढ्रस्योपरि रोमराजीमुभयतो द्वे द्वे ता अपि चतस्रः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vakShogatAH sirAH (7) · Śloka 7
catvāriṁśadvakṣasi| tāsāṁ dvē hr̥dayē| dvē ca stanamūlastanarōhitēṣu| ēkaikāpastambhāpālēṣviti| tāścaturdaśa||7||
चत्वारिंशद्वक्षसि| तासां द्वे हृदये| द्वे च स्तनमूलस्तनरोहितेषु| एकैकापस्तम्भापालेष्विति| ताश्चतुर्दश||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUrdhajatrUrdhvasirAvivaraNam (4) · Śloka 4
caturviṁśatirgrīvāyām| tāsāṁ catasrō'ṣṭau ca marmasaṁjñāḥ| dvē kr̥kāṭikayōḥ| dvē vidhurayōriti ṣōḍaśa śastrēṇa na spr̥śēt||4||
चतुर्विंशतिर्ग्रीवायाम्| तासां चतस्रोऽष्टौ च मर्मसंज्ञाः| द्वे कृकाटिकयोः| द्वे विधुरयोरिति षोडश शस्त्रेण न स्पृशेत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hanugatAH sirAH (1) · Śloka 1
hanvōḥ ṣōḍaśa tāsāṁ sandhisambandhinyau dvē||1||
हन्वोः षोडश तासां सन्धिसम्बन्धिन्यौ द्वे||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jihvAgatAH sirAH (4) · Śloka 4
ṣōḍaśa jihvāyām| tāsāmadhō dvē rasavēdinyau| dvē vāvākpravarttinyau| tāścatasraḥ||4||
षोडश जिह्वायाम्| तासामधो द्वे रसवेदिन्यौ| द्वे वावाक्प्रवर्त्तिन्यौ| ताश्चतस्रः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAsAgatAH sirAH (7) · Śloka 7
ṣaṭpañcāśannētrayōḥ| tayōrunmēṣanimēṣakriyē dvē-dvē| dvē cāpāṅgayōriti ṣaṭ| nāsānētragatāstu lalāṭē ṣaṣṭiḥ| tāsāṁ kēśāntānugatāścatasraḥ| dvē cā''vartayōḥ| ēkā ca sthapanyāmiti sapta||7||
षट्पञ्चाशन्नेत्रयोः| तयोरुन्मेषनिमेषक्रिये द्वे-द्वे| द्वे चापाङ्गयोरिति षट्| नासानेत्रगतास्तु ललाटे षष्टिः| तासां केशान्तानुगताश्चतस्रः| द्वे चाऽऽवर्तयोः| एका च स्थपन्यामिति सप्त||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karNagatAH sirAH (3) · Śloka 3
karṇayōḥ ṣōḍaśa| tāsāṁ śabdavāhinyau dvē| ta ēva ca śaṅkhayōstāsāṁ śaṅkhasandhigatē dvē||3||
कर्णयोः षोडश| तासां शब्दवाहिन्यौ द्वे| त एव च शङ्ख़योस्तासां शङ्ख़सन्धिगते द्वे||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shirogatAH sirAH (8) · Śloka 4
dvādaśa mūrdhani| tāsāmutkṣēpayōrdvē| sīmantēṣvēkaikāmēkāmadhipatāvityaṣṭau śastrēṇa pariharēt| tathākṣudrikāḥ kuṭilāḥ saṅkīrṇāḥ granthitāḥ sandhiṣu cāśastrakr̥tyāḥ||4||
द्वादश मूर्धनि| तासामुत्क्षेपयोर्द्वे| सीमन्तेष्वेकैकामेकामधिपतावित्यष्टौ शस्त्रेण परिहरेत्| तथाक्षुद्रिकाः कुटिलाः सङ्कीर्णाः ग्रन्थिताः सन्धिषु चाशस्त्रकृत्याः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdiBishca shuddharaktavaha sirAsa~gKyAvivaraNam (9) · Śloka 9
tāsāṁ yathāsvaṁ turyāṁśavibhāgēna pañcasaptatyadhikaṁ śatamanilaraktaṁ vahati| ēṣa vibhāgaḥ pittaślēṣmaśuddharaktēṣvapi| sthitā hyēvaṁ dēhamanugr̥hṇanti dōṣāḥ| vyatyayēna tu pīḍayanti||9||
तासां यथास्वं तुर्यांशविभागेन पञ्चसप्तत्यधिकं शतमनिलरक्तं वहति| एष विभागः पित्तश्लेष्मशुद्धरक्तेष्वपि| स्थिता ह्येवं देहमनुगृह्णन्ति दोषाः| व्यत्ययेन तु पीडयन्ति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaraktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1
tatra śyāvāruṇāḥ praspandinyaḥ sūkṣmāḥ kṣaṇapūrṇariktā vātaraktaṁ vahanti|1|
तत्र श्यावारुणाः प्रस्पन्दिन्यः सूक्ष्माः क्षणपूर्णरिक्ता वातरक्तं वहन्ति|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaraktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1
nīlapītāsitāḥ sparśōṣṇāḥ kṣiprasrāviṇyaḥ pittaraktam|1|
नीलपीतासिताः स्पर्शोष्णाः क्षिप्रस्राविण्यः पित्तरक्तम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaParaktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1
gauryyaḥ snigdhāḥ sthirāḥ śītaḥ kaṇḍūmatyaḥ kapharaktam|1|
गौर्य्यः स्निग्धाः स्थिराः शीतः कण्डूमत्यः कफरक्तम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargasannipAtavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1
lakṣaṇasaṅkarē saṁsargasannipātaraktam||1||
लक्षणसङ्करे संसर्गसन्निपातरक्तम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shuddharaktavahasirAlakShaNam (10) · Śloka 10
samāgūḍhāḥ snigdhāḥ rōhiṇyaḥ śuddharaktamiti||10||
समागूढाः स्निग्धाः रोहिण्यः शुद्धरक्तमिति||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhamanIsa~gKyA (11) · Śloka 11
dhamanyastu caturviṁśatiḥ||11||
धमन्यस्तु चतुर्विंशतिः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhamanInAmupayogaH (1) · Śloka 1
tābhiḥ kāyō'yamārāma iva jalahāriṇībhiḥ kēdāra iva kulyābhirupasnihyati||1||
ताभिः कायोऽयमाराम इव जलहारिणीभिः केदार इव कुल्याभिरुपस्निह्यति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhamanInAmadhiShThAnam (12) · Śloka 12
tābhiśca nābhiścakranābhirārakairivāvr̥tā||12||
ताभिश्च नाभिश्चक्रनाभिरारकैरिवावृता||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAByAM visheShataH prANAnAmavasthAnam (13) · Śloka 13
tasyāṁ nābhyāṁ viśēṣēṇa prāṇā vyavasthitāḥ| yataśca sā'ntaragnyadhiṣṭhānam|13|
तस्यां नाभ्यां विशेषेण प्राणा व्यवस्थिताः| यतश्च साऽन्तरग्न्यधिष्ठानम्|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAByAM visheShataH prANAnAmavasthAnam (13) · Śloka 13
tasyāṁ nābhyāṁ viśēṣēṇa prāṇā vyavasthitāḥ| yataśca sā'ntaragnyadhiṣṭhānam||13||
तस्यां नाभ्यां विशेषेण प्राणा व्यवस्थिताः| यतश्च साऽन्तरग्न्यधिष्ठानम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nABigatAnAM dhamanInAM prasaraNam (14) · Śloka 14
tāsāṁ khalu dhamanīnāṁ daśōrdhvaṁ prasr̥tā daśādhaścatasrastiryyak| tatastābhiryathāsvamaṅgāvayavā dhāryyantē āpayāyyantē ca||14||
तासां ख़लु धमनीनां दशोर्ध्वं प्रसृता दशाधश्चतस्रस्तिर्य्यक्| ततस्ताभिर्यथास्वमङ्गावयवा धार्य्यन्ते आपयाय्यन्ते च||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvadhamanInAM punarviBAgastatkAryya~jca (15) · Śloka 15
tāsāmūrdhvagā hr̥dayamabhiprapannāḥ pratyēkaṁ tridhā jāyantē| tatastriṁśatō madhyē dvē dvē vātapittakapharaktarasān vahataḥ| aṣṭābhiḥ śabdarūparasagandhā gr̥hyantē| dvābhyāṁ dvābhyāṁ bhāṣatē ghōṣaṁ karōti svapiti pratibudhyatē ca| dvē cāśru vahataḥ| dvē ca stanāśritē| nāryāḥ stanyaṁ narasya śukram||15||
तासामूर्ध्वगा हृदयमभिप्रपन्नाः प्रत्येकं त्रिधा जायन्ते| ततस्त्रिंशतो मध्ये द्वे द्वे वातपित्तकफरक्तरसान् वहतः| अष्टाभिः शब्दरूपरसगन्धा गृह्यन्ते| द्वाभ्यां द्वाभ्यां भाषते ग़ोषं करोति स्वपिति प्रतिबुध्यते च| द्वे चाश्रु वहतः| द्वे च स्तनाश्रिते| नार्याः स्तन्यं नरस्य शुक्रम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhogAdhamanInAM punarviBAgastatkAryya~jca (16) · Śloka 16
adhōgamāḥ pakvāśayasthā ēvaṁ tridhā jāyantē| tatra daśādyāḥ pūrvavat| dvē vahatō'nnaṁ mātrāśrayēṇa| dvē tōyam| dvē mūtram| dvē śukram vahatō dvē ca muñcataḥ| ta ēva nārīṇāmārttavam| dvē varcōnirasinyau sthūlāntrapratibaddhē| ēvaṁ dvādaśa| śēṣā- stvaṣṭau dhamanyastiraścīnāḥ svēdamabhitarpayanti||16||
अधोगमाः पक्वाशयस्था एवं त्रिधा जायन्ते| तत्र दशाद्याः पूर्ववत्| द्वे वहतोऽन्नं मात्राश्रयेण| द्वे तोयम्| द्वे मूत्रम्| द्वे शुक्रम् वहतो द्वे च मुञ्चतः| त एव नारीणामार्त्तवम्| द्वे वर्चोनिरसिन्यौ स्थूलान्त्रप्रतिबद्धे| एवं द्वादश| शेषा- स्त्वष्टौ धमन्यस्तिरश्चीनाः स्वेदमभितर्पयन्ति||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiryyaggA dhamanInAM vivaraNam (17) · Śloka 17
tiryaggāminyaścatasrō bhidyamānāḥ subahudhā bhavantītyuktaṁ prāk||17||
तिर्यग्गामिन्यश्चतस्रो भिद्यमानाः सुबहुधा भवन्तीत्युक्तं प्राक्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nava bAhyAni srotAMsi (18) · Śloka 18
srōtāṁsi puṁsāṁ nava karṇau nētrē nāsāpuṭau mukhaṁ pāyurmūtrapathaḥ||18||
स्रोतांसि पुंसां नव कर्णौ नेत्रे नासापुटौ मुख़ं पायुर्मूत्रपथः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana strINAmadhikAni srotAMsi (19) · Śloka 19
anyāni ca trīṇi strīṇāṁ stanau raktapathaśca||19||
अन्यानि च त्रीणि स्त्रीणां स्तनौ रक्तपथश्च||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jIvitAyatanAni srotAMsi (20) · Śloka 20
tathā'parāṇyantassrōtāṁsi jīvitāyatanāni trayōdaśa prāṇōdakānnadhātumalānāmayanāni||20||
तथाऽपराण्यन्तस्स्रोतांसि जीवितायतनानि त्रयोदश प्राणोदकान्नधातुमलानामयनानि||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prANavAhisrotasAM mUlam (21) · Śloka 21
tatra prāṇavāhināṁ hr̥dayaṁ mūlaṁ mahāsrōtaśca||21||
तत्र प्राणवाहिनां हृदयं मूलं महास्रोतश्च||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prANavAhisrotasAM dUShaNAni (22) · Śloka 22
tāni dhātukṣayaraukṣyapipāsākṣudvyāyāmavēgadhāraṇādibhirduṣyanti||22||
तानि धातुक्षयरौक्ष्यपिपासाक्षुद्व्यायामवेगधारणादिभिर्दुष्यन्ति||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dUShitAnAM prANavAhisrotasAM lakShaNAni (23) · Śloka 23
tatō'tisr̥ṣṭaṁ pratibaddhamalpālpamabhīkṣṇaṁ vā saśabdaśūlamucchvasanam| tatra śvāsavatsādhanam||23||
ततोऽतिसृष्टं प्रतिबद्धमल्पाल्पमभीक्ष्णं वा सशब्दशूलमुच्छ्वसनम्| तत्र श्वासवत्साधनम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udakavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
udakavāhināṁ tālu mūlaṁ klōma ca|1|
उदकवाहिनां तालु मूलं क्लोम च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udakavAhisrotasAM dUShaNAni (1) · Śloka 1
tānyāmabhayātipānōṣṇaśuṣkānnakaṣāyatr̥ṇanigrahādibhirduṣyanti||1||
तान्यामभयातिपानोष्णशुष्कान्नकषायतृणनिग्रहादिभिर्दुष्यन्ति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dUShitAnAmudakavAhisrotasAM lakShaNAni (2) · Śloka 2
tatō'titr̥ṣṇā mukhaśōṣaḥ karṇakṣvēḍanaṁ tamōdarśanañca| duṣṭōdakavahasrōtassu cikitsā||2||
ततोऽतितृष्णा मुख़शोषः कर्णक्ष्वेडनं तमोदर्शनञ्च| दुष्टोदकवहस्रोतस्सु चिकित्सा||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana duShTodakavahasrotassu cikitsA (24) · Śloka 24
tatra tr̥ṣṇōktamauṣadham||24||
तत्र तृष्णोक्तमौषधम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annavahasrotasAM mUlam (1) · Śloka 1
annavāhināmāmāśayō mūlaṁ vāmapārśvañca||1||
अन्नवाहिनामामाशयो मूलं वामपार्श्वञ्च||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annavahasrotoduShTyAdi (25) · Śloka 25
tēṣāṁ duṣṭau sarvaṁ mātrāśitīyōktamavagacchēt||25||
तेषां दुष्टौ सर्वं मात्राशितीयोक्तमवगच्छेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasavAhinAM srotasAM mUlAni (1) · Śloka 1
rasavāhināṁ hr̥dayaṁ mūlaṁ daśa dhamanyaśca|1|
रसवाहिनां हृदयं मूलं दश धमन्यश्च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
raktavāhināṁ yakr̥t plīhā ca|1|
रक्तवाहिनां यकृत् प्लीहा च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAMsavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
māṁsavāhināṁ snāyūni tvak ca|1|
मांसवाहिनां स्नायूनि त्वक् च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana medovAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
mēdōvāhināṁ vr̥kkau māṁsaṁ ca|1|
मेदोवाहिनां वृक्कौ मांसं च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asthivAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
asthivāhināṁ jaghanaṁ mēdaśca|1|
अस्थिवाहिनां जग़नं मेदश्च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana majjavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
majjavāhināṁ parvāṇyasthīni ca|1|
मज्जवाहिनां पर्वाण्यस्थीनि च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shukravAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
śukravāhināṁ stanau muṣkau majjā ca|1|
शुक्रवाहिनां स्तनौ मुष्कौ मज्जा च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtravAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
mūtravāhināṁ bastirvaṅkṣaiṇā ca|1|
मूत्रवाहिनां बस्तिर्वङ्क्षैणा च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shakRudvAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
śakr̥dvāhināṁ pakvāśayaḥ sthūlāntraṁ ca|1|
शकृद्वाहिनां पक्वाशयः स्थूलान्त्रं च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svedavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
svēdavāhināṁ mēdō rōmakūpāśca||1||
स्वेदवाहिनां मेदो रोमकूपाश्च||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasavahAdisrotasAM dUShaNAdIni (26) · Śloka 26
tēṣāṁ dūṣaṇaṁ vividhamahitāhāravihāramupadravān pr̥thakpr̥thak sādhanaṁ dōṣādivijñānīyādyathāsvaṁ vr̥ddhikṣayalakṣaṇēna lakṣayēt||26||
तेषां दूषणं विविधमहिताहारविहारमुपद्रवान् पृथक्पृथक् साधनं दोषादिविज्ञानीयाद्यथास्वं वृद्धिक्षयलक्षणेन लक्षयेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana srotasAM viddhalakShaNam (27) · Śloka 27
vyadhē tu srōtasāṁ bhramamōhakampapralāpādhmānaśūlā'rucitr̥ṭchardijvarātirudhirasrutimūtrapurīṣarōdhā maraṇañca||27||
व्यधे तु स्रोतसां भ्रममोहकम्पप्रलापाध्मानशूलाऽरुचितृट्छर्दिज्वरातिरुधिरस्रुतिमूत्रपुरीषरोधा मरणञ्च||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana srotoviddhaM pratyAKyAya -- cikitset (28) · Śloka 28
tasmātsrōtōviddhaṁ pratyākhyāyōpacarēt||28||
तस्मात्स्रोतोविद्धं प्रत्याख़्यायोपचरेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uddhRutashalyasya cikitsAnirdeshaH (29) · Śloka 29
uddhr̥taśalyaṁ ca sadyōvraṇavidhānēna||29||
उद्धृतशल्यं च सद्योव्रणविधानेन||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirAdhamanI srotasAmaBedaH (30) · Śloka 30
tatra srōtasāmēva viśēṣāḥ sirādhamanyaḥ||30||
तत्र स्रोतसामेव विशेषाः सिराधमन्यः||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyamatena sirAdInAM Binnatvam (31) · Śloka 31
anyē tvanyatvamicchanti sirādhamanīsrōtasām| kēvalaṁ parasparasannikarṣāt sadr̥śakarmatvāt saukṣmyācca vibhaktakarmaṇāmapyavibhāga iva lakṣyatē||31||
अन्ये त्वन्यत्वमिच्छन्ति सिराधमनीस्रोतसाम्| केवलं परस्परसन्निकर्षात् सदृशकर्मत्वात् सौक्ष्म्याच्च विभक्तकर्मणामप्यविभाग इव लक्ष्यते||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aparamatena dhAtvavakAshAH -- srotashshabdAdinAmAH (32) · Śloka 32
aparē punarāhuḥ-srōtāṁsi sirādhamanyō rasavāhinyō nāḍyaḥ panthānō'yanāni mārgāḥ śarīracchidrāṇi saṁvr̥ tāsaṁvr̥tāni sthānānyāśayāḥ kṣayā nikētāścēti śarīrē dhātvavakāśānāṁ lakṣyālakṣyāṇāṁ nāmānīti||32||
अपरे पुनराहुः-स्रोतांसि सिराधमन्यो रसवाहिन्यो नाड्यः पन्थानोऽयनानि मार्गाः शरीरच्छिद्राणि संवृ तासंवृतानि स्थानान्याशयाः क्षया निकेताश्चेति शरीरे धात्ववकाशानां लक्ष्यालक्ष्याणां नामानीति||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana srotoduShTyA dhAtuduShTyAdi (3) · Śloka 3
tē cāvakāśāḥ prakupitāḥ sthānasthān mārgasthāṁśca dhātūn prakōpayanti| tē'pi kupitāstāni srōtāṁsi srōtāṁsi ca srōtāṁsi| dhātavaśca dhātūn||3||
ते चावकाशाः प्रकुपिताः स्थानस्थान् मार्गस्थांश्च धातून् प्रकोपयन्ति| तेऽपि कुपितास्तानि स्रोतांसि स्रोतांसि च स्रोतांसि| धातवश्च धातून्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarveShAmeva dUShayitAro doShAH (1) · Śloka 1
tēṣāṁ sarvēṣāmēva dūṣayitārō duṣṭā dōṣāḥ|1|
तेषां सर्वेषामेव दूषयितारो दुष्टा दोषाः|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnidoShAddoShaduShTiH (1) · Śloka 1
tē ca prāyaśō duṣyantyagnidōṣāt|1|
ते च प्रायशो दुष्यन्त्यग्निदोषात्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agninimittAnyAyurArogyAdIni (1) · Śloka 1
tasmāttannimittānyāyurārōgyabalōpacayavarṇaujāṁsi|1|
तस्मात्तन्निमित्तान्यायुरारोग्यबलोपचयवर्णौजांसि|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtvagniBUtAgnipraBRutI- nyagnipratibaddhAnyeva (1) · Śloka 1
tatpratibaddhānyēva ca rañjakādīni bhūtāgnayō dhātvagnayaśca||1||
तत्प्रतिबद्धान्येव च रञ्जकादीनि भूताग्नयो धात्वग्नयश्च||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakvamannamamRutaM viShaM cApakvam (33) · Śloka 33
tathā'nnamapi pittēnaiva pakvamamr̥tatāṁ yātyapakvaṁ ca viṣatām||33||
तथाऽन्नमपि पित्तेनैव पक्वममृततां यात्यपक्वं च विषताम्||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAcakAgniH (34) · Śloka 1
tatra pittaviśēṣaḥ pācakasaṁjñō'gniriti prāgabhihitaḥ||1||
तत्र पित्तविशेषः पाचकसंज्ञोऽग्निरिति प्रागभिहितः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana matAntareNAgnisvarUpam (35) · Śloka 35
anyē punarācakṣatē-dōṣadhātumalasannipātajanitō'ntaruṣmā yathānirdiṣṭādhiṣṭhānakarmāgniriti||35||
अन्ये पुनराचक्षते-दोषधातुमलसन्निपातजनितोऽन्तरुष्मा यथानिर्दिष्टाधिष्ठानकर्माग्निरिति||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annasya sthUlapAkakramaH (36) · Śloka 36
sa khalu vidhivadabhyavahr̥tamannajātaṁ prāṇēna vāyunā kōṣṭhamākr̥ṣṭaṁ dravairvibhinnasaṅghātaṁ snēhēna mr̥dūkr̥tamabhisandhukṣitaḥ samānēnāmāśayasthaṁ sthālīsthamivāmbutaṇḍulamagnirantaragniḥ pacati||36||
स ख़लु विधिवदभ्यवहृतमन्नजातं प्राणेन वायुना कोष्ठमाकृष्टं द्रवैर्विभिन्नसङ्ग़ातं स्नेहेन मृदूकृतमभिसन्धुक्षितः समानेनामाशयस्थं स्थालीस्थमिवाम्बुतण्डुलमग्निरन्तरग्निः पचति||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annasyANupAkakramaH (37) · Śloka 37
tattu sarvarasamapi pacyamānamādau madhurībhūtaṁ kaphaṁ phēnībhūtamudīrayati| tatō vidagdhamamlībhūtamāmāśayāt cyavamānamacchaṁ pittam| prāpya ca pakvāśayaṁ kaṭukībhūtamanilam||37||
तत्तु सर्वरसमपि पच्यमानमादौ मधुरीभूतं कफं फेनीभूतमुदीरयति| ततो विदग्धमम्लीभूतमामाशयात् च्यवमानमच्छं पित्तम्| प्राप्य च पक्वाशयं कटुकीभूतमनिलम्||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BaurikAgnipAkaH (38) · Śloka 38
tataścaivaṁ viklinnaṁ āhārē pañca pañcātmakā mahābhūtāgnayō vāyunā vyastān yathāsvaṁ pañcaiva bhūtaguṇānāhārasthān pacanti| tē pakvāḥ punaryathāsvamēva dēhāśritāṁśca svavikārabhūtān bhūtaguṇānāpyāyayanti||38||
ततश्चैवं विक्लिन्नं आहारे पञ्च पञ्चात्मका महाभूताग्नयो वायुना व्यस्तान् यथास्वं पञ्चैव भूतगुणानाहारस्थान् पचन्ति| ते पक्वाः पुनर्यथास्वमेव देहाश्रितांश्च स्वविकारभूतान् भूतगुणानाप्याययन्ति||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sArakiTTaviBajanam (39) · Śloka 39
ēvañca pakvādāhārādvividhauṣadhagarbhādiva snēhādacchaḥ sārabhūtō rasākhyaḥ kiṭṭākhyaśca malō'bhinirvartatē||39||
एवञ्च पक्वादाहाराद्विविधौषधगर्भादिव स्नेहादच्छः सारभूतो रसाख़्यः किट्टाख़्यश्च मलोऽभिनिर्वर्तते||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sArakiTTAByAM srotaHpUraNam (40) · Śloka 40
tābhyāñca sāramalābhyāṁ tadātmakānāmēva śarīraguṇānāṁ dhātvākhyānāṁ yathāsvaṁ srōtāṁsi pāramparyyēṇāvicchinnasantānamāpūryyantē||40||
ताभ्याञ्च सारमलाभ्यां तदात्मकानामेव शरीरगुणानां धात्वाख़्यानां यथास्वं स्रोतांसि पारम्पर्य्येणाविच्छिन्नसन्तानमापूर्य्यन्ते||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtupoShaNakramaH (41) · Śloka 1
srōtōbhyaśca yathāvibhāgaṁ yathāyathamēva dhātavaḥ puṣyanti||1||
स्रोतोभ्यश्च यथाविभागं यथायथमेव धातवः पुष्यन्ति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtUnAM mithaH poShyapoShaka- tve~api na pUrveShAmapacayaH (42) · Śloka 42
uttarōttarānupravēśē'pi ca purvēṣāṁ srōtasāṁ yathākālaṁ samyagāhārōpayōgēna pariṇāmavatāpyāyyamānānāṁ nāpacayō bhavati| tataśca dhātvākhyāḥ prasādamalāḥ svaṁ svamēva mānamanuvartantē yathāvayaḥśarīram||42||
उत्तरोत्तरानुप्रवेशेऽपि च पुर्वेषां स्रोतसां यथाकालं सम्यगाहारोपयोगेन परिणामवताप्याय्यमानानां नापचयो भवति| ततश्च धात्वाख़्याः प्रसादमलाः स्वं स्वमेव मानमनुवर्तन्ते यथावयःशरीरम्||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kramadhAtupariNAmAdinirdeshaH (43) · Śloka 43
tatrā''hārarasō vyānavikṣiptō yathāsvaṁ saptasu dhātvagniṣu kramāt pacyamānaḥ svātmabhāvapracyutisamanantaramēva prāptaraktādidhātusaṁjñakaḥ kālavadaskhalitabalapramāṇō dēhamūrjayitvā dhātūn dhātumalāṁśca puṣṇāti||43||
तत्राऽऽहाररसो व्यानविक्षिप्तो यथास्वं सप्तसु धात्वग्निषु क्रमात् पच्यमानः स्वात्मभावप्रच्युतिसमनन्तरमेव प्राप्तरक्तादिधातुसंज्ञकः कालवदस्ख़लितबलप्रमाणो देहमूर्जयित्वा धातून् धातुमलांश्च पुष्णाति||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtrapurIShotpattiH (44) · Śloka 44
athānnakiṭṭamacchaṁ mūtraṁ ghanaṁ śakr̥t||44||
अथान्नकिट्टमच्छं मूत्रं ग़नं शकृत्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasasya sArakiTTe (1) · Śloka 1
rasasya sārō raktaṁ malaḥ kaphō lasīkā ca||1||
रसस्य सारो रक्तं मलः कफो लसीका च||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktasya sArakiTTe (2) · Śloka 2
raktasya sārō māṁsaṁ kaṇḍarāḥ sirāśca| malaḥ pittam|2|
रक्तस्य सारो मांसं कण्डराः सिराश्च| मलः पित्तम्|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAMsasya sArakiTTe (2) · Śloka 2
māṁsasya sārō mēdastvacō vasā ca| kiṭṭaṁ karṇākṣināsikāsyarōmakūpaprajananamalāḥ|2|
मांसस्य सारो मेदस्त्वचो वसा च| किट्टं कर्णाक्षिनासिकास्यरोमकूपप्रजननमलाः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana medasaH sArakiTTe (2) · Śloka 2
mēdasaḥ sārō'sthisnāyusandhayaḥ| kiṭṭaṁ svēdaḥ|2|
मेदसः सारोऽस्थिस्नायुसन्धयः| किट्टं स्वेदः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asthnaH sArakiTTe (2) · Śloka 2
asthnaḥ sārō majjā| kiṭṭaṁ kēśarōmanakhāḥ||2||
अस्थ्नः सारो मज्जा| किट्टं केशरोमनख़ाः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana majj~jaH sArakiTTe (45) · Śloka 45
majjñastu sāraḥ śukraṁ malō'kṣiviṭtvacāṁ snēhaḥ||45||
मज्ज्ञस्तु सारः शुक्रं मलोऽक्षिविट्त्वचां स्नेहः||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shukrasya sAraH (46) · Śloka 46
śukrasya sāramōjaḥ| atyantaśuddhatayā'sya malābhāvaḥ| anyē punarata ēva tasya nēcchanti pākam| aparē punaḥ śukrasāraṁ garbhamēvāmananti||46||
शुक्रस्य सारमोजः| अत्यन्तशुद्धतयाऽस्य मलाभावः| अन्ये पुनरत एव तस्य नेच्छन्ति पाकम्| अपरे पुनः शुक्रसारं गर्भमेवामनन्ति||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcAtmakasya vAyorutpattiH (47) · Śloka 47
vāyuḥ punaragnērāhārasya ca bahvalpatayā tasmāttasmānmūrcchanāviśēṣādamūrttaḥ śabdavānīṣacchabdaḥ pracurō'lpō vā pañcātmā kōṣṭhē prādurbhavati||47||
वायुः पुनरग्नेराहारस्य च बह्वल्पतया तस्मात्तस्मान्मूर्च्छनाविशेषादमूर्त्तः शब्दवानीषच्छब्दः प्रचुरोऽल्पो वा पञ्चात्मा कोष्ठे प्रादुर्भवति||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 'sarve~annamayA BAvAH' kramadhAtuvAda- siddhAntopasaMhAraH (48) · Śloka 48
ēvaṁ ca kr̥tvā'nnamayā ēva dēhē sarvē bhāvāḥ| tēnaiva cēdamēvaṁ cirēṇa vyāptamantarbahiḥ śarīrayantramanavaratapravāhēṇa svāsthyabalōpacayayuktaṁ yāvat karmōpādānaṁ yāpyatē| anyathā tvannarasōkṣēpaṇādvibaddhasrōtasā vā yathāvadana- bhisandhīyamānadhātupravāhamantarā vyavacchidyatē| vyādhi bhājanaṁ vā bhavati||48||
एवं च कृत्वाऽन्नमया एव देहे सर्वे भावाः| तेनैव चेदमेवं चिरेण व्याप्तमन्तर्बहिः शरीरयन्त्रमनवरतप्रवाहेण स्वास्थ्यबलोपचययुक्तं यावत् कर्मोपादानं याप्यते| अन्यथा त्वन्नरसोक्षेपणाद्विबद्धस्रोतसा वा यथावदन- भिसन्धीयमानधातुप्रवाहमन्तरा व्यवच्छिद्यते| व्याधि भाजनं वा भवति||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyamatena rasAdidhAtusamBavakramaH (49) · Śloka 49
anyē tu varṇayanti-abhyavahr̥tamātrasyāhā''rasya kaṇṭhanāḍīpraluṭhitasya mahānimnamavatīrṇasya yō ya ēvāṁśaḥ kāyāgninā'valīḍhaḥ pākamupanīyatē tasya tasyaiva prasādākhyō rasalēśō'bhinirvr̥ttisamanantaraṁ samaṁ samastadhātuṣu saṁvr̥tāsaṁvr̥taiḥ pravisr̥tō vivr̥tamukhēṣvāsannēṣu srōtassu bhūyān prathamataraṁ cānvēti| paryyāyēṇētarēṣvapi| ēvamannarasa ēva sākṣātsarvadhātūn kēnacidēva kālabhēdēna puṣṇāti na punardhātavō dhātvantaratāṁ svarūpōpamardēna pratipadyanta iti||49||
अन्ये तु वर्णयन्ति-अभ्यवहृतमात्रस्याहाऽऽरस्य कण्ठनाडीप्रलुठितस्य महानिम्नमवतीर्णस्य यो य एवांशः कायाग्निनाऽवलीढः पाकमुपनीयते तस्य तस्यैव प्रसादाख़्यो रसलेशोऽभिनिर्वृत्तिसमनन्तरं समं समस्तधातुषु संवृतासंवृतैः प्रविसृतो विवृतमुख़ेष्वासन्नेषु स्रोतस्सु भूयान् प्रथमतरं चान्वेति| पर्य्यायेणेतरेष्वपि| एवमन्नरस एव साक्षात्सर्वधातून् केनचिदेव कालभेदेन पुष्णाति न पुनर्धातवो धात्वन्तरतां स्वरूपोपमर्देन प्रतिपद्यन्त इति||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balaBedenAgneshcAturvidhyam (2) · Śloka 2
agnistu balabhēdēna caturvidhō bhavati| samō viṣamastīkṣṇō mandaśca||2||
अग्निस्तु बलभेदेन चतुर्विधो भवति| समो विषमस्तीक्ष्णो मन्दश्च||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samAgnilakShaNam (1) · Śloka 1
tatra samō yaḥ samyagēvōpayuktamannaṁ samyak pacati|1|
तत्र समो यः सम्यगेवोपयुक्तमन्नं सम्यक् पचति|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShamAgnilakShaNam (1) · Śloka 1
viṣamō'samyagapyapayuktaṁ pacati samyagapi ca na pacati||1||
विषमोऽसम्यगप्यपयुक्तं पचति सम्यगपि च न पचति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tIkShNAgnilakShaNam (2) · Śloka 2
tīkṣṇō'samyagapyupayuktamāśu pacati| sa ēva vardhamānō 'tyagnirbhavati||2||
तीक्ष्णोऽसम्यगप्युपयुक्तमाशु पचति| स एव वर्धमानो ऽत्यग्निर्भवति||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandAgnilakShaNam (1) · Śloka 1
mandastu samyagapyupayuktamudaragauravādhmānavibandhāṭōpāntrakūjanamukhaśōṣavāyustambhādīnyāmaliṅgāni darśayitvā cirāt pacati||1||
मन्दस्तु सम्यगप्युपयुक्तमुदरगौरवाध्मानविबन्धाटोपान्त्रकूजनमुख़शोषवायुस्तम्भादीन्यामलिङ्गानि दर्शयित्वा चिरात् पचति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jATharAgneH rakShaNIyatvaM tatra kramashca (50) · Śloka 50
bāhyēnāpi ca jvālāṅgārātmakēnāgninā naikākāraḥ sarvadā pākō bhavati| kimutāntarāśrayēṇōṣṇātmanā samēnāpi| tasmāt taṁ prayatnatō rakṣēt||50||
बाह्येनापि च ज्वालाङ्गारात्मकेनाग्निना नैकाकारः सर्वदा पाको भवति| किमुतान्तराश्रयेणोष्णात्मना समेनापि| तस्मात् तं प्रयत्नतो रक्षेत्||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnInAM rakShaNaM vaiShamye cikitsA ca (51) · Śloka 51
tatra pravarēṇa sātmyēna samaṁ yathāsvamaparēṇētarān kramaśaḥ sātmyamāpādya pravarēṇa paripālayēddōṣōpakramaṇiyōktēna ca vātādisādhanēna grahaṇīrōgavihitaiścauṣadhavyāyāmamayōgairiti||51||
तत्र प्रवरेण सात्म्येन समं यथास्वमपरेणेतरान् क्रमशः सात्म्यमापाद्य प्रवरेण परिपालयेद्दोषोपक्रमणियोक्तेन च वातादिसाधनेन ग्रहणीरोगविहितैश्चौषधव्यायाममयोगैरिति||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana srotasAM lakShaNam (52) · Śloka 52
bhavati cātra- svadhātusamavarṇāni vr̥ttasthūlānyaṇūni ca| srōtāṁsi dīrghāṇyākr̥tyā pratānasadr̥śāni ca| srōtōdūṣakaḥ āhāraḥ vihāraśca āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddōṣaguṇaiḥ samaḥ| dhātubhirviguṇō yaśca srōtasāṁ sa pradūṣakaḥ| srōtōduṣṭilakṣaṇam atipravr̥ttiḥ saṅgō vā sirāṇāṁ granthayō'pi vā| vimārgatō vā gamanaṁ srōtasāṁ duṣṭilakṣaṇam||52||
भवति चात्र- स्वधातुसमवर्णानि वृत्तस्थूलान्यणूनि च| स्रोतांसि दीर्ग़ाण्याकृत्या प्रतानसदृशानि च| स्रोतोदूषकः आहारः विहारश्च आहारश्च विहारश्च यः स्याद्दोषगुणैः समः| धातुभिर्विगुणो यश्च स्रोतसां स प्रदूषकः| स्रोतोदुष्टिलक्षणम् अतिप्रवृत्तिः सङ्गो वा सिराणां ग्रन्थयोऽपि वा| विमार्गतो वा गमनं स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana srotodvArANAM svarUpam (53) · Śloka 53
bisānāmiva sūkṣmāṇi dūraṁ viprasr̥tāni ca| dvārāṇi srōtasāṁ dēhē rasō yairupacīyatē||53||
बिसानामिव सूक्ष्माणि दूरं विप्रसृतानि च| द्वाराणि स्रोतसां देहे रसो यैरुपचीयते||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annasya shukratvaprAptikAle mataBedAH (54) · Śloka 54
kēcidāhurahōrātrāt ṣaḍahādaparē parē| māsāt prayāti śukratvamannaṁ pākakramādibhiḥ| vr̥vyādīni prabhāvēṇa sadyaḥ śukrādi kurvatē| prāyaḥ karōtyahōrātrāt karmānyadapi bhēṣajam||54||
केचिदाहुरहोरात्रात् षडहादपरे परे| मासात् प्रयाति शुक्रत्वमन्नं पाकक्रमादिभिः| वृव्यादीनि प्रभावेण सद्यः शुक्रादि कुर्वते| प्रायः करोत्यहोरात्रात् कर्मान्यदपि भेषजम्||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtumalasaMgrahashlokaH (55) · Śloka 55
kaphaḥ pittaṁ malaḥ khēṣu prasvēdō nakharōma ca| snēhō'kṣitvagviśāmōjō dhātūnāṁ kramaśō malāḥ||55||
कफः पित्तं मलः ख़ेषु प्रस्वेदो नख़रोम च| स्नेहोऽक्षित्वग्विशामोजो धातूनां क्रमशो मलाः||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnimUle maraNajIvane (57) · Śloka 57
śāntē'gnau mriyatē yuktē ciraṁ jīvatyanāmayaḥ| rōgī syādvikr̥tē tasmāttaṁ prayatnēna pālayēt||57||
शान्तेऽग्नौ म्रियते युक्ते चिरं जीवत्यनामयः| रोगी स्याद्विकृते तस्मात्तं प्रयत्नेन पालयेत्||५७||
🔊 Audio coming soon