5. dravadravyavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana dravadravyavij~jAnIyAdhyAyaH pa~jcamaH (2) · Śloka 2

અથાતો દ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨|

Adhikarana toyavargaH ga~ggAjalaguNAH (1-2) · Śloka 2

પ્રાધાન્યાચ્ચ પાનીયસ્ય પ્રાગુપદેશઃ| તથા ચાષ્ટાઙ્ગસઙ્ગ્રહેઽન્નપાનપ્રકરણેઽધ્યગીષ્ટ (સૂ.અ.૧૦) "અનુપાને તુ સલિલમેવ શ્રેષ્ઠમ્, સર્વરસયોનિત્વાત્સર્વભૂતસાત્મ્યાજ્જીવનાદિગુણયોગાચ્ચ"| તથા, તત્રૈવાધ્યૈષ્ટ (સં.સૂ.અ.૬)_"પાનીયં પ્રાણિનાં પ્રાણા વિશ્વમેવ ચ તન્મયમ્" ઇત્યાદિ| તથા, ચાત્રૈવાપ્યસઙ્ગ્રહેઽપિ તદેવ પ્રાગુપનીતમ્ (સં.સૂ.અ.૧૩)- "શ્રેષ્ઠમુદકમાશ્વાસનસ્તમ્ભનક્લેદનાનામ્" ઇતિ| બહુગુણત્વાચ્ચાન્તરિક્ષસ્ય જલસ્ય પ્રાગુપન્યાસો યુક્ત ઇત્યાહ અથ તોયવર્ગઃ| જીવનં તર્પણં હૃદ્યં હ્લાદિ બુદ્ધિપ્રબોધનમ્| તન્વવ્યક્તરસં મૃષ્ટં શીતં લઘ્વમૃતોપમમ્||૧|| ગઙ્ગામ્બુ નભસો ભ્રષ્ટં સ્પૃષ્ટં ત્વર્કેન્દુમારુતૈઃ| હિતાહિતત્વે તદ્ભૂયો દેશકાલાવપેક્ષતે||૨||

Adhikarana ga~ggAjalalakShaNam (3) · Śloka 3

નન્વાકાશાત્પતત્ લક્ષણમન્તરેણ ગાઙ્ગમિદમિતિ ન જ્ઞાયત ઇત્યાહ યેનાભિવૃષ્ટમમલં શાલ્યન્નં રાજતે સ્થિતમ્| અક્લિન્નમવિવર્ણં ચ તત્પેયં ગાઙ્ગમ્|૩|

Adhikarana sAmudrajalalakShaNam, sAmudrajalapAnaniShedhaH (3-4) · Śloka 4

| અન્યથા||૩|| સામુદ્રં, તન્ન પાતવ્યં માસાદાશ્વયુજાદ્વિના| |૪|

Adhikarana AntarikShaM jalaM peyam, tadabhAve bhaumam (4-5) · Śloka 5

| ઐન્દ્રમમ્બુ સુપાત્રસ્થમવિપન્નં સદા પિબેત્||૪|| તદભાવે ચ ભૂમિષ્ઠમાન્તરિક્ષાનુકારિ યત્| શુચિપૃથ્વસિતશ્વેતે દેશેઽર્કપવનાહતમ્||૫||

Adhikarana pAnAyogyaM jalam,AntarikShamapi pAne~ayogyam (6-8) · Śloka 8

ઇદાનીં યાદૃશં જલં ન પેયમ્, તદ્દર્શયતિ ન પિબેત્પઙ્કશૈવાલતૃણપર્ણાવિલાસ્તૃતમ્| સૂર્યેન્દુપવનાદૃષ્ટમભિવૃષ્ટં ઘનં ગુરુ||૬|| ફેનિલં જન્તુમત્તપ્તં દન્તગ્રાહ્યતિશૈત્યતઃ| અનાર્તવં ચ યદ્દિવ્યમાર્તવં પ્રથમં ચ યત્||૭|| લૂતાદિતન્તુવિણ્મૂત્રવિષસંશ્લેષદૂષિતમ્| |૮|

Adhikarana nadInirupaNam (8-9) · Śloka 9

ઇદાનીં નદીર્નિરૂપયન્નાહ | પશ્ચિમોદધિગાઃ શીઘ્રવહા યાશ્ચામલોદકાઃ||૮|| પથ્યાઃ સમાસાત્તા નદ્યો વિપરીતાસ્ત્વતોઽન્યથા| |૯|

Adhikarana nadyaH pathyApathyAH himavanmalayanadIguNAH (9-10) · Śloka 10

| ઉપલાસ્ફાલનાક્ષેપવિચ્છેદૈઃ ખેદિતોદકાઃ||૯|| હિમવન્મલયોદ્ભૂતાઃ પથ્યાસ્તા એવ ચ સ્થિરાઃ| કૃમિશ્લીપદહૃત્કણ્ઠશિરોરોગાન્ પ્રકુર્વતે||૧૦||

Adhikarana avantinadiguNAH mahendraparvatanadIguNAH sahrAvindyanadIguNAH pAriyAtranadIguNAH samudrodakaguNAH (11-12) · Śloka 12

પ્રાચ્યાવન્ત્યપરાન્તોત્થા દુર્નામાનિ, મહેન્દ્રજાઃ| ઉદરશ્લીપદાતઙ્કાન્, સહ્યવિન્ધ્યોદ્ભવા: પુનઃ||૧૧|| કુષ્ઠપાણ્ડુશિરોરોગાન્, દોષઘ્ન્યઃ પારિયાત્રજાઃ| બલ પૌરુષકારિણ્યઃ, સાગરામ્ભસ્ત્રિદોષકૃત્||૧૨||

Adhikarana kUpataDAgAdiguNAH (13) · Śloka 13

વિદ્યાત્કૂપતડાગાદીન્ જાઙ્ગલાનૂપશૈલતઃ| |૧૩|

Adhikarana keShA~jcijjalapAnaniShedhaH (13-14) · Śloka 14

ઇદાનીં કેષાઞ્ચિજ્જલપાનનિષેધમાહ | નામ્બુ પેયમશક્ત્યા વા સ્વલ્પમલ્પાગ્નિગુલ્મિભિઃ||૧૩|| પાણ્ડૂદરાતિસારાર્શોગ્રહણીશોષશોથિભિઃ| ઋતે શરન્નિદાઘાભ્યાં પિબેત્સ્વસ્થોઽપિ ચાલ્પશઃ||૧૪||

Adhikarana Bojane~ambupAnaprakAraH (15) · Śloka 15

સમસ્થૂલકૃશા ભુક્તમધ્યાન્તપ્રથમામ્બુપાઃ| |૧૫|

Adhikarana shItAmbuguNAH (15-16) · Śloka 16

| શીતં મદાત્યયગ્લાનિમૂર્ચ્છાચ્છર્દિશ્રમભ્રમાન્||૧૫|| તૃષ્ણોષ્ણદાહપિત્તાસ્રવિષાણ્યમ્બુ નિયચ્છતિ| |૧૬|

Adhikarana uShNAmbuguNAH (16-17) · Śloka 17

અધુનોષ્ણામ્બુગુણાનાહ | દીપનં પાચનં કણ્ઠ્યં લઘૂષ્ણં બસ્તિશોધનમ્||૧૬|| હિધ્માધ્માનાનિલશ્લેષ્મસદ્યઃશુદ્ધિનવજ્વરે| કાસામપીનસશ્વાસપાર્શ્વરુક્ષુ ચ શસ્યતે||૧૭||

Adhikarana kvathitashItalAmbuguNAH vyuShitakvathitashItalambuguNAH (18) · Śloka 18

અધુના ક્વથિતશીતલં નિર્દિદિક્ષુરાહ અનભિષ્યન્દિ લઘુ ચ તોયં ક્વથિતશીતલમ્| પિત્તયુક્તે હિતં દોષે, વ્યુષિતં તત્ત્રિદોષકૃત્||૧૮||

Adhikarana nArikelodakaguNAH (19) · Śloka 19

નારિકેલોદકં સ્નિગ્ધં સ્વાદુ વૃષ્યં હિમં લઘુ| તૃષ્ણાપિત્તાનિલહરં દીપનં બસ્તિશોધનમ્||૧૯||

Adhikarana divyanAdeyayorvarAvaratve (20-1) · Śloka 1

ઇદાનીં યુક્ત્યાઽગ્ર્યસઙ્ગ્રહં નિર્દિશતિ વર્ષાસુ દિવ્યનાદેયે પરં તોયે વરાવરે| |૨૦| ઇતિ તોયવર્ગઃ||૧||

Adhikarana kShIravargaH sAmAnyakShIraguNAH (20-21) · Śloka 21

પરિશેષેભ્યો વર્ગેભ્યઃ પ્રાજ્યજનોપયોગિતયોપકારિત્વેનાજન્મસાત્મ્યેન પ્રાધાન્યાત્ પયઃ સજ્ઞાસામાન્યાત્ પયસ ઇવ જીવનાદિગુણયોગાચ્ચ તોયવર્ગાદનુ ક્ષીરવર્ગઃ પ્રક્રમ્યતે| તત્રાપિ દધ્યાદીનાં મૂલકારણત્વાત્ ક્ષીરસ્ય પ્રાગુપાદાનમ્| તથા, જીવનીયાનાં રસાયનાનાં ચાગ્રેસરત્વાત્| તથા ચાષ્ટાઙ્ગસઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૧૩)- "ક્ષીરં જીવનીયાનામ્| ક્ષીરઘૃતાભ્યાસો રસાયનાનામ્| " ઇત્યાદિ| અથ ક્ષીરવર્ગઃ| | સ્વાદુપાકરસં સ્નિગ્ધમોજસ્યં ધાતુવર્ધનમ્||૨૦|| વાતપિત્તહરં વૃષ્યં શ્લેષ્મલં ગુરુ શીતલમ્| પ્રાયઃ પયઃ|૨૧|

Adhikarana gokShIraguNAH (21-23) · Śloka 23

| અત્ર ગવ્યં તુ જીવનીયં રસાયનમ્||૨૧|| ક્ષતક્ષીણહિતં મેધ્યં બલ્યં સ્તન્યકરં સરમ્| શ્રમભ્રમમદાલક્ષ્મીશ્વાસકાસાતિતૃટ્ક્ષુધઃ||૨૨|| જીર્ણજ્વરં મૂત્રકૃચ્છ્રં રક્તપિત્તં ચ નાશયેત્| |૨૩|

Adhikarana mAhiShakShIraguNAH (23) · Śloka 23

| હિતમત્યગ્ન્યનિદ્રેભ્યો ગરીયો માહિષં હિમમ્||૨૩||

Adhikarana AjakShIraguNAH (24) · Śloka 24

અલ્પામ્બુપાનવ્યાયામકટુતિક્તાશનૈર્લઘુ| આજં શોષજ્વરશ્વાસરક્તપિત્તાતિસારજિત્||૨૪||

Adhikarana auShTrakakShIraguNAH (25) · Śloka 25

ઈષદ્રૂક્ષોષ્ણલવણમૌષ્ટ્રકં દીપનં લઘુ| શસ્તં વાતકફાનાહકૃમિશોફોદરાર્શસામ્||૨૫||

Adhikarana mAnuShakShIraguNAH (26) · Śloka 26

માનુષં વાતપિત્તાસૃગભિઘાતાક્ષિરોગજિત્| તર્પણાશ્ચોતનૈર્નસ્યૈઃ|૨૬|

Adhikarana AvikakShIraguNAH (26-27) · Śloka 27

| અહૃદ્યં તૂષ્ણમાવિકમ્||૨૬|| વાતવ્યાધિહરં હિધ્માશ્વાસપિત્તકફપ્રદમ્| |૨૭|

Adhikarana hastinIkShIraguNAH (27) · Śloka 27

| હસ્તિન્યાઃ સ્થૈર્યકૃત્|૨૭|

Adhikarana vaDavAdikShIraguNAH (27-28) · Śloka 28

બાઢમુષ્ણં ત્વૈકશફં લઘુ||૨૭|| શાખાવાતહરં સામ્લલવણં જડતાકરમ્| |૨૮|

Adhikarana apakvakShIraguNAH pakvakShIraguNAH (28) · Śloka 28

| પયોઽભિષ્યન્દિ ગુર્વામં, યુક્ત્યા શૃતમતોઽન્યથા||૨૮||

Adhikarana atipakvakShIraguNAH dhAroShNakShIraguNAH (29) · Śloka 29

ભવેદ્ગરીયોઽતિશૃતં, ધારોષ્ણમમૃતોપમમ્| |૨૯|

Adhikarana dadhiguNAH,dadhiBojananiyamAH (29-33) · Śloka 33

| અમ્લપાકરસં ગ્રાહિ ગુરૂષ્ણં દધિ વાતજિત્||૨૯|| મેદઃશુક્રબલશ્લેષ્મપિત્તરક્તાગ્નિશોફકૃત્| રોચિષ્ણુ શસ્તમરુચૌ શીતકે વિષમજ્વરે||૩૦|| પીનસે મૂત્રકૃચ્છ્રે ચ, રૂક્ષં તુ ગ્રહણીગદે| નૈવાદ્યાન્નિશિ નૈવોષ્ણં વસન્તોષ્ણશરત્સુ ન||૩૧|| નામુદ્ગસૂપં નાક્ષૌદ્રં તન્નાઘૃતસિતોપલમ્| ન ચાનામલકં નાપિ નિત્યં નો મન્દમન્યથા||૩૨|| જ્વરાસૃક્ પિત્તવીસર્પકુષ્ઠપાણ્ડુભ્રમપ્રદમ્| |૩૩|

Adhikarana takraguNAH (33-34) · Śloka 34

| તક્રં લઘુ કષાયામ્લં દીપનં કફવાતજિત્||૩૩|| શોફોદરાર્શોગ્રહણીદોષમૂત્રગ્રહારુચીઃ| પ્લીહગુલ્મઘૃતવ્યાપદ્ગરપાણ્ડ્વામયાન્ જયેત્||૩૪||

Adhikarana mastuguNAH (35) · Śloka 35

તદ્વન્મસ્તુ સરં સ્રોતઃશોધિ વિષ્ઠમ્ભજિલ્લઘુ| |૩૫|

Adhikarana navanItaguNAH (35-36) · Śloka 36

| નવનીતં નવં વૃષ્યં શીતં વર્ણબલાગ્નિકૃત્||૩૫|| સઙ્ગ્રાહિ વાતપિત્તાસૃક્ક્ષયાર્શોર્દિતકાસજિત્| |૩૬|

Adhikarana kShIrodBavanavanItaguNAH (36) · Śloka 36

| ક્ષીરોદ્ભવં તુ સઙ્ગ્રાહિ રક્તપિત્તાક્ષિરોગજિત્||૩૬||

Adhikarana ghRutaguNAH (37-39) · Śloka 39

શસ્તં ધીસ્મૃતિમેધાગ્નિબલાયુઃશુક્રચક્ષુષામ્| બાલવૃદ્ધપ્રજાકાન્તિસૌકુમાર્યસ્વરાર્થિનામ્||૩૭|| ક્ષતક્ષીણપરીસર્પશસ્ત્રાગ્નિગ્લપિતાત્મનામ્| વાતપિત્તવિષોન્માદશોષાલક્ષ્મીજ્વરાપહમ્||૩૮|| સ્નેહાનામુત્તમં શીતં વયસઃ સ્થાપનં પરમ્| સહસ્રવીર્યં વિધિભિર્ઘૃતં કર્મસહસ્રકૃત્||૩૯||

Adhikarana purANaghRutaguNAH (40) · Śloka 40

મદાપસ્મારમૂર્છાયશિરઃકર્ણાક્ષિયોનિજાન્| પુરાણં જયતિ વ્યાધીન્ વ્રણશોધનરોપણમ્||૪૦||

Adhikarana kilATAdiguNAH (41) · Śloka 41

બલ્યાઃ કિલાટપીયૂષકૂર્ચિકામોરણાદયઃ| શુક્રનિદ્રાકફકરા વિષ્ટમ્ભિગુરુદોષલાઃ||૪૧||

Adhikarana kShIraghRutayoHshreShThatvaninditatve (42-2) · Śloka 2

ગવ્યે ક્ષીરઘૃતે શ્રેષ્ઠે નિન્દિતે ચાવિસમ્ભવે| |૪૨| ઇતિ ક્ષીરવર્ગઃ||૨||

Adhikarana ikShuvargaH ikShurasaguNAH (42-43) · Śloka 43

ક્ષીરવર્ગાદનન્તરમિક્ષુવર્ગ આરમ્ભ્યતે, ગુણક્રિયાતુલ્યત્વાત્| તથા, હિ-ઇક્ષુરપિ ક્ષીરવત્સરગુરુસ્નિગ્ધબૃંહણાદિગુણકર્મા અથેક્ષુવર્ગઃ| | ઇક્ષોઃ સરો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો બૃંહણઃ કફમૂત્રકૃત્||૪૨|| વૃષ્યઃ શીતોઽસ્રપિત્તઘ્નઃ સ્વાદુપાકરસો રસઃ| સોઽગ્રે સલવણો, દન્તપીડિતઃ શર્કરાસમઃ||૪૩||

Adhikarana yAntrikekShurasaguNAH (44-45) · Śloka 45

યાન્ત્રિકસ્ત્વન્યગુણ એવેત્યાહ મૂલાગ્રજન્તુજગ્ધાદિપીડનાન્મલસઙ્કરાત્| કિઞ્ચિત્કાલં વિધૃત્યા ચ વિકૃતિં યાતિ યાન્ત્રિકઃ||૪૪|| વિદાહી ગુરુવિષ્ટમ્ભી તેનાસૌ| |૪૫|

Adhikarana pauNDrikekShuguNAH vAMshikekShuguNAH (45) · Śloka 45

તત્ર પૌણ્ડ્રકઃ| શૈત્યપ્રસાદમાધુર્યૈર્વરસ્તમનુ વાંશિકઃ||૪૫||

Adhikarana shataparvakAdInAM guNAH (46) · Śloka 46

શતપર્વકકાન્તારનૈપાલાદ્યાસ્તતઃ ક્રમાત્| સક્ષારાઃ સકષાયાશ્ચ સોષ્ણાઃ કિઞ્ચિદ્વિદાહિનઃ||૪૬||

Adhikarana phANitaguNAH (47) · Śloka 47

ફાણિતં ગુર્વભિષ્યન્દિ ચયકૃન્મૂત્રશોધનમ્| |૪૭|

Adhikarana dhautaguDaguNAH adhautaguDaguNAH (47-48) · Śloka 48

નાતિશ્લેષ્મકરો ધૌતઃ સૃષ્ટમૂત્રશકૃદ્ગુડઃ||૪૭|| પ્રભૂતકૃમિમજ્જાસૃડ્મેદોમાંસકફોઽપરઃ| |૪૮|

Adhikarana purANaguDaguNAH navaguDaguNAH (48) · Śloka 48

| હૃદ્યઃ પુરાણઃ પથ્યશ્ચ, નવઃ શ્લેષ્માગ્નિસાદકૃત્||૪૮||

Adhikarana matsyaNDikAdiguNAH (49) · Śloka 49

વૃષ્યાઃ ક્ષીણક્ષતહિતા રક્તપિત્તાનિલાપહાઃ| મત્સ્યણ્ડિકાખણ્ડસિતાઃ ક્રમેણ ગુણવત્તમાઃ||૪૯||

Adhikarana yavAsasharkarAguNAH (50) · Śloka 50

તદ્ગુણા તિક્તમધુરા કષાયા યાસશર્કરા| |૫૦|

Adhikarana sarvasharkarAguNAH (50) · Śloka 50

| દાહતૃટ્ચ્છર્દિમૂર્ચ્છાસૃક્પિત્તઘ્ન્યઃ સર્વશર્કરાઃ||૫૦||

Adhikarana sharkarAPANitayorvarAvaratve (51) · Śloka 51

અધુના વરાવરત્વં નિર્ધારયતિ શર્કરેક્ષુવિકારાણાં ફાણિતં ચ વરાવરે| |૫૧|

Adhikarana madhuguNAH madhusharkarAguNAH (51-53) · Śloka 53

શર્કરાયોનિપ્રસઙ્ગેન મધુનોઽપિ ગુણાનાહ | ચક્ષુષ્યં છેદિ તૃટ્શ્લેષ્મવિષહિધ્માસ્રપિત્તનુત્||૫૧|| મેહકુષ્ઠકૃમિચ્છર્દિશ્વાસકાસાતિસારજિત્| વ્રણશોધનસન્ધાનરોપણં વાતલં મધુ||૫૨|| રૂક્ષં કષાયમધુરં, તત્તુલ્યા મધુશર્કરા| |૫૩|

Adhikarana uShNamadhuguNAH (53) · Śloka 53

| ઉષ્ણમુષ્ણાર્તુમુષ્ણે ચ યુક્તં ચોષ્ણૈર્નિહન્તિ તત્||૫૩||

Adhikarana uShNamadhuna upayogaH (54-3) · Śloka 3

પ્રચ્છર્દને નિરૂહે ચ મધૂષ્ણં ન નિવાર્યતે| અલબ્ધપાકમાશ્વેવ તયોર્યસ્માન્નિવર્તતે||૫૪|| ઇતીક્ષુવર્ગઃ||૩||

Adhikarana tailavargaH tailaguNAH tailasya bRuMhaNAdikaratvam (55-56) · Śloka 56

સર્પિષોઽનન્તરં સ્નેહસામાન્યાત્તૈલવર્ગે વક્તવ્યે ગુડસ્ય સમાનરસવીર્યવિપાકકર્મત્વાત્ પ્રાયેણ ચાહારદ્રવ્યેષુ ભક્ષ્યભોજ્યેષ્વસ્યૈવ તૈલેભ્યઃ સુતરાં ભોજનોપયોગિત્વાદીક્ષુવર્ગોઽન્તરા નિર્દિષ્ટઃ| ભૂરિભોજનોપયોગિતયા ચ મદ્યાત્પ્રાક્ તૈલવર્ગો વક્તવ્ય ઇત્યાહ અથ તૈલવર્ગઃ| તૈલં સ્વયોનિવત્તત્ર મુખ્યં તીક્ષ્ણં વ્યવાયિ ચ| ત્વગ્દોષકૃદચક્ષુષ્યં સૂક્ષ્મોષ્ણં કફકૃન્ન ચ||૫૫|| કૃશાનાં બૃંહણાયાલં સ્થૂલાનાં કર્શનાય ચ| બદ્ધવિટ્કં કૃમિઘ્નં ચ સંસ્કારાત્સર્વરોગજિત્||૫૬||

Adhikarana eraNDatailaguNAH raktairaNDatailaguNAH (57-58) · Śloka 58

સત્તિક્તોષણમૈરણ્ડં તૈલં સ્વાદુ સરં ગુરુ| વર્ધ્મગુલ્માનિલકફાનુદરં વિષમજ્વરમ્||૫૭|| રુક્શોફૌ ચ કટીગુહ્યકોષ્ઠપૃષ્ઠાશ્રયૌ જયેત્| તીક્ષ્ણોષ્ણં પિચ્છિલં વિસ્રં, રક્તૈરણ્ડોદ્ભવં ત્વતિ||૫૮||

Adhikarana sArShApatailaguNAH (59) · Śloka 59

કટૂષ્ણં સાર્ષપં તીક્ષ્ણં કફશુક્રાનિલાપહમ્| લઘુ પિત્તાસ્રકૃત્ કોઠકુષ્ઠાર્શોવ્રણજન્તુજિત્||૫૯||

Adhikarana akShatailaguNAH (60) · Śloka 60

આક્ષં સ્વાદુ હિમં કેશ્યં ગુરુ પિત્તાનિલાપહમ્| |૬૦|

Adhikarana nimbodBavatailaguNAH (60) · Śloka 60

| નાત્યુષ્ણં નિમ્બજં તિક્તં કૃમિકુષ્ઠકફપ્રણુત્||૬૦||

Adhikarana umAkusumBajatailaguNAH (61) · Śloka 61

ઉમાકુસુમ્ભજં ચોષ્ણં ત્વગ્દોષકફપિત્તકૃત્| |૬૧|

Adhikarana vasAmajjamedoguNAH (61-4) · Śloka 4

સ્નેહપ્રસઙ્ગાદિદમપ્યાહ | વસા મજ્જા ચ વાતઘ્નૌ બલપિત્તકફપ્રદૌ||૬૧|| માંસાનુગસ્વરૂપૌ ચ, વિદ્યાન્મેદોઽપિ તાવિવ| |૬૨| ઇતિ તૈલવર્ગઃ||૪||

Adhikarana madyavargaH sAmAnyamadyaguNAH (62-65) · Śloka 65

તીક્ષ્ણોષ્ણસૂક્ષ્માદિગુણસામાન્યાત્તૈલવર્ગાદનન્તરં મદ્યવર્ગ આરભ્યતેઅથ મદ્યવર્ગઃ| | દીપનં રોચનં મદ્યં તીક્ષ્ણોષ્ણં તુષ્ટિપુષ્ટિદમ્||૬૨|| સસ્વાદુતિક્તકટુકમમ્લપાકરસં સરમ્| સકષાયં સ્વરારોગ્યપ્રતિભાવર્ણકૃલ્લઘુ||૬૩|| નષ્ટનિદ્રાઽતિનિદ્રેભ્યો હિતં પિત્તાસ્રદૂષણમ્| કૃશસ્થૂલહિતં રૂક્ષં સૂક્ષ્મં સ્રોતોવિશોધનમ્||૬૪|| વાતશ્લેષ્મહરં યુક્ત્યા પીતં વિષવદન્યથા| |૬૫|

Adhikarana navajIrNamadyaguNAH (65) · Śloka 65

| ગુરુ તદ્દોષજનનં નવં, જીર્ણમતોઽન્યથા||૬૫||

Adhikarana uShNopacAreNa madyapAnaniShedhaH (66) · Śloka 66

પેયં નોષ્ણોપચારેણ ન વિરિક્તક્ષુધાતુરૈઃ| નાત્યર્થતીક્ષ્ણમૃદ્વલ્પસમ્ભારં કલુષં ન ચ||૬૬||

Adhikarana surAguNAH (67) · Śloka 67

ગુલ્મોદરાર્શોગ્રહણીશોષહૃત્ સ્નેહની ગુરુઃ| સુરાઽનિલઘ્ની મેદોઽસૃક્સ્તન્યમૂત્રકફાવહા||૬૭||

Adhikarana vAruNIguNAH,baiBItakIguNAH (68) · Śloka 68

તદ્ગુણા વારુણી હૃદ્યા લઘુસ્તીક્ષ્ણા નિહન્તિ ચ| શૂલકાસવમિશ્વાસવિબન્ધાધ્માનપીનસાન્||૬૮||

Adhikarana baiBItakIguNAH yavasurAguNAH (69-70) · Śloka 70

નાતિતીવ્રમદા લઘ્વી પથ્યા બૈભીતકી સુરા| વ્રણે પાણ્ડ્વામયે કુષ્ઠે ન ચાત્યર્થં વિરુધ્યતે||૬૯|| વિષ્ટમ્ભિની યવસુરા ગુર્વી રૂક્ષા ત્રિદોષલા| |૭૦|

Adhikarana ariShTaguNAH (22)) · Śloka 71

| યથાદ્રવ્યગુણોઽરિષ્ટઃ સર્વમદ્યગુણાધિકઃ||૭૦|| ગ્રહણીપાણ્ડુકુષ્ઠાર્શઃશોફશોષોદરજ્વરાન્| હન્તિ ગુલ્મકૃમિપ્લીહ્નઃ કષાયકટુવાતલઃ||૭૧||

Adhikarana mArdvIkaguNAH (72) · Śloka 72

માર્દ્વીકં લેખનં હૃદ્યં નાત્યુષ્ણં મધુરં સરમ્| અલ્પપિત્તાનિલં પાણ્ડુમેહાર્શઃકૃમિનાશનમ્||૭૨||

Adhikarana khArjUramadyaguNAH shArkaramadyaguNAH (73) · Śloka 73

અસ્માદલ્પાન્તરગુણં ખાર્જૂરં વાતલં ગુરુ| શાર્કરઃ સુરભિઃ સ્વાદુહૃદ્યો નાતિમદો લઘુઃ||૭૩||

Adhikarana gauDamadyaguNAH (74) · Śloka 74

સૃષ્ટમૂત્રશકૃદ્વાતો ગૌડસ્તર્પણદીપનઃ| |૭૪|

Adhikarana pakvarasaguNAH (74-75) · Śloka 75

| વાતપિત્તકરઃ સીધુઃ સ્નેહશ્લેષ્મવિકારહા||૭૪|| મેદઃશોફોદરાર્શોઘ્નસ્તત્ર પક્વરસો વરઃ| |૭૫|

Adhikarana madhvAsavaguNAH (75) · Śloka 75

| છેદી મધ્વાસવસ્તીક્ષ્ણો મેહપીનસકાસજિત્||૭૫||

Adhikarana shuktaguNAH (76-77) · Śloka 77

રક્તપિત્તકફોત્ક્લેદિ શુક્તં વાતાનુલોમનમ્| ભૃશોષ્ણતીક્ષ્ણરૂક્ષામ્લં હૃદ્યં રુચિકરં સરમ્||૭૬|| દીપનં શિશિરસ્પર્શં પાણ્ડુદૃક્કૃમિનાશનમ્| |૭૭|

Adhikarana guDAdInAM yathottaraM laghutvam (77) · Śloka 77

| ગુડેક્ષુમદ્યમાર્દ્વીકશુક્તં લઘુ યથોત્તરમ્||૭૭||

Adhikarana shuktagatakandAdiguNAH (78) · Śloka 78

કન્દમૂલફલાદ્યં ચ તદ્વદ્વિદ્યાત્તદાસુતમ્| |૭૮|

Adhikarana shukteMtarasandhAnaguNAH (78) · Śloka 78

અમ્લત્વરોચનાદિગુણતુલ્યત્વાદન્યદપિ શાણ્ડાક્યાદિકમાહ | શાણ્ડાકી ચાસુતં ચાન્યત્કાલામ્લં રોચનં લઘુ||૭૮||

Adhikarana kA~jjikaguNAH (79-81) · Śloka 81

ધાન્યામ્લં ભેદિ તીક્ષ્ણોષ્ણં પિત્તકૃત્સ્પર્શશીતલમ્| શ્રમક્લમહરં રુચ્યં દીપનં બસ્તિશૂલનુત્||૭૯|| શસ્તમાસ્થાપને હૃદ્યં લઘુ વાતકફાપહમ્| એભિરેવ ગુણૈર્યુક્તે સૌવીરકતુષોદકે||૮૦|| કૃમિહૃદ્રોગગુલ્માર્શઃપાણ્ડુરોગનિબર્હણે| તે ક્રમાદ્વિતુષૈર્વિદ્યાત્સતુષૈશ્ચ યવૈઃ કૃતે||૮૧||

Adhikarana go~ajAdimUtraguNAH (82-83) · Śloka 83

મદ્યવત્તીક્ષ્ણોષ્ણાદિયુક્તત્વાત્ ગોમૂત્રાદિગુણાનપ્યાહ મૂત્રં ગોઽજાવિમહિષીગજાશ્વોષ્ટ્રખરોદ્ભવમ્| પિત્તલં રૂક્ષતીક્ષ્ણોષ્ણં લવણાનુરસં કટુ||૮૨|| કૃમિશોફોદરાનાહશૂલપાણ્ડુકફાનિલાન્| ગુલ્મારુચિવિષશ્વિત્રકુષ્ઠાર્શાંસિ જયેલ્લઘુ||૮૩||

Adhikarana dravaikadeshodAharaNam (5) · Śloka 5

તોયક્ષીરેક્ષુતૈલાનાં વર્ગૈર્મદ્યસ્ય ચ ક્રમાત્| ઇતિ દ્રવૈકદેશોઽયં યથાસ્થૂલમુદાહૃતઃ||૮૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનીયો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||