Adhikarana ma~ggalAcaraNam (1) · Śloka 1
rāgādirōgān satatānuṣaktānaśēṣakāyaprasr̥tānaśēṣān| autsukyamōhāratidāñjaghāna yō'pūrvavaidyāya namōstu tasmai|1|
रागादिरोगान् सततानुषक्तानशेषकायप्रसृतानशेषान्| औत्सुक्यमोहारतिदाञ्जघान योऽपूर्ववैद्याय नमोस्तु तस्मै|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AyuShkAmIyAdhyAyaH prathamaH (1-2) · Śloka 2
idānīmiṣṭadēvatāṁ namaskr̥tya śāstrakārastantramāriripsuridamāha athāta āyuṣkāmīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| (gadyasūtram)||1|| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtram)|2|
इदानीमिष्टदेवतां नमस्कृत्य शास्त्रकारस्तन्त्रमारिरिप्सुरिदमाह अथात आयुष्कामीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| (गद्यसूत्रम्)||१|| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रम्)|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AyurvedotpattiH (2) · Śloka 2
āyuḥkāmāyamānēna dharmārthasukhasādhanam| āyurvēdōpadēśēṣu vidhēyaḥ paramādaraḥ||2||
आयुःकामायमानेन धर्मार्थसुखसाधनम्| आयुर्वेदोपदेशेषु विधेयः परमादरः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AgamashuddhiH (3-4) · Śloka 4
athāsyāyurvēdasya gauravōtpādanāyāgamaśuddhiṁ darśayati brahmā smr̥tvā''yuṣō vēdaṁ prajāpatimajigrahat| sō'śvinau tau sahasrākṣaṁ sō'triputrādikānmunīn||3|| tē'gnivēśādikāṁstē tu pr̥thak tantrāṇi tēnirē| |4|
अथास्यायुर्वेदस्य गौरवोत्पादनायागमशुद्धिं दर्शयति ब्रह्मा स्मृत्वाऽऽयुषो वेदं प्रजापतिमजिग्रहत्| सोऽश्विनौ तौ सहस्राक्षं सोऽत्रिपुत्रादिकान्मुनीन्||३|| तेऽग्निवेशादिकांस्ते तु पृथक् तन्त्राणि तेनिरे| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTA~ggahRudayopayogaH (4-5) · Śloka 5
nanu yadi taistantrāṇi punaryugānurūpasandarbhaiḥ saṅgr̥hītāni| tatkimidānīmanēna śāstrēṇa kr̥tēnētyāha | tēbhyō'tiviprakīrṇēbhyaḥ prāyaḥ sāratarōccayaḥ||4|| kriyatē'ṣṭāṅgahr̥dayaṁ nātisaṁkṣēpavistaram| |5|
ननु यदि तैस्तन्त्राणि पुनर्युगानुरूपसन्दर्भैः सङ्गृहीतानि| तत्किमिदानीमनेन शास्त्रेण कृतेनेत्याह | तेभ्योऽतिविप्रकीर्णेभ्यः प्रायः सारतरोच्चयः||४|| क्रियतेऽष्टाङ्गहृदयं नातिसंक्षेपविस्तरम्| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTA~ggAni (5-6) · Śloka 6
kāni punastānyaṣṭāṅgānītyāha | kāyabālagrahōrdhvāṅgaśalyadaṁṣṭrājarāvr̥ṣān||5|| aṣṭāvaṅgāni tasyāhuścikitsā yēṣu saṁśritā| |6|
कानि पुनस्तान्यष्टाङ्गानीत्याह | कायबालग्रहोर्ध्वाङ्गशल्यदंष्ट्राजरावृषान्||५|| अष्टावङ्गानि तस्याहुश्चिकित्सा येषु संश्रिता| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShAH (6) · Śloka 6
kāyasya dōṣadhātumalasamudāyatvāttānēva dōṣādīn nirdidikṣurāha | vāyuḥ pittaṁ kaphaścēti trayō dōṣāḥ samāsataḥ||6||
कायस्य दोषधातुमलसमुदायत्वात्तानेव दोषादीन् निर्दिदिक्षुराह | वायुः पित्तं कफश्चेति त्रयो दोषाः समासतः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShAvasthAdvayam (7) · Śloka 7
vikr̥tāvikr̥tā dēhaṁ ghnanti tē vartayanti ca| |7|
विकृताविकृता देहं घ्नन्ति ते वर्तयन्ति च| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasthAnAni (7) · Śloka 7
idānīmēṣāṁ vyāpināmapi viśiṣṭasthānaṁ vivakṣurāha | tē vyāpinō'pi hr̥nnābhyōradhōmadhyōrdhvasaṁśrayāḥ||7||
इदानीमेषां व्यापिनामपि विशिष्टस्थानं विवक्षुराह | ते व्यापिनोऽपि हृन्नाभ्योरधोमध्योर्ध्वसंश्रयाः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShakAlAH (8) · Śloka 8
athaiṣāṁ sakalakālavyāpināmapi niyatakālatvaṁ darśayannāha vayōhōrātribhuktānāṁ tē'ntamadhyādigāḥ kramāt| |8|
अथैषां सकलकालव्यापिनामपि नियतकालत्वं दर्शयन्नाह वयोहोरात्रिभुक्तानां तेऽन्तमध्यादिगाः क्रमात्| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnisvarUpam (8) · Śloka 8
adhunā'gnisvarūpaṁ prastauti | tairbhavēdviṣamastīkṣṇō mandaścāgniḥ samaiḥ samaḥ||8||
अधुनाऽग्निस्वरूपं प्रस्तौति | तैर्भवेद्विषमस्तीक्ष्णो मन्दश्चाग्निः समैः समः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana koShThacAturvidhyam (9) · Śloka 9
agnicāturvidhyamuktvā tadāśrayasya kōṣṭhasya cāturvidhyaṁ vivakṣurāha kōṣṭhaḥ krūrō mr̥durmadhyō madhyaḥ syāttaiḥ samairapi| |9|
अग्निचातुर्विध्यमुक्त्वा तदाश्रयस्य कोष्ठस्य चातुर्विध्यं विवक्षुराह कोष्ठः क्रूरो मृदुर्मध्यो मध्यः स्यात्तैः समैरपि| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dehajanma prakRutisvarUpam (9-10) · Śloka 10
idānīṁ prakr̥tisvarūpaṁ prastauti śukrārtavasthairjanmādau viṣēṇēva viṣakrimēḥ||9|| taiśca tisraḥ prakr̥tayō hīnamadhyōttamāḥ pr̥thak| samadhātuḥ samastāsu śrēṣṭhā nindyā dvidōṣajāḥ||10||
इदानीं प्रकृतिस्वरूपं प्रस्तौति शुक्रार्तवस्थैर्जन्मादौ विषेणेव विषक्रिमेः||९|| तैश्च तिस्रः प्रकृतयो हीनमध्योत्तमाः पृथक्| समधातुः समस्तासु श्रेष्ठा निन्द्या द्विदोषजाः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShaguNAH (11-12) · Śloka 12
tatra rūkṣō laghuḥ śītaḥ kharaḥ sūkṣmaścalō'nilaḥ| pittaṁ sasnēhatīkṣṇōṣṇaṁ laghu visraṁ saraṁ dravam||11|| snigdhaḥ śītō gururmandaḥ ślakṣṇō mr̥tsnaḥ sthiraḥ kaphaḥ|12|
तत्र रूक्षो लघुः शीतः खरः सूक्ष्मश्चलोऽनिलः| पित्तं सस्नेहतीक्ष्णोष्णं लघु विस्रं सरं द्रवम्||११|| स्निग्धः शीतो गुरुर्मन्दः श्लक्ष्णो मृत्स्नः स्थिरः कफः|१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargaH sannipAtashca (12) · Śloka 12
ēṣāṁ ca miśrībhūtānāṁ tantravyavahārārthaṁ saṁjñādvayamāha | saṁsargaḥ sannipātaśca taddvitrikṣayakōpataḥ||12||
एषां च मिश्रीभूतानां तन्त्रव्यवहारार्थं संज्ञाद्वयमाह | संसर्गः सन्निपातश्च तद्द्वित्रिक्षयकोपतः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtavaH (13) · Śloka 13
dōṣānuktvā dhātava ucyantē rasāsr̥ṅmāṁsamēdō'sthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ| sapta dūṣyāḥ|13|
दोषानुक्त्वा धातव उच्यन्ते रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राणि धातवः| सप्त दूष्याः|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana malAH (13) · Śloka 13
malā mūtraśakr̥tsvēdādayō'pi ca||13||
मला मूत्रशकृत्स्वेदादयोऽपि च||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarveShAM vRuddikShayau (14) · Śloka 14
vr̥ddhiḥ samānaiḥ sarvēṣāṁ viparītairviparyayaḥ| |14|
वृद्धिः समानैः सर्वेषां विपरीतैर्विपर्ययः| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAH (14-15) · Śloka 15
varṇitamēva vr̥ddhiḥ samānaiḥ, kṣayō viparītairiti| tau tu vr̥ddhikṣayau yatō vāyvādīnāṁ bhavataḥ, tatprakhyāpanārthamāha rasāḥ svādvamlalavaṇatiktōṣaṇakaṣāyakāḥ||14|| ṣaḍ dravyamāśritāstē ca yathāpūrvaṁbalāvahāḥ| |15|
वर्णितमेव वृद्धिः समानैः, क्षयो विपरीतैरिति| तौ तु वृद्धिक्षयौ यतो वाय्वादीनां भवतः, तत्प्रख्यापनार्थमाह रसाः स्वाद्वम्ललवणतिक्तोषणकषायकाः||१४|| षड् द्रव्यमाश्रितास्ते च यथापूर्वंबलावहाः| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAnAM guNAH (15-16) · Śloka 16
| tatrādyā mārutaṁ ghnanti trayastiktādayaḥ kapham||15|| kaṣāyatiktamadhurāḥ pittamanyē tu kurvatē| |16|
| तत्राद्या मारुतं घ्नन्ति त्रयस्तिक्तादयः कफम्||१५|| कषायतिक्तमधुराः पित्तमन्ये तु कुर्वते| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAshrayadravyasya triprakAratvam prabhAvabhedAH (16) · Śloka 16
ēṣāṁ ca rasānāmāśrayō dravyaṁ, tacca triprakāramityāha śamanaṁ kōpanaṁ svasthahitaṁ dravyamiti tridhā||16||
एषां च रसानामाश्रयो द्रव्यं, तच्च त्रिप्रकारमित्याह शमनं कोपनं स्वस्थहितं द्रव्यमिति त्रिधा||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vIryadvaividhyam (17) · Śloka 17
tasya vīryamāha uṣṇaśītaguṇōtkarṣāttatra vīryaṁ dvidhā smr̥tam| |17|
तस्य वीर्यमाह उष्णशीतगुणोत्कर्षात्तत्र वीर्यं द्विधा स्मृतम्| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vipAkatraividhyam (17) · Śloka 17
dravyavipākamāha | tridhā vipākō dravyasya svādvamlakaṭukātmakaḥ||17||
द्रव्यविपाकमाह | त्रिधा विपाको द्रव्यस्य स्वाद्वम्लकटुकात्मकः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana guNAH viMshatiH (18) · Śloka 18
dravyasya guṇānāha gurumandahimasnigdhaślakṣṇasāndramr̥dusthirāḥ| guṇāḥ sasūkṣmaviśadā viṁśatiḥ saviparyayāḥ||18||
द्रव्यस्य गुणानाह गुरुमन्दहिमस्निग्धश्लक्ष्णसान्द्रमृदुस्थिराः| गुणाः ससूक्ष्मविशदा विंशतिः सविपर्ययाः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogArogyakAraNam (19) · Śloka 19
rōgakāraṇamāha kālārthakarmaṇāṁ yōgō hīnamithyātimātrakaḥ| samyagyōgaśca vijñēyō rōgārōgyaikakāraṇam||19||
रोगकारणमाह कालार्थकर्मणां योगो हीनमिथ्यातिमात्रकः| सम्यग्योगश्च विज्ञेयो रोगारोग्यैककारणम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogArogyayoH svarUpam (20) · Śloka 20
rōgārōgyē kē ucyētē ityāha rōgāstu dōṣavaiṣamyaṁ, dōṣasāmyamarōgatā| |20|
रोगारोग्ये के उच्येते इत्याह रोगास्तु दोषवैषम्यं, दोषसाम्यमरोगता| |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogadvaividhyam (20) · Śloka 20
| nijāgantuvibhāgēna tatra rōgā dvidhā smr̥tāḥ||20||
| निजागन्तुविभागेन तत्र रोगा द्विधा स्मृताः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogAdhiShThAnadvaividhyam (21) · Śloka 21
yata ēvaṁ dēhamanasī rōgādhiṣṭhānatvēna sthitē, na kēvalō dēhō nāpi kēvalaṁ manaḥ| tasmādatō'nantaramidamāha- tēṣāṁ kāyamanōbhēdādadhiṣṭhānamapi dvidhā| |21|
यत एवं देहमनसी रोगाधिष्ठानत्वेन स्थिते, न केवलो देहो नापि केवलं मनः| तस्मादतोऽनन्तरमिदमाह- तेषां कायमनोभेदादधिष्ठानमपि द्विधा| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana manaso dvau doShau (21) · Śloka 21
nanu kāyikānāṁ rōgāṇāmutpattau hētavō vātādayō dōṣāḥ prakupitā uktāḥ| mānasānāṁ ca rōgāṇāṁ kō hētuḥ, tadarthamāha | rajastamaśca manasō dvau ca dōṣāvudāhr̥tau||21||
ननु कायिकानां रोगाणामुत्पत्तौ हेतवो वातादयो दोषाः प्रकुपिता उक्ताः| मानसानां च रोगाणां को हेतुः, तदर्थमाह | रजस्तमश्च मनसो द्वौ च दोषावुदाहृतौ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogiparIkShaNam (22) · Śloka 22
rōgōpahataśarīrajñānōpāyamāha darśanasparśanapraśnaiḥ parīkṣēta ca rōgiṇam| |22|
रोगोपहतशरीरज्ञानोपायमाह दर्शनस्पर्शनप्रश्नैः परीक्षेत च रोगिणम्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogavisheShAdhigamopAyaH (22) · Śloka 22
rōgaviśēṣādhigamōpāyamāha | rōgaṁ nidānaprāgrūpalakṣaṇōpaśayāptibhiḥ||22||
रोगविशेषाधिगमोपायमाह | रोगं निदानप्राग्रूपलक्षणोपशयाप्तिभिः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana deshadvaividhyam (23) · Śloka 23
upaśayādiprasaṅgē ca dēśakālāvapyupayujyētē| atastāvapi paṭhati bhūmidēhaprabhēdēna dēśamāhuriha dvidhā| |23|
उपशयादिप्रसङ्गे च देशकालावप्युपयुज्येते| अतस्तावपि पठति भूमिदेहप्रभेदेन देशमाहुरिह द्विधा| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BUdeshatraividhyam (23-24) · Śloka 24
dēhadēśaḥ śiraḥpāṇyādilakṣaṇaḥ prasiddhaḥ| bhūmidēśa ucyatē jāṅgalaṁ vātabhūyiṣṭhamanūpaṁ tu kaphōlbaṇam||23|| sādhāraṇaṁ samamalaṁ tridhā bhūdēśamādiśēt| |24|
देहदेशः शिरःपाण्यादिलक्षणः प्रसिद्धः| भूमिदेश उच्यते जाङ्गलं वातभूयिष्ठमनूपं तु कफोल्बणम्||२३|| साधारणं सममलं त्रिधा भूदेशमादिशेत्| |२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BeShajakAlaH (24) · Śloka 24
bhēṣajasya samyagyōgahētuṁ kālamāha kṣaṇādirvyādhyavasthā ca kālō bhēṣajayōgakr̥t||24||
भेषजस्य सम्यग्योगहेतुं कालमाह क्षणादिर्व्याध्यवस्था च कालो भेषजयोगकृत्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dviprakArakamauShadham (25) · Śloka 25
taccauṣadhaṁ dviprakāramāha śōdhanaṁ śamanaṁ cēti samāsādauṣadhaṁ dvidhā| |25|
तच्चौषधं द्विप्रकारमाह शोधनं शमनं चेति समासादौषधं द्विधा| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana auShadhaviShayaviBAgaH (25-26) · Śloka 26
auṣadhamuktam| tasya viṣayamāha | śarīrajānāṁ dōṣāṇāṁ kramēṇa paramauṣadham||25|| bastirvirēkō vamanaṁ tathā tailaṁ ghr̥taṁ madhu| |26|
औषधमुक्तम्| तस्य विषयमाह | शरीरजानां दोषाणां क्रमेण परमौषधम्||२५|| बस्तिर्विरेको वमनं तथा तैलं घृतं मधु| |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana manodoShauShadham (26) · Śloka 26
kāyādidēśamāśritya sarvatra sarvamēva śarīrajātānāṁ dōṣāṇāṁ kramēṇa paramauṣadhamuktam| atha mānasayōrdōṣayōḥ kiṁ tatparamauṣadhaṁ syāditi, tadarthamāha | dhīdhairyātmādivijñānaṁ manōdōṣauṣadhaṁ param||26||
कायादिदेशमाश्रित्य सर्वत्र सर्वमेव शरीरजातानां दोषाणां क्रमेण परमौषधमुक्तम्| अथ मानसयोर्दोषयोः किं तत्परमौषधं स्यादिति, तदर्थमाह | धीधैर्यात्मादिविज्ञानं मनोदोषौषधं परम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAdacatuShTayasvarUpam (27) · Śloka 27
ēvaṁ tāvadanēna sakalacikitsitamuktam| tacca pādacatuṣṭayayuktaṁ kāryakaraṁ, tadarthamāha bhiṣak dravyāṇyupasthātā rōgī pādacatuṣṭayam| cikitsitasya nirdiṣṭaṁ, pratyēkaṁ taccaturguṇam||27||
एवं तावदनेन सकलचिकित्सितमुक्तम्| तच्च पादचतुष्टययुक्तं कार्यकरं, तदर्थमाह भिषक् द्रव्याण्युपस्थाता रोगी पादचतुष्टयम्| चिकित्सितस्य निर्दिष्टं, प्रत्येकं तच्चतुर्गुणम्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BiShakcaturguNAH (28) · Śloka 28
uddēśakramēṇa tēṣāṁ guṇānāha dakṣastīrthāttaśāstrārthō dr̥ṣṭakarmā śucirbhiṣak| |28|
उद्देशक्रमेण तेषां गुणानाह दक्षस्तीर्थात्तशास्त्रार्थो दृष्टकर्मा शुचिर्भिषक्| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana auShadhacaturguNAH (28) · Śloka 28
| bahukalpaṁ bahuguṇaṁ sampannaṁ yōgyamauṣadham||28||
| बहुकल्पं बहुगुणं सम्पन्नं योग्यमौषधम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upasthAtRucaturguNAH (29) · Śloka 29
upasthātāpi caturvidhaḥ- anuraktaḥ śucirdakṣō buddhimān paricārakaḥ| |29|
उपस्थातापि चतुर्विधः- अनुरक्तः शुचिर्दक्षो बुद्धिमान् परिचारकः| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogicaturguNAH (29) · Śloka 29
rōgyapi caturvidhaḥ | āḍhyō rōgī bhiṣagvaśyō jñāpakaḥ sattvavānapi||29||
रोग्यपि चतुर्विधः | आढ्यो रोगी भिषग्वश्यो ज्ञापकः सत्त्ववानपि||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sukhasAdhyavyAdhilakShaNam (19) · Śloka 31
sukhasādhyādikasya vyādhicatuṣṭayasya lakṣaṇamucyatē (sādhyō'sādhya iti vyādhirdvidhā, tau tu punardvidhā| susādhyaḥ kr̥cchrasādhyaśca, yāpyō yaścānupakramaḥ||1|| ) sarvauṣadhakṣamē dēhē yūnaḥ puṁsō jitātmanaḥ| amarmagō'lpahētvagrarūparūpō'nupadravaḥ||30|| atulyadūṣyadēśartuprakr̥tiḥ pādasampadi| grahēṣvanuguṇē'ṣvēkadōṣamārgō navaḥ sukhaḥ||31||
सुखसाध्यादिकस्य व्याधिचतुष्टयस्य लक्षणमुच्यते (साध्योऽसाध्य इति व्याधिर्द्विधा, तौ तु पुनर्द्विधा| सुसाध्यः कृच्छ्रसाध्यश्च, याप्यो यश्चानुपक्रमः||१|| ) सर्वौषधक्षमे देहे यूनः पुंसो जितात्मनः| अमर्मगोऽल्पहेत्वग्ररूपरूपोऽनुपद्रवः||३०|| अतुल्यदूष्यदेशर्तुप्रकृतिः पादसम्पदि| ग्रहेष्वनुगुणेऽष्वेकदोषमार्गो नवः सुखः||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRucCrasAdhyo vyAdhiH (32) · Śloka 32
kr̥cchrasādhyaṁ vyādhimāha śastrādisādhanaḥ kr̥cchraḥ saṅkarē ca tatō gadaḥ| |32|
कृच्छ्रसाध्यं व्याधिमाह शस्त्रादिसाधनः कृच्छ्रः सङ्करे च ततो गदः| |३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yApyo vyAdhiH (32) · Śloka 32
yāpyō'ta ucyatē | śēṣatvādāyuṣō yāpyaḥ pathyābhyāsādviparyayē||32||
याप्योऽत उच्यते | शेषत्वादायुषो याप्यः पथ्याभ्यासाद्विपर्यये||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratyAkhyeyo vyAdhiH (33) · Śloka 33
pratyākhyēya ucyatē anupakrama ēva syātsthitō'tyantaviparyayē| autsukyamōhāratikr̥d dr̥ṣṭariṣṭō'kṣanāśanaḥ||33||
प्रत्याख्येय उच्यते अनुपक्रम एव स्यात्स्थितोऽत्यन्तविपर्यये| औत्सुक्यमोहारतिकृद् दृष्टरिष्टोऽक्षनाशनः||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupakramaNIyAturasya lakShaNam (34-35) · Śloka 35
sādhyalakṣaṇayuktō'pyāturō nōpakramaṇīya iti darśayati tyajēdārtaṁ bhiṣagbhūpairdviṣṭaṁ tēṣāṁ dviṣaṁ dviṣam| hīnōpakaraṇaṁ vyagramavidhēyaṁ gatāyuṣam||34|| caṇḍaṁ śōkāturaṁ bhīruṁ kr̥taghnaṁ vaidyamāninam| |35|
साध्यलक्षणयुक्तोऽप्यातुरो नोपक्रमणीय इति दर्शयति त्यजेदार्तं भिषग्भूपैर्द्विष्टं तेषां द्विषं द्विषम्| हीनोपकरणं व्यग्रमविधेयं गतायुषम्||३४|| चण्डं शोकातुरं भीरुं कृतघ्नं वैद्यमानिनम्| |३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sUtrasthAnAntargatAdhyAyAH (35-39) · Śloka 39
ēvaṁ ca prathamē'dhyāyē sakalatantrārṇavasya tātparyaṁ vyākhyātam| anantaraṁ sukhasmaraṇārthamadhyāyasaṅgrahaṁ vivakṣuridamāha | tantrasyāsya paraṁ cātō vakṣyatē'dhyāyasaṅgrahaḥ||35|| āyuṣkāmadinartvīhārōgānutpādanadravāḥ| annajñānānnasaṁrakṣāmātrādravyarasāśrayāḥ||36|| dōṣādijñānatadbhēdataccikitsādyupakramāḥ| śuddhyādisnēhanasvēdarēkāsthāpananāvanam||37|| dhūmagaṇḍūṣadr̥ksēkatr̥ptiyantrakaśastrakam| śirāvidhiḥ śalyavidhiḥ śastrakṣārāgnikarmikau||38|| sūtrasthānamimē'dhyāyāstriṁśat|39|
एवं च प्रथमेऽध्याये सकलतन्त्रार्णवस्य तात्पर्यं व्याख्यातम्| अनन्तरं सुखस्मरणार्थमध्यायसङ्ग्रहं विवक्षुरिदमाह | तन्त्रस्यास्य परं चातो वक्ष्यतेऽध्यायसङ्ग्रहः||३५|| आयुष्कामदिनर्त्वीहारोगानुत्पादनद्रवाः| अन्नज्ञानान्नसंरक्षामात्राद्रव्यरसाश्रयाः||३६|| दोषादिज्ञानतद्भेदतच्चिकित्साद्युपक्रमाः| शुद्ध्यादिस्नेहनस्वेदरेकास्थापननावनम्||३७|| धूमगण्डूषदृक्सेकतृप्तियन्त्रकशस्त्रकम्| शिराविधिः शल्यविधिः शस्त्रक्षाराग्निकर्मिकौ||३८|| सूत्रस्थानमिमेऽध्यायास्त्रिंशत्|३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shArIrasthAnAdhyAyAH (39-40) · Śloka 40
adhunā śārīramucyatē śārīramucyatē| garbhāvakrāntitadvyāpadaṅgamarmavibhāgikam||39|| vikr̥tirdūtajaṁ ṣaṣṭham|40|
अधुना शारीरमुच्यते शारीरमुच्यते| गर्भावक्रान्तितद्व्यापदङ्गमर्मविभागिकम्||३९|| विकृतिर्दूतजं षष्ठम्|४०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidAnasthAnAdhyAyAH (40-41) · Śloka 41
nidānamucyatē nidānaṁ sārvarōgikam| jvarāsr̥kśvāsayakṣmādimadādyarśōtisāriṇām||40|| mūtrāghātapramēhāṇāṁ vidradhyādyudarasya ca| pāṇḍukuṣṭhānilārtānāṁ vātāsrasya ca ṣōḍaśa||41||
निदानमुच्यते निदानं सार्वरोगिकम्| ज्वरासृक्श्वासयक्ष्मादिमदाद्यर्शोतिसारिणाम्||४०|| मूत्राघातप्रमेहाणां विद्रध्याद्युदरस्य च| पाण्डुकुष्ठानिलार्तानां वातास्रस्य च षोडश||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana cikistitasthanAdhyAyAH (42-44) · Śloka 44
cikitsitamucyatē cikitsitaṁ jvarē raktē kāsē śvāsē ca yakṣmaṇi| vamau madātyayē'rśaḥsu, viśi dvau, dvau ca mūtritē||42|| vidradhau gulmajaṭharapāṇḍuśōphavisarpiṣu| kuṣṭhaśvitrānilavyādhivātāsrēṣu cikitsitam||43|| dvāviṁśatirimē'dhyāyāḥ|44|
चिकित्सितमुच्यते चिकित्सितं ज्वरे रक्ते कासे श्वासे च यक्ष्मणि| वमौ मदात्ययेऽर्शःसु, विशि द्वौ, द्वौ च मूत्रिते||४२|| विद्रधौ गुल्मजठरपाण्डुशोफविसर्पिषु| कुष्ठश्वित्रानिलव्याधिवातास्रेषु चिकित्सितम्||४३|| द्वाविंशतिरिमेऽध्यायाः|४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kalpasiddhisthanAdhyAyAH (44-45) · Śloka 45
kalpasiddhirataḥ param| kalpō vamērvirēkasya tatsiddhirbastikalpanā||44|| siddhirbastyāpadāṁ ṣaṣṭhō dravyakalpaḥ| |45|
कल्पसिद्धिरतः परम्| कल्पो वमेर्विरेकस्य तत्सिद्धिर्बस्तिकल्पना||४४|| सिद्धिर्बस्त्यापदां षष्ठो द्रव्यकल्पः| |४५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uttaratantrAdhyAyAH (1) · Śloka 1
ata uttaram| bālōpacārē tadvyādhau tadgrahē, dvau ca bhūtagē||45|| janmādē'tha smr̥tibhraṁśē, dvau dvau vartmasu sandhiṣu| dr̥ktamōliṅganāśēṣu trayō, dvau dvau ca sarvagē||46|| karṇanāsāmukhaśirōvraṇē, bhaṅgē bhagandarē| granthyādau kṣudrarōgēṣu guhyarōgē pr̥thagdvayam||47|| viṣē bhujaṅgē kīṭēṣu mūṣakēṣu rasāyanē| catvāriṁśō'napatyānāmadhyāyō bījapōṣaṇaḥ||48|| ityadhyāyaśataṁ viṁśaṁ ṣaḍbhiḥ sthānairudīritam| 48 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē āyuṣkāmīyō nāma prathamō'dhyāyaḥ||1||
अत उत्तरम्| बालोपचारे तद्व्याधौ तद्ग्रहे, द्वौ च भूतगे||४५|| जन्मादेऽथ स्मृतिभ्रंशे, द्वौ द्वौ वर्त्मसु सन्धिषु| दृक्तमोलिङ्गनाशेषु त्रयो, द्वौ द्वौ च सर्वगे||४६|| कर्णनासामुखशिरोव्रणे, भङ्गे भगन्दरे| ग्रन्थ्यादौ क्षुद्ररोगेषु गुह्यरोगे पृथग्द्वयम्||४७|| विषे भुजङ्गे कीटेषु मूषकेषु रसायने| चत्वारिंशोऽनपत्यानामध्यायो बीजपोषणः||४८|| इत्यध्यायशतं विंशं षड्भिः स्थानैरुदीरितम्| ४८ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुवाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने आयुष्कामीयो नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon