Adhikarana doShabhedIyAdyAyaH (2) · Śloka 2
pūrvasminnadhyāyē bahuvaktavyatvāddōṣabhēdō nōkta ityāha - - - - athātō dōṣabhēdīyādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2||
पूर्वस्मिन्नध्याये बहुवक्तव्यत्वाद्दोषभेदो नोक्त इत्याह - - - - अथातो दोषभेदीयाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtasya sthAnam (1) · Śloka 1
pakvāśayakaṭīsakthiśrōtrāsthisparśanēndriyam| sthānaṁ vātasya, tatrāpi pakvādhānaṁ viśēṣataḥ||1||
पक्वाशयकटीसक्थिश्रोत्रास्थिस्पर्शनेन्द्रियम्| स्थानं वातस्य, तत्रापि पक्वाधानं विशेषतः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasya sthAnam (2) · Śloka 2
nābhirāmāśayaḥ svēdō lasīkā rudhiraṁ rasaḥ| dr̥k sparśanaṁ ca pittasya, nābhiratra viśēṣataḥ||2||
नाभिरामाशयः स्वेदो लसीका रुधिरं रसः| दृक् स्पर्शनं च पित्तस्य, नाभिरत्र विशेषतः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphasya sthAnam (3) · Śloka 3
uraḥkaṇṭhaśiraḥklōmaparvāṇyāmāśayō rasaḥ| mēdō ghrāṇaṁ ca jihvā ca kaphasya, sutrāmuraḥ||3||
उरःकण्ठशिरःक्लोमपर्वाण्यामाशयो रसः| मेदो घ्राणं च जिह्वा च कफस्य, सुत्रामुरः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyoH pa~jcAtmakatvam (4) · Śloka 4
atha pratyēkamētēṣāṁ dōṣāṇāṁ viśiṣṭasthānāśrayēṇa kriyābhēdāt pañca pañca bhēdānāha - - - - prāṇādibhēdātpañcātmā vāyuḥ| |4|
अथ प्रत्येकमेतेषां दोषाणां विशिष्टस्थानाश्रयेण क्रियाभेदात् पञ्च पञ्च भेदानाह - - - - प्राणादिभेदात्पञ्चात्मा वायुः| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prANasya sthAnakarmANi (4-5) · Śloka 5
prāṇō'tra mūrdhagaḥ| uraḥkaṇṭhacarō buddhihr̥dayēndriyacittadhr̥k||4|| ṣṭhīvanakṣavathūdgāraniḥśvāsānnapravēśakr̥t| |5|
प्राणोऽत्र मूर्धगः| उरःकण्ठचरो बुद्धिहृदयेन्द्रियचित्तधृक्||४|| ष्ठीवनक्षवथूद्गारनिःश्वासान्नप्रवेशकृत्| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udAnasya sthAnakarmANi (5-6) · Śloka 6
| uraḥ sthānamudānasya nāsānābhigalāṁścarēt||5|| vākpravr̥ttiprayatnōrjābalavarṇasmr̥tikriyaḥ| |6|
| उरः स्थानमुदानस्य नासानाभिगलांश्चरेत्||५|| वाक्प्रवृत्तिप्रयत्नोर्जाबलवर्णस्मृतिक्रियः| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAnasya sthAnakarmANi (6-7) · Śloka 7
| vyānō hr̥di sthitaḥ kr̥tsnadēhacārī mahājavaḥ||6|| gatyapakṣēpaṇōtkṣēpanimēṣōnmēṣaṇādikāḥ| prāyaḥ sarvāḥ kriyāstasmin pratibaddhāḥ śarīriṇām||7||
| व्यानो हृदि स्थितः कृत्स्नदेहचारी महाजवः||६|| गत्यपक्षेपणोत्क्षेपनिमेषोन्मेषणादिकाः| प्रायः सर्वाः क्रियास्तस्मिन् प्रतिबद्धाः शरीरिणाम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samAnasya sthAnakarmANi (8) · Śloka 8
samānō'gnisamīpasthaḥ kōṣṭhō carati sarvataḥ| annaṁ gr̥hṇāti pacati vivēcayati muñcati||8||
समानोऽग्निसमीपस्थः कोष्ठो चरति सर्वतः| अन्नं गृह्णाति पचति विवेचयति मुञ्चति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apAnasya sthAnakarmANi (9) · Śloka 9
apānō'pānagaḥ śrōṇibastimēḍhrōrugōcaraḥ| śukrārtavaśakr̥nmūtragarbhaniṣkramaṇakriyaḥ||9||
अपानोऽपानगः श्रोणिबस्तिमेढ्रोरुगोचरः| शुक्रार्तवशकृन्मूत्रगर्भनिष्क्रमणक्रियः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaM pa~jcAtmakam (10) · Śloka 10
pañca pittabhēdānāha - - - - pittaṁ pañcātmakam| |10|
पञ्च पित्तभेदानाह - - - - पित्तं पञ्चात्मकम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAcakasya sthAnakarmANi (10-12) · Śloka 12
tatra pakvāmāśayamadhyagam| pañcabhūtātmakatvē'pi yattaijasaguṇōdayāt||10|| tyaktadravatvaṁ pākādikarmaṇā'nalaśabditam| pacatyannaṁ vibhajatē sārakiṭṭau pr̥thak tathā||11|| tatrasthamēva pittānāṁ śēṣāṇāmapyanugraham| karōti baladānēna pācakaṁ nāma tatsmr̥tam||12||
तत्र पक्वामाशयमध्यगम्| पञ्चभूतात्मकत्वेऽपि यत्तैजसगुणोदयात्||१०|| त्यक्तद्रवत्वं पाकादिकर्मणाऽनलशब्दितम्| पचत्यन्नं विभजते सारकिट्टौ पृथक् तथा||११|| तत्रस्थमेव पित्तानां शेषाणामप्यनुग्रहम्| करोति बलदानेन पाचकं नाम तत्स्मृतम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ra~jjakasya sthAnakarmANi (13) · Śloka 13
āmāśayāśrayaṁ pittaṁ rañjakaṁ rasarañjanāt| |13|
आमाशयाश्रयं पित्तं रञ्जकं रसरञ्जनात्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhakasya sthAnakarmANi (13-14) · Śloka 14
| buddhimēdhābhimānādyairabhiprētārthasādhanāt||13|| sādhakaṁ hr̥dgataṁ pittaṁ| |14|
| बुद्धिमेधाभिमानाद्यैरभिप्रेतार्थसाधनात्||१३|| साधकं हृद्गतं पित्तं| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Alocakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14
rūpālōcanataḥ smr̥tam| dr̥ksthamālōcakaṁ|14|
रूपालोचनतः स्मृतम्| दृक्स्थमालोचकं|१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhrAjakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14
| tvaksthaṁ bhrājakaṁ bhrājanāttvacaḥ||14||
| त्वक्स्थं भ्राजकं भ्राजनात्त्वचः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmA pa~jcavidhaH (15) · Śloka 15
ślēṣmā tu pañcadhā| |15|
श्लेष्मा तु पञ्चधा| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana avalambakasya sthAnakarmANi (15-16) · Śloka 16
tadēva pañcaprakāratvamāha - - - - uraḥsthaḥ sa trikasya svavīryataḥ| hr̥dayasyānnavīryācca tatstha ēvāmbukarmaṇā||15|| kaphadhāmnāṁ ca śēṣāṇāṁ yatkarōtyabalambanam| atō'valambakaḥ ślēṣmā|16|
तदेव पञ्चप्रकारत्वमाह - - - - उरःस्थः स त्रिकस्य स्ववीर्यतः| हृदयस्यान्नवीर्याच्च तत्स्थ एवाम्बुकर्मणा||१५|| कफधाम्नां च शेषाणां यत्करोत्यबलम्बनम्| अतोऽवलम्बकः श्लेष्मा|१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kledakasya sthAnakarmANi (16-17) · Śloka 17
yastvāmāśayasaṁsthitaḥ||16|| klēdakaḥ sō'nnasaṅghātaklēdanāt| |17|
यस्त्वामाशयसंस्थितः||१६|| क्लेदकः सोऽन्नसङ्घातक्लेदनात्| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bodhakasya sthAnakarmANi (17) · Śloka 17
rasabōdhanāt| bōdhakō rasanāsthāyī|17|
रसबोधनात्| बोधको रसनास्थायी|१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tarpakasya sthAnakarmANi (17-18) · Śloka 18
| śiraḥsaṁsthō'kṣatarpaṇāt||17|| tarpakaḥ| |18|
| शिरःसंस्थोऽक्षतर्पणात्||१७|| तर्पकः| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShakasya sthAnakarmANi (18) · Śloka 18
sandhisaṁślēṣācchlēṣakaḥ sandhiṣu sthitaḥ| |18|
सन्धिसंश्लेषाच्छ्लेषकः सन्धिषु स्थितः| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasthAnakarmaupasaMhAraH (18-19) · Śloka 19
ēvaṁ dōṣāṇāṁ sthānānyuktvōpasaṁharannāha - - - - | iti prāyēṇa dōṣāṇāṁ sthānānyavikr̥tātmanām||18|| vyāpināmapi jānīyātkarmāṇi ca pr̥thakpr̥thak| |19|
एवं दोषाणां स्थानान्युक्त्वोपसंहरन्नाह - - - - | इति प्रायेण दोषाणां स्थानान्यविकृतात्मनाम्||१८|| व्यापिनामपि जानीयात्कर्माणि च पृथक्पृथक्| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyucayakopayornidAnam (19-20) · Śloka 20
vikr̥tirēṣāṁ vr̥ddhiḥ kṣayaśca| vr̥ddhirapi dvividhā,-cayaprakōpabhēdēna| dōṣādivijñānīyē sāmānyēna vr̥ddhikṣayalakṣaṇamuktam| samprati cayaprakōparūpaṁ vr̥ddhinidānaṁ saṅkṣēpēṇa sūcayannāha - - - - - | uṣṇēna yuktā rūkṣādyā vāyōḥ kurvanti sañcayam||19|| śītēna kōpamuṣṇēna śamaṁ snigdhādayō guṇāḥ| |20|
विकृतिरेषां वृद्धिः क्षयश्च| वृद्धिरपि द्विविधा,-चयप्रकोपभेदेन| दोषादिविज्ञानीये सामान्येन वृद्धिक्षयलक्षणमुक्तम्| सम्प्रति चयप्रकोपरूपं वृद्धिनिदानं सङ्क्षेपेण सूचयन्नाह - - - - - | उष्णेन युक्ता रूक्षाद्या वायोः कुर्वन्ति सञ्चयम्||१९|| शीतेन कोपमुष्णेन शमं स्निग्धादयो गुणाः| |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittacayakopayornidAnam (20-21) · Śloka 21
| śītēna yuktāstīkṣṇādyāścayaṁ pittasya kurvatē||20|| uṣṇēna kōpaṁ, mandādyāḥ śamaṁ śītōpasaṁhitāḥ| |21|
| शीतेन युक्तास्तीक्ष्णाद्याश्चयं पित्तस्य कुर्वते||२०|| उष्णेन कोपं, मन्दाद्याः शमं शीतोपसंहिताः| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmacayakopayornidAnam (21-22) · Śloka 22
| śītēna yuktāḥ snigdhādyāḥ kurvatē ślēṣmaṇaścayam||21|| uṣṇēna kōpaṁ, tēnaiva guṇā rūkṣādayaḥ śamam| |22|
| शीतेन युक्ताः स्निग्धाद्याः कुर्वते श्लेष्मणश्चयम्||२१|| उष्णेन कोपं, तेनैव गुणा रूक्षादयः शमम्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana cayalakShaNam (22-23) · Śloka 23
idānīṁ cayādīnāṁ lakṣaṇānyāha - - - - | cayō vr̥ddhiḥ svadhāmnyēva pradvēṣō vr̥ddhihētuṣu||22|| viparītaguṇēcchā ca| |23|
इदानीं चयादीनां लक्षणान्याह - - - - | चयो वृद्धिः स्वधाम्न्येव प्रद्वेषो वृद्धिहेतुषु||२२|| विपरीतगुणेच्छा च| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kopalakShaNam (23-24) · Śloka 24
kōpastūnmārgagāmitā| liṅgānāṁ darśanaṁ svēṣāmasvāsthyaṁ rōgasambhavaḥ||23|| svasthānasthasya samatā vikārāsambhavaḥ śamaḥ| |24|
कोपस्तून्मार्गगामिता| लिङ्गानां दर्शनं स्वेषामस्वास्थ्यं रोगसम्भवः||२३|| स्वस्थानस्थस्य समता विकारासम्भवः शमः| |२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdeshcayaprakopaprashamakAlaH (24-25) · Śloka 25
|idānīṁ vātādīnāṁ cayaprakōpapraśamā yasmin kālē jāyantē taṁ darśayannāha -] | cayaprakōpapraśamā vāyōrgrīṣmādiṣu triṣu||24|| varṣādiṣu tu pittasya, ślēṣmaṇaḥ śiśirādiṣu| |25|
|इदानीं वातादीनां चयप्रकोपप्रशमा यस्मिन् काले जायन्ते तं दर्शयन्नाह -] | चयप्रकोपप्रशमा वायोर्ग्रीष्मादिषु त्रिषु||२४|| वर्षादिषु तु पित्तस्य, श्लेष्मणः शिशिरादिषु| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlaniyame yuktiH (25-28) · Śloka 28
nanu marutō grīṣmē cayō na yuktaḥ, yatastasminkālē laghurūkṣā ōṣadhayō bhavanti| tathā, varṣāsu pittacayō na yuktaḥ, jalānāmōṣadhīnāṁ cāmlapākatvāt| tathā, ślēṣmaṇaḥ śiśirē cayō na yuktaḥ, tadā hyāpa ōṣadhayaśca snigdhā bhavanti kālaśca śītaḥ| iti kōpa ēvōpapannaḥ| ityasmin paryanuyōga idamāha - - - - | cīyatē laghurūkṣābhirōṣadhībhiḥ samīraṇaḥ||25|| tadvidhastadvidhē dēhē kālasyauṣṇyānna kupyati| adbhiramlavipākābhirōṣadhībhiśca tādr̥śam||26|| pittaṁ yāti cayaṁ kōpaṁ na tu kālasya śaityataḥ| cīyatē snigdhaśītābhirudakauṣadhibhiḥ kaphaḥ||27|| tulyē'pi kālē dēhē ca skannatvānna prakupyati| |28|
ननु मरुतो ग्रीष्मे चयो न युक्तः, यतस्तस्मिन्काले लघुरूक्षा ओषधयो भवन्ति| तथा, वर्षासु पित्तचयो न युक्तः, जलानामोषधीनां चाम्लपाकत्वात्| तथा, श्लेष्मणः शिशिरे चयो न युक्तः, तदा ह्याप ओषधयश्च स्निग्धा भवन्ति कालश्च शीतः| इति कोप एवोपपन्नः| इत्यस्मिन् पर्यनुयोग इदमाह - - - - | चीयते लघुरूक्षाभिरोषधीभिः समीरणः||२५|| तद्विधस्तद्विधे देहे कालस्यौष्ण्यान्न कुप्यति| अद्भिरम्लविपाकाभिरोषधीभिश्च तादृशम्||२६|| पित्तं याति चयं कोपं न तु कालस्य शैत्यतः| चीयते स्निग्धशीताभिरुदकौषधिभिः कफः||२७|| तुल्येऽपि काले देहे च स्कन्नत्वान्न प्रकुप्यति| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlAdAhArAdInAM balavatvam (28-29) · Śloka 29
| iti kālasvabhāvō'yamāhārādivaśātpunaḥ||28|| cayādīn yānti sadyō'pi dōṣāḥ kālē'pi vā na tu| |29|
| इति कालस्वभावोऽयमाहारादिवशात्पुनः||२८|| चयादीन् यान्ति सद्योऽपि दोषाः कालेऽपि वा न तु| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prakopaprashamayoH kShipraciraniShpAdyatvam (29-30) · Śloka 30
ēvaṁ dōṣāṇāṁ cayādīn pradarśya, vyāptinivr̥ttivaicitryaṁ kōpajaṁ darśayitumāha - - - - | vyāpnōti sahasā dēhamāpādatalamastakam||29|| nivartatē tu kupitō malō'lpālpaṁ jalaughavat| |30|
एवं दोषाणां चयादीन् प्रदर्श्य, व्याप्तिनिवृत्तिवैचित्र्यं कोपजं दर्शयितुमाह - - - - | व्याप्नोति सहसा देहमापादतलमस्तकम्||२९|| निवर्तते तु कुपितो मलोऽल्पाल्पं जलौघवत्| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vikArasya sAmAnyena hetvAdikam (30-31) · Śloka 31
nanu, pratirōgaṁ nidānalakṣaṇacikitsitamānantyādvaktumaśakyam| taccāvidanna kaścidatra tathā yatnaṁ kuryādityāśaṅkyāha - - - - | nānārūpairasaṅkhyēyairvikāraiḥ kupitā malāḥ||30|| tāpayanti tanuṁ tasmāttaddhētvākr̥tisādhanam| śakyaṁ naikaikaśō vaktumataḥ sāmānyamucyatē||31||
ननु, प्रतिरोगं निदानलक्षणचिकित्सितमानन्त्याद्वक्तुमशक्यम्| तच्चाविदन्न कश्चिदत्र तथा यत्नं कुर्यादित्याशङ्क्याह - - - - | नानारूपैरसङ्ख्येयैर्विकारैः कुपिता मलाः||३०|| तापयन्ति तनुं तस्मात्तद्धेत्वाकृतिसाधनम्| शक्यं नैकैकशो वक्तुमतः सामान्यमुच्यते||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM rogahetutve yuktiH (32-34) · Śloka 34
atraiva hētvantaramāha - - - - dōṣā ēva hi sarvēṣāṁ rōgāṇāmēkakāraṇam| yathā pakṣī paripatan sarvataḥ sarvamapyahaḥ||32|| chāyāmatyēti nātmīyāṁ yathā vā kr̥tsnamapyadaḥ| vikārajātaṁ vividhaṁ trīn guṇānnātivartatē||33|| tathā svadhātuvaiṣamyanimittamapi sarvadā| vikārajātaṁ trīndōṣāṇ|34|
अत्रैव हेत्वन्तरमाह - - - - दोषा एव हि सर्वेषां रोगाणामेककारणम्| यथा पक्षी परिपतन् सर्वतः सर्वमप्यहः||३२|| छायामत्येति नात्मीयां यथा वा कृत्स्नमप्यदः| विकारजातं विविधं त्रीन् गुणान्नातिवर्तते||३३|| तथा स्वधातुवैषम्यनिमित्तमपि सर्वदा| विकारजातं त्रीन्दोषाण्|३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAtmyaviShayasevA duShkAlo duShkarma ceti doShakopahetuH (34-35) · Śloka 35
| tēṣāṁ kōpē tu kāraṇam||34|| arthairasātmyaiḥ saṁyōgaḥ kālaḥ karma ca duṣkr̥tam| hīnātimithyāyōgēna bhidyatē tatpunastridhā||35||
| तेषां कोपे तु कारणम्||३४|| अर्थैरसात्म्यैः संयोगः कालः कर्म च दुष्कृतम्| हीनातिमिथ्यायोगेन भिद्यते तत्पुनस्त्रिधा||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAtmyaviShayasevAyA hInamithyAtiyogAH (36-38) · Śloka 38
tānēva hīnātimithyāyōgān darśayannāha - - - - hīnō'rthēnēndriyasyālpaḥ saṁyōgaḥ svēna naiva vā| atiyōgō'tisaṁsargaḥ, sūkṣmabhāsurabhairavam||36|| atyāsannātidūrasthaṁ vipriyaṁ vikr̥tādi ca| yadakṣṇā vīkṣyatē rūpaṁ mithyāyōgaḥ sa dāruṇaḥ||37|| ēvamatyuccapūtyādīnindriyārthān yathāyatham| vidyāt|38|
तानेव हीनातिमिथ्यायोगान् दर्शयन्नाह - - - - हीनोऽर्थेनेन्द्रियस्याल्पः संयोगः स्वेन नैव वा| अतियोगोऽतिसंसर्गः, सूक्ष्मभासुरभैरवम्||३६|| अत्यासन्नातिदूरस्थं विप्रियं विकृतादि च| यदक्ष्णा वीक्ष्यते रूपं मिथ्यायोगः स दारुणः||३७|| एवमत्युच्चपूत्यादीनिन्द्रियार्थान् यथायथम्| विद्यात्|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlasya traividhyam (38-39) · Śloka 39
kālastu śītōṣṇavarṣābhēdāttridhā mataḥ||38|| sa hīnō hīnaśītādiratiyōgō'tilakṣaṇaḥ| mithyāyōgastu nirdiṣṭō viparītasvalakṣaṇaḥ| ||39||
कालस्तु शीतोष्णवर्षाभेदात्त्रिधा मतः||३८|| स हीनो हीनशीतादिरतियोगोऽतिलक्षणः| मिथ्यायोगस्तु निर्दिष्टो विपरीतस्वलक्षणः| ||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karmaNo~api traividhyam (40-43) · Śloka 43
kāyavākcittabhēdēna karmāpi vibhajēttridhā| kāyādikarmaṇō hīnā pravr̥ttirhīnasaṁjñakaḥ||40|| atiyōgō'tivr̥ttistu, vēgōdīraṇadhāraṇam| viṣamāṅgakriyārambhapatanaskhalanādikam||41|| bhāṣaṇaṁ sāmibhuktasya rāgadvēṣabhayādi ca| karma prāṇātipātādi daśadhā yacca ninditam||42|| mithyāyōgaḥ samastō'sāviha vā'mutra vā kr̥tam| |43|
कायवाक्चित्तभेदेन कर्मापि विभजेत्त्रिधा| कायादिकर्मणो हीना प्रवृत्तिर्हीनसंज्ञकः||४०|| अतियोगोऽतिवृत्तिस्तु, वेगोदीरणधारणम्| विषमाङ्गक्रियारम्भपतनस्खलनादिकम्||४१|| भाषणं सामिभुक्तस्य रागद्वेषभयादि च| कर्म प्राणातिपातादि दशधा यच्च निन्दितम्||४२|| मिथ्यायोगः समस्तोऽसाविह वाऽमुत्र वा कृतम्| |४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShahetorupasaMhAraH, doShaheto rogahetutvam (43-44) · Śloka 44
| nidānamētaddōṣāṇāṁ, kupitāstēna naikadhā||43|| kurvanti vividhān vyādhīn śākhākōṣṭhāsthisandhiṣu| |44|
| निदानमेतद्दोषाणां, कुपितास्तेन नैकधा||४३|| कुर्वन्ति विविधान् व्याधीन् शाखाकोष्ठास्थिसन्धिषु| |४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shAkhAH, bAhyo rogamArgaH (44-45) · Śloka 45
śākhēti kimucyatē| ityāha - - - - | śākhā raktādayastvak ca bāhyarōgāyanaṁ hi tat||44|| tadāśrayā maṣavyaṅgagaṇḍālajyarbudādayaḥ| bahirbhāgāśca durnāmagulmaśōphādayō gadāḥ||45||
शाखेति किमुच्यते| इत्याह - - - - | शाखा रक्तादयस्त्वक् च बाह्यरोगायनं हि तत्||४४|| तदाश्रया मषव्यङ्गगण्डालज्यर्बुदादयः| बहिर्भागाश्च दुर्नामगुल्मशोफादयो गदाः||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana koShThaH, Antaro rogamArgaH (46-47) · Śloka 47
antaḥkōṣṭhō mahāsrōta āmapakvāśayāśrayaḥ| tatsthānāḥ cchardyatīsārakāsaśvāsōdarajvarāḥ||46|| antarbhāgaṁ ca śōphārśōgulmavīsarpavidradhi| |47|
अन्तःकोष्ठो महास्रोत आमपक्वाशयाश्रयः| तत्स्थानाः च्छर्द्यतीसारकासश्वासोदरज्वराः||४६|| अन्तर्भागं च शोफार्शोगुल्मवीसर्पविद्रधि| |४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asthisandhayaH, madhyamo rogamArgaH (47-49) · Śloka 49
idānīṁ madhyamaṁ rōgamārgaṁ vakti - - - - | śirōhr̥dayabastyādimarmāṇyasthnāṁ ca sandhayaḥ||47|| tannibaddhāḥ śirāsnāyukaṇḍarādyāśca madhyamaḥ| rōgamārgaḥ sthitāstatra yakṣmapakṣavadhārditāḥ||48|| mūrdhādirōgāḥ sandhyasthitrikaśūlagrahādayaḥ| |49|
इदानीं मध्यमं रोगमार्गं वक्ति - - - - | शिरोहृदयबस्त्यादिमर्माण्यस्थ्नां च सन्धयः||४७|| तन्निबद्धाः शिरास्नायुकण्डराद्याश्च मध्यमः| रोगमार्गः स्थितास्तत्र यक्ष्मपक्षवधार्दिताः||४८|| मूर्धादिरोगाः सन्ध्यस्थित्रिकशूलग्रहादयः| |४९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyoH karmANi (49-51) · Śloka 51
idānīṁ vāyōḥ karmāṇyāha - - - - | sraṁsavyāsavyadhasvāpasādaruktōdabhēdanam||49|| saṅgāṅgabhaṅgasaṅkōcavartaharṣaṇatarṣaṇam| kampapāruṣyasauṣiryaśōṣaspandanavēṣṭanam||50|| stambhaḥ kaṣāyarasatā varṇaḥ śyāvō'ruṇō'pi vā| karmāṇi vāyōḥ|51|
इदानीं वायोः कर्माण्याह - - - - | स्रंसव्यासव्यधस्वापसादरुक्तोदभेदनम्||४९|| सङ्गाङ्गभङ्गसङ्कोचवर्तहर्षणतर्षणम्| कम्पपारुष्यसौषिर्यशोषस्पन्दनवेष्टनम्||५०|| स्तम्भः कषायरसता वर्णः श्यावोऽरुणोऽपि वा| कर्माणि वायोः|५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasya karmANi (51-52) · Śloka 52
atha pittasyāha - - - - | pittasya dāharāgōṣmapākitāḥ||51|| svēdaḥ klēdaḥ srutiḥ kōthaḥ sadanaṁ mūrcchanaṁ madaḥ| kaṭukāmlau rasau varṇaḥ pāṇḍurāruṇavarjitaḥ||52||
अथ पित्तस्याह - - - - | पित्तस्य दाहरागोष्मपाकिताः||५१|| स्वेदः क्लेदः स्रुतिः कोथः सदनं मूर्च्छनं मदः| कटुकाम्लौ रसौ वर्णः पाण्डुरारुणवर्जितः||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaNaH karmANi (25) · Śloka 54
ślēṣmakarmāṇyāha - - - - ślēṣmaṇaḥ snēhakāṭhinyakaṇḍūśītatvagauravam| bandhōpalēpastaimityaśōphāpaktyatinidratāḥ||53|| varṇaḥ śvētō rasau svādulavaṇau cirakāritā| |54|
श्लेष्मकर्माण्याह - - - - श्लेष्मणः स्नेहकाठिन्यकण्डूशीतत्वगौरवम्| बन्धोपलेपस्तैमित्यशोफापक्त्यतिनिद्रताः||५३|| वर्णः श्वेतो रसौ स्वादुलवणौ चिरकारिता| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lakShaNaj~jAne sAvadhAnatA (54-55) · Śloka 55
dōṣāṇāṁ karmāṇyupadiśya nirdēśaprayōjanamāha - - - - | ityaśēṣamayavyāpi yaduktaṁ dōṣalakṣaṇam||54|| darśanādyairavahitastatsamyagupalakṣayēt| vyādhyavasthāvibhāgajñaḥ paśyannārtān pratikṣaṇam||55||
दोषाणां कर्माण्युपदिश्य निर्देशप्रयोजनमाह - - - - | इत्यशेषमयव्यापि यदुक्तं दोषलक्षणम्||५४|| दर्शनाद्यैरवहितस्तत्सम्यगुपलक्षयेत्| व्याध्यवस्थाविभागज्ञः पश्यन्नार्तान् प्रतिक्षणम्||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lakShaNadarshanAbhyAsaH karmasiddhidaH (56) · Śloka 56
kimiti punaḥ punarvyādhitadarśanaṁ kriyatē ? ityāha - - - - abhyāsātprāpyatē dr̥ṣṭiḥ karmasiddhiprakāśinī| ratnādisadasajjñānaṁ na śāstrādēva jāyatē||56||
किमिति पुनः पुनर्व्याधितदर्शनं क्रियते ? इत्याह - - - - अभ्यासात्प्राप्यते दृष्टिः कर्मसिद्धिप्रकाशिनी| रत्नादिसदसज्ज्ञानं न शास्त्रादेव जायते||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAdhestraividhyam (57) · Śloka 57
dr̥ṣṭāpacārajaḥ kaścitkaścitpūrvāparādhajaḥ| tatsaṅkarādbhavatyanyō vyādhirēvaṁ tridhā smr̥taḥ||57||
दृष्टापचारजः कश्चित्कश्चित्पूर्वापराधजः| तत्सङ्कराद्भवत्यन्यो व्याधिरेवं त्रिधा स्मृतः||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trayANAM lakShaNam (58) · Śloka 58
atha triprakāravyādhilakṣaṇārthamāha - - - - yathānidānaṁ dōṣōtthaḥ karmajō hētubhirvinā| mahārambhō'lpakē hētāvātaṅkō dōṣakarmajaḥ||58||
अथ त्रिप्रकारव्याधिलक्षणार्थमाह - - - - यथानिदानं दोषोत्थः कर्मजो हेतुभिर्विना| महारम्भोऽल्पके हेतावातङ्को दोषकर्मजः||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trividhavyAdheshcikitsA (59) · Śloka 59
atha trividhasyāpi vyādhēścikitsāmāha - - - - vipakṣaśīlanātpūrvaḥ karmajaḥ karmasaṅkṣayāt| gacchatyubhayajanmā tu dōṣakarmakṣayātkṣayam||59||
अथ त्रिविधस्यापि व्याधेश्चिकित्सामाह - - - - विपक्षशीलनात्पूर्वः कर्मजः कर्मसङ्क्षयात्| गच्छत्युभयजन्मा तु दोषकर्मक्षयात्क्षयम्||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trayANAM pRuthagdvaividhyam (60) · Śloka 60
vyādhīnāṁ traividhyamuktvā dvaividhyamāha - - - - dvidhā svaparatantratvādvyādhayō'ntyāḥ punardvidhā| |60|
व्याधीनां त्रैविध्यमुक्त्वा द्वैविध्यमाह - - - - द्विधा स्वपरतन्त्रत्वाद्व्याधयोऽन्त्याः पुनर्द्विधा| |६०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paratantrasya dvaividhyam (60) · Śloka 60
tadēva dvaividhyaṁ darśayitumāha - - - - | pūrvajāḥ purvarūpākhyā, jātāḥ paścādupadravāḥ||60||
तदेव द्वैविध्यं दर्शयितुमाह - - - - | पूर्वजाः पुर्वरूपाख्या, जाताः पश्चादुपद्रवाः||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svatantralakShaNam (61) · Śloka 61
atha svatantrān lakṣayati - - - - yathāsvajanmōpaśayāḥ svatantrāḥ spaṣṭalakṣaṇāḥ| |61|
अथ स्वतन्त्रान् लक्षयति - - - - यथास्वजन्मोपशयाः स्वतन्त्राः स्पष्टलक्षणाः| |६१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paratantralakShaNam (61) · Śloka 61
| viparītāstatō'nyē tu|61|
| विपरीतास्ततोऽन्ये तु|६१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAmapi svatantraparatantratA (61) · Śloka 61
ēvaṁ vyādhīnāṁ svatantraparatantratvaṁ pratipādya, dōṣāṇāṁ pratipādayannāha - - - - | vidyādēvaṁ malānapi||61||
एवं व्याधीनां स्वतन्त्रपरतन्त्रत्वं प्रतिपाद्य, दोषाणां प्रतिपादयन्नाह - - - - | विद्यादेवं मलानपि||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhiShajA pratirogaM svatantraparatantratvena te lakShyAH (62) · Śloka 62
tāṁllakṣayēdavahitō vikurvāṇān pratijvaram| |62|
तांल्लक्षयेदवहितो विकुर्वाणान् प्रतिज्वरम्| |६२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paratantrANAM prashamopAyaH (62-63) · Śloka 63
ēvaṁ svatantrāṇāṁ vyādhīnāṁ yathāsvōpaśaya ēva bhēṣajamuktam| paratantrāṇāṁ tu vyādhīnāṁ kaḥ praśamōpāyaḥ ? ityāha - - - - | tēṣāṁ pradhānapraśamē praśamō'śāmyatastathā||62|| paścāccikitsēttūrṇaṁ vā balavantamupadravam| |63|
एवं स्वतन्त्राणां व्याधीनां यथास्वोपशय एव भेषजमुक्तम्| परतन्त्राणां तु व्याधीनां कः प्रशमोपायः ? इत्याह - - - - | तेषां प्रधानप्रशमे प्रशमोऽशाम्यतस्तथा||६२|| पश्चाच्चिकित्सेत्तूर्णं वा बलवन्तमुपद्रवम्| |६३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balavadupadravasyAdau cikitsA (63) · Śloka 63
nanu, kutō'pradhānaṁ śīghraṁ cikitsēt ? ityāha - - - - | vyādhikliṣṭaśarīrasya pīḍākaratarō hi saḥ||63||
ननु, कुतोऽप्रधानं शीघ्रं चिकित्सेत् ? इत्याह - - - - | व्याधिक्लिष्टशरीरस्य पीडाकरतरो हि सः||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shAstre~anuktaM vikAranAma svayamUhanIyam (64) · Śloka 64
nanu, yēṣāṁ vikārāṇāṁ nāmagrāhaṁ cikitsā |ca] nōktā| tēṣāṁ nāmākuśalō vaidyaḥ kiṁ cikitsēnna ? ityāśaṅkyāha - - - - vikāranāmākuśalō na jihrīyāt kadācana| na hi sarvavikārāṇāṁ nāmatō'sti dhruvā sthitiḥ||64||
ननु, येषां विकाराणां नामग्राहं चिकित्सा |च] नोक्ता| तेषां नामाकुशलो वैद्यः किं चिकित्सेन्न ? इत्याशङ्क्याह - - - - विकारनामाकुशलो न जिह्रीयात् कदाचन| न हि सर्वविकाराणां नामतोऽस्ति ध्रुवा स्थितिः||६४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lakShaNasya durbodhatvam (65-66) · Śloka 66
nanu, kutō'śēṣarōgāṇāṁ nāmatō nāsti sthitiḥ ? ityāśaṅkyāha - - - - sa ēva kupitō dōṣaḥ samutthānaviśēṣataḥ| sthānāntarāṇi ca prāpya vikārān kurutē bahūn||65|| tasmādvikāraprakr̥tīradhiṣṭhānāntarāṇi ca| buddhvā hētuviśēṣāṁśca śīghhraṁ kuryādupakramam||66||
ननु, कुतोऽशेषरोगाणां नामतो नास्ति स्थितिः ? इत्याशङ्क्याह - - - - स एव कुपितो दोषः समुत्थानविशेषतः| स्थानान्तराणि च प्राप्य विकारान् कुरुते बहून्||६५|| तस्माद्विकारप्रकृतीरधिष्ठानान्तराणि च| बुद्ध्वा हेतुविशेषांश्च शीघ्ह्रं कुर्यादुपक्रमम्||६६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dUShyAdij~jAne~avyabhicAricikitsA (67-68) · Śloka 68
nanu, buddhvā'pi vikāraprakr̥tyādikamupakramaṁ kurvantaḥ kadācitsiddhimāpnuvantō dr̥śyantē bhiṣajaḥ kadācinnēti| tadatra saṁśayaskhalitē karmaṇi kathaṁ niyujyatē vaidya iti kathamuktam ? "śīghraṁ kuryādupakramam" ityāśaṅkyāha - - - - dūṣyaṁ dēśaṁ balaṁ kālamanalaṁ prakr̥tiṁ vayaḥ| sattvaṁ sātmyaṁ tathā''hāramavasthāśca pr̥thagvidhāḥ||67|| sūkṣmasūkṣmāḥ samīkṣyaiṣāṁ dōṣauṣadhanirūpaṇē| yō vartatē cikitsāyāṁ na sa skhalati jātucit||68||
ननु, बुद्ध्वाऽपि विकारप्रकृत्यादिकमुपक्रमं कुर्वन्तः कदाचित्सिद्धिमाप्नुवन्तो दृश्यन्ते भिषजः कदाचिन्नेति| तदत्र संशयस्खलिते कर्मणि कथं नियुज्यते वैद्य इति कथमुक्तम् ? "शीघ्रं कुर्यादुपक्रमम्" इत्याशङ्क्याह - - - - दूष्यं देशं बलं कालमनलं प्रकृतिं वयः| सत्त्वं सात्म्यं तथाऽऽहारमवस्थाश्च पृथग्विधाः||६७|| सूक्ष्मसूक्ष्माः समीक्ष्यैषां दोषौषधनिरूपणे| यो वर्तते चिकित्सायां न स स्खलति जातुचित्||६८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana satvadehabale~avahinatvam (69) · Śloka 69
na ca dūṣyādyēva parīkṣyam| kiṁ tārhi ? vyādhirapi gurulaghutvēna ēvaṁ parīkṣya ēvētyāha - - - - gurvalpavyādhisaṁsthānaṁ sattvadēhabalābalāt| dr̥śyatē'pyanyathākāraṁ tasminnavahitō bhavēt||69||
न च दूष्याद्येव परीक्ष्यम्| किं तार्हि ? व्याधिरपि गुरुलघुत्वेन एवं परीक्ष्य एवेत्याह - - - - गुर्वल्पव्याधिसंस्थानं सत्त्वदेहबलाबलात्| दृश्यतेऽप्यन्यथाकारं तस्मिन्नवहितो भवेत्||६९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anavahitatve doShaH (70) · Śloka 70
guruṁ laghumiti vyādhiṁ kalpayaṁstu bhiṣagbruvaḥ| alpadōṣākalanayā pathyē vipratipadyatē||70||
गुरुं लघुमिति व्याधिं कल्पयंस्तु भिषग्ब्रुवः| अल्पदोषाकलनया पथ्ये विप्रतिपद्यते||७०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viparyayaj~jAne doShaH (71-72) · Śloka 72
yasmāccaivam - - - - tatō''lpamalpavīryaṁ vā guruvyādhau prayōjitam| udīrayēttarāṁ rōgān saṁśōdhanamayōgataḥ||71|| śōdhanaṁ tvatiyōgēna viparītaṁ viparyayē| kṣiṇuyānna malānēva kēvalaṁ vapurasyati||72||
यस्माच्चैवम् - - - - ततोऽऽल्पमल्पवीर्यं वा गुरुव्याधौ प्रयोजितम्| उदीरयेत्तरां रोगान् संशोधनमयोगतः||७१|| शोधनं त्वतियोगेन विपरीतं विपर्यये| क्षिणुयान्न मलानेव केवलं वपुरस्यति||७२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhiyuktaH san bhaiShajyaM yu~jjIta (73) · Śloka 73
atō'bhiyuktaḥ satataṁ sarvamālōcya sarvathā| tathā yuñjīta bhaiṣajyamārōgyāya yathā dhruvam||73||
अतोऽभियुक्तः सततं सर्वमालोच्य सर्वथा| तथा युञ्जीत भैषज्यमारोग्याय यथा ध्रुवम्||७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasaMyogabhedAstriShaShTiH (74-78) · Śloka 78
pūrvamuktam (ślō. 32) - "dōṣā ēva hi sarvēṣāṁ rōgāṇāmēkakāraṇam| " atastānēva dōṣān vr̥ddhikṣayavibhēdēnāha - - - - vakṣyantē'taḥparaṁ dōṣā vr̥ddhikṣayavibhēdataḥ| pr̥thak trīn viddhi saṁsargabhēdānadhunā vakti - - - - saṁsargastridhā, tatra tu tānnava||74|| kathaṁ nava bhēdān ? ityāha - - - - trīnēva samayā vr̥ddhyā, ṣaḍēkasyātiśāyanē| trayōdaśa samastēṣu katham ? ityāha - - - - ṣaḍ dvyēkātiśayēna tu||75|| ēkaṁ tulyādhikaiḥ ṣaṭ ca tāratamyavikalpanāt| pañcaviṁśatimityēvaṁ vr̥ddhaiḥ kṣīṇaiśca tāvataḥ||76|| ēkaikavr̥ddhisamatākṣayaiḥ ṣaṭ tē punaśca ṣaṭ| ēkakṣayadvandvavr̥ddhyā saviparyayayā'pi tē||77|| bhēdā dviṣaṣṭirnirdiṣṭāḥ triṣaṣṭaḥ svāsthyakāraṇam| |78|
पूर्वमुक्तम् (श्लो. ३२) - "दोषा एव हि सर्वेषां रोगाणामेककारणम्| " अतस्तानेव दोषान् वृद्धिक्षयविभेदेनाह - - - - वक्ष्यन्तेऽतःपरं दोषा वृद्धिक्षयविभेदतः| पृथक् त्रीन् विद्धि संसर्गभेदानधुना वक्ति - - - - संसर्गस्त्रिधा, तत्र तु तान्नव||७४|| कथं नव भेदान् ? इत्याह - - - - त्रीनेव समया वृद्ध्या, षडेकस्यातिशायने| त्रयोदश समस्तेषु कथम् ? इत्याह - - - - षड् द्व्येकातिशयेन तु||७५|| एकं तुल्याधिकैः षट् च तारतम्यविकल्पनात्| पञ्चविंशतिमित्येवं वृद्धैः क्षीणैश्च तावतः||७६|| एकैकवृद्धिसमताक्षयैः षट् ते पुनश्च षट्| एकक्षयद्वन्द्ववृद्ध्या सविपर्यययाऽपि ते||७७|| भेदा द्विषष्टिर्निर्दिष्टाः त्रिषष्टः स्वास्थ्यकारणम्| |७८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShabhedAnAM rasAdisaMyogAdAnantyam (12) · Śloka 12
adhunā rasādibhēdādānantyaṁ dōṣabhēdānāṁ darśayannāha - - - - | saṁsargādrasarudhirādibhistathaiṣāṁ dōṣāṁstu kṣayasamatāvivr̥ddhibhēdaiḥ||78|| ānantyaṁ taratamayōgataśca yātān jānīyādavahitamānasō yathāsvam| 78 -1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dōṣabhēdīyō nāma dvādaśō'dhyāyaḥ||12||
अधुना रसादिभेदादानन्त्यं दोषभेदानां दर्शयन्नाह - - - - | संसर्गाद्रसरुधिरादिभिस्तथैषां दोषांस्तु क्षयसमताविवृद्धिभेदैः||७८|| आनन्त्यं तरतमयोगतश्च यातान् जानीयादवहितमानसो यथास्वम्| ७८ -१/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने दोषभेदीयो नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||
🔊 Audio coming soon