Adhikarana dravadravyavij~jAnIyAdhyAyaH pa~jcamaH (2) · Śloka 2
athātō dravadravyavijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2|
अथातो द्रवद्रव्यविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana toyavargaH ga~ggAjalaguNAH (1-2) · Śloka 2
prādhānyācca pānīyasya prāgupadēśaḥ| tathā cāṣṭāṅgasaṅgrahē'nnapānaprakaraṇē'dhyagīṣṭa (sū.a.10) "anupānē tu salilamēva śrēṣṭham, sarvarasayōnitvātsarvabhūtasātmyājjīvanādiguṇayōgācca"| tathā, tatraivādhyaiṣṭa (saṁ.sū.a.6)_"pānīyaṁ prāṇināṁ prāṇā viśvamēva ca tanmayam" ityādi| tathā, cātraivāpyasaṅgrahē'pi tadēva prāgupanītam (saṁ.sū.a.13)- "śrēṣṭhamudakamāśvāsanastambhanaklēdanānām" iti| bahuguṇatvāccāntarikṣasya jalasya prāgupanyāsō yukta ityāha atha tōyavargaḥ| jīvanaṁ tarpaṇaṁ hr̥dyaṁ hlādi buddhiprabōdhanam| tanvavyaktarasaṁ mr̥ṣṭaṁ śītaṁ laghvamr̥tōpamam||1|| gaṅgāmbu nabhasō bhraṣṭaṁ spr̥ṣṭaṁ tvarkēndumārutaiḥ| hitāhitatvē tadbhūyō dēśakālāvapēkṣatē||2||
प्राधान्याच्च पानीयस्य प्रागुपदेशः| तथा चाष्टाङ्गसङ्ग्रहेऽन्नपानप्रकरणेऽध्यगीष्ट (सू.अ.१०) "अनुपाने तु सलिलमेव श्रेष्ठम्, सर्वरसयोनित्वात्सर्वभूतसात्म्याज्जीवनादिगुणयोगाच्च"| तथा, तत्रैवाध्यैष्ट (सं.सू.अ.६)_"पानीयं प्राणिनां प्राणा विश्वमेव च तन्मयम्" इत्यादि| तथा, चात्रैवाप्यसङ्ग्रहेऽपि तदेव प्रागुपनीतम् (सं.सू.अ.१३)- "श्रेष्ठमुदकमाश्वासनस्तम्भनक्लेदनानाम्" इति| बहुगुणत्वाच्चान्तरिक्षस्य जलस्य प्रागुपन्यासो युक्त इत्याह अथ तोयवर्गः| जीवनं तर्पणं हृद्यं ह्लादि बुद्धिप्रबोधनम्| तन्वव्यक्तरसं मृष्टं शीतं लघ्वमृतोपमम्||१|| गङ्गाम्बु नभसो भ्रष्टं स्पृष्टं त्वर्केन्दुमारुतैः| हिताहितत्वे तद्भूयो देशकालावपेक्षते||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ga~ggAjalalakShaNam (3) · Śloka 3
nanvākāśātpatat lakṣaṇamantarēṇa gāṅgamidamiti na jñāyata ityāha yēnābhivr̥ṣṭamamalaṁ śālyannaṁ rājatē sthitam| aklinnamavivarṇaṁ ca tatpēyaṁ gāṅgam|3|
नन्वाकाशात्पतत् लक्षणमन्तरेण गाङ्गमिदमिति न ज्ञायत इत्याह येनाभिवृष्टममलं शाल्यन्नं राजते स्थितम्| अक्लिन्नमविवर्णं च तत्पेयं गाङ्गम्|३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmudrajalalakShaNam, sAmudrajalapAnaniShedhaH (3-4) · Śloka 4
| anyathā||3|| sāmudraṁ, tanna pātavyaṁ māsādāśvayujādvinā| |4|
| अन्यथा||३|| सामुद्रं, तन्न पातव्यं मासादाश्वयुजाद्विना| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AntarikShaM jalaM peyam, tadabhAve bhaumam (4-5) · Śloka 5
| aindramambu supātrasthamavipannaṁ sadā pibēt||4|| tadabhāvē ca bhūmiṣṭhamāntarikṣānukāri yat| śucipr̥thvasitaśvētē dēśē'rkapavanāhatam||5||
| ऐन्द्रमम्बु सुपात्रस्थमविपन्नं सदा पिबेत्||४|| तदभावे च भूमिष्ठमान्तरिक्षानुकारि यत्| शुचिपृथ्वसितश्वेते देशेऽर्कपवनाहतम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAnAyogyaM jalam,AntarikShamapi pAne~ayogyam (6-8) · Śloka 8
idānīṁ yādr̥śaṁ jalaṁ na pēyam, taddarśayati na pibētpaṅkaśaivālatr̥ṇaparṇāvilāstr̥tam| sūryēndupavanādr̥ṣṭamabhivr̥ṣṭaṁ ghanaṁ guru||6|| phēnilaṁ jantumattaptaṁ dantagrāhyatiśaityataḥ| anārtavaṁ ca yaddivyamārtavaṁ prathamaṁ ca yat||7|| lūtāditantuviṇmūtraviṣasaṁślēṣadūṣitam| |8|
इदानीं यादृशं जलं न पेयम्, तद्दर्शयति न पिबेत्पङ्कशैवालतृणपर्णाविलास्तृतम्| सूर्येन्दुपवनादृष्टमभिवृष्टं घनं गुरु||६|| फेनिलं जन्तुमत्तप्तं दन्तग्राह्यतिशैत्यतः| अनार्तवं च यद्दिव्यमार्तवं प्रथमं च यत्||७|| लूतादितन्तुविण्मूत्रविषसंश्लेषदूषितम्| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nadInirupaNam (8-9) · Śloka 9
idānīṁ nadīrnirūpayannāha | paścimōdadhigāḥ śīghravahā yāścāmalōdakāḥ||8|| pathyāḥ samāsāttā nadyō viparītāstvatō'nyathā| |9|
इदानीं नदीर्निरूपयन्नाह | पश्चिमोदधिगाः शीघ्रवहा याश्चामलोदकाः||८|| पथ्याः समासात्ता नद्यो विपरीतास्त्वतोऽन्यथा| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nadyaH pathyApathyAH himavanmalayanadIguNAH (9-10) · Śloka 10
| upalāsphālanākṣēpavicchēdaiḥ khēditōdakāḥ||9|| himavanmalayōdbhūtāḥ pathyāstā ēva ca sthirāḥ| kr̥miślīpadahr̥tkaṇṭhaśirōrōgān prakurvatē||10||
| उपलास्फालनाक्षेपविच्छेदैः खेदितोदकाः||९|| हिमवन्मलयोद्भूताः पथ्यास्ता एव च स्थिराः| कृमिश्लीपदहृत्कण्ठशिरोरोगान् प्रकुर्वते||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana avantinadiguNAH mahendraparvatanadIguNAH sahrAvindyanadIguNAH pAriyAtranadIguNAH samudrodakaguNAH (11-12) · Śloka 12
prācyāvantyaparāntōtthā durnāmāni, mahēndrajāḥ| udaraślīpadātaṅkān, sahyavindhyōdbhavā: punaḥ||11|| kuṣṭhapāṇḍuśirōrōgān, dōṣaghnyaḥ pāriyātrajāḥ| bala pauruṣakāriṇyaḥ, sāgarāmbhastridōṣakr̥t||12||
प्राच्यावन्त्यपरान्तोत्था दुर्नामानि, महेन्द्रजाः| उदरश्लीपदातङ्कान्, सह्यविन्ध्योद्भवा: पुनः||११|| कुष्ठपाण्डुशिरोरोगान्, दोषघ्न्यः पारियात्रजाः| बल पौरुषकारिण्यः, सागराम्भस्त्रिदोषकृत्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kUpataDAgAdiguNAH (13) · Śloka 13
vidyātkūpataḍāgādīn jāṅgalānūpaśailataḥ| |13|
विद्यात्कूपतडागादीन् जाङ्गलानूपशैलतः| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana keShA~jcijjalapAnaniShedhaH (13-14) · Śloka 14
idānīṁ kēṣāñcijjalapānaniṣēdhamāha | nāmbu pēyamaśaktyā vā svalpamalpāgnigulmibhiḥ||13|| pāṇḍūdarātisārārśōgrahaṇīśōṣaśōthibhiḥ| r̥tē śarannidāghābhyāṁ pibētsvasthō'pi cālpaśaḥ||14||
इदानीं केषाञ्चिज्जलपाननिषेधमाह | नाम्बु पेयमशक्त्या वा स्वल्पमल्पाग्निगुल्मिभिः||१३|| पाण्डूदरातिसारार्शोग्रहणीशोषशोथिभिः| ऋते शरन्निदाघाभ्यां पिबेत्स्वस्थोऽपि चाल्पशः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Bojane~ambupAnaprakAraH (15) · Śloka 15
samasthūlakr̥śā bhuktamadhyāntaprathamāmbupāḥ| |15|
समस्थूलकृशा भुक्तमध्यान्तप्रथमाम्बुपाः| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shItAmbuguNAH (15-16) · Śloka 16
| śītaṁ madātyayaglānimūrcchācchardiśramabhramān||15|| tr̥ṣṇōṣṇadāhapittāsraviṣāṇyambu niyacchati| |16|
| शीतं मदात्ययग्लानिमूर्च्छाच्छर्दिश्रमभ्रमान्||१५|| तृष्णोष्णदाहपित्तास्रविषाण्यम्बु नियच्छति| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uShNAmbuguNAH (16-17) · Śloka 17
adhunōṣṇāmbuguṇānāha | dīpanaṁ pācanaṁ kaṇṭhyaṁ laghūṣṇaṁ bastiśōdhanam||16|| hidhmādhmānānilaślēṣmasadyaḥśuddhinavajvarē| kāsāmapīnasaśvāsapārśvarukṣu ca śasyatē||17||
अधुनोष्णाम्बुगुणानाह | दीपनं पाचनं कण्ठ्यं लघूष्णं बस्तिशोधनम्||१६|| हिध्माध्मानानिलश्लेष्मसद्यःशुद्धिनवज्वरे| कासामपीनसश्वासपार्श्वरुक्षु च शस्यते||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kvathitashItalAmbuguNAH vyuShitakvathitashItalambuguNAH (18) · Śloka 18
adhunā kvathitaśītalaṁ nirdidikṣurāha anabhiṣyandi laghu ca tōyaṁ kvathitaśītalam| pittayuktē hitaṁ dōṣē, vyuṣitaṁ tattridōṣakr̥t||18||
अधुना क्वथितशीतलं निर्दिदिक्षुराह अनभिष्यन्दि लघु च तोयं क्वथितशीतलम्| पित्तयुक्ते हितं दोषे, व्युषितं तत्त्रिदोषकृत्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nArikelodakaguNAH (19) · Śloka 19
nārikēlōdakaṁ snigdhaṁ svādu vr̥ṣyaṁ himaṁ laghu| tr̥ṣṇāpittānilaharaṁ dīpanaṁ bastiśōdhanam||19||
नारिकेलोदकं स्निग्धं स्वादु वृष्यं हिमं लघु| तृष्णापित्तानिलहरं दीपनं बस्तिशोधनम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana divyanAdeyayorvarAvaratve (20-1) · Śloka 1
idānīṁ yuktyā'gryasaṅgrahaṁ nirdiśati varṣāsu divyanādēyē paraṁ tōyē varāvarē| |20| iti tōyavargaḥ||1||
इदानीं युक्त्याऽग्र्यसङ्ग्रहं निर्दिशति वर्षासु दिव्यनादेये परं तोये वरावरे| |२०| इति तोयवर्गः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShIravargaH sAmAnyakShIraguNAH (20-21) · Śloka 21
pariśēṣēbhyō vargēbhyaḥ prājyajanōpayōgitayōpakāritvēnājanmasātmyēna prādhānyāt payaḥ sajñāsāmānyāt payasa iva jīvanādiguṇayōgācca tōyavargādanu kṣīravargaḥ prakramyatē| tatrāpi dadhyādīnāṁ mūlakāraṇatvāt kṣīrasya prāgupādānam| tathā, jīvanīyānāṁ rasāyanānāṁ cāgrēsaratvāt| tathā cāṣṭāṅgasaṅgrahē (sū. a. 13)- "kṣīraṁ jīvanīyānām| kṣīraghr̥tābhyāsō rasāyanānām| " ityādi| atha kṣīravargaḥ| | svādupākarasaṁ snigdhamōjasyaṁ dhātuvardhanam||20|| vātapittaharaṁ vr̥ṣyaṁ ślēṣmalaṁ guru śītalam| prāyaḥ payaḥ|21|
परिशेषेभ्यो वर्गेभ्यः प्राज्यजनोपयोगितयोपकारित्वेनाजन्मसात्म्येन प्राधान्यात् पयः सज्ञासामान्यात् पयस इव जीवनादिगुणयोगाच्च तोयवर्गादनु क्षीरवर्गः प्रक्रम्यते| तत्रापि दध्यादीनां मूलकारणत्वात् क्षीरस्य प्रागुपादानम्| तथा, जीवनीयानां रसायनानां चाग्रेसरत्वात्| तथा चाष्टाङ्गसङ्ग्रहे (सू. अ. १३)- "क्षीरं जीवनीयानाम्| क्षीरघृताभ्यासो रसायनानाम्| " इत्यादि| अथ क्षीरवर्गः| | स्वादुपाकरसं स्निग्धमोजस्यं धातुवर्धनम्||२०|| वातपित्तहरं वृष्यं श्लेष्मलं गुरु शीतलम्| प्रायः पयः|२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gokShIraguNAH (21-23) · Śloka 23
| atra gavyaṁ tu jīvanīyaṁ rasāyanam||21|| kṣatakṣīṇahitaṁ mēdhyaṁ balyaṁ stanyakaraṁ saram| śramabhramamadālakṣmīśvāsakāsātitr̥ṭkṣudhaḥ||22|| jīrṇajvaraṁ mūtrakr̥cchraṁ raktapittaṁ ca nāśayēt| |23|
| अत्र गव्यं तु जीवनीयं रसायनम्||२१|| क्षतक्षीणहितं मेध्यं बल्यं स्तन्यकरं सरम्| श्रमभ्रममदालक्ष्मीश्वासकासातितृट्क्षुधः||२२|| जीर्णज्वरं मूत्रकृच्छ्रं रक्तपित्तं च नाशयेत्| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAhiShakShIraguNAH (23) · Śloka 23
| hitamatyagnyanidrēbhyō garīyō māhiṣaṁ himam||23||
| हितमत्यग्न्यनिद्रेभ्यो गरीयो माहिषं हिमम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AjakShIraguNAH (24) · Śloka 24
alpāmbupānavyāyāmakaṭutiktāśanairlaghu| ājaṁ śōṣajvaraśvāsaraktapittātisārajit||24||
अल्पाम्बुपानव्यायामकटुतिक्ताशनैर्लघु| आजं शोषज्वरश्वासरक्तपित्तातिसारजित्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana auShTrakakShIraguNAH (25) · Śloka 25
īṣadrūkṣōṣṇalavaṇamauṣṭrakaṁ dīpanaṁ laghu| śastaṁ vātakaphānāhakr̥miśōphōdarārśasām||25||
ईषद्रूक्षोष्णलवणमौष्ट्रकं दीपनं लघु| शस्तं वातकफानाहकृमिशोफोदरार्शसाम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAnuShakShIraguNAH (26) · Śloka 26
mānuṣaṁ vātapittāsr̥gabhighātākṣirōgajit| tarpaṇāścōtanairnasyaiḥ|26|
मानुषं वातपित्तासृगभिघाताक्षिरोगजित्| तर्पणाश्चोतनैर्नस्यैः|२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AvikakShIraguNAH (26-27) · Śloka 27
| ahr̥dyaṁ tūṣṇamāvikam||26|| vātavyādhiharaṁ hidhmāśvāsapittakaphapradam| |27|
| अहृद्यं तूष्णमाविकम्||२६|| वातव्याधिहरं हिध्माश्वासपित्तकफप्रदम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hastinIkShIraguNAH (27) · Śloka 27
| hastinyāḥ sthairyakr̥t|27|
| हस्तिन्याः स्थैर्यकृत्|२७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaDavAdikShIraguNAH (27-28) · Śloka 28
bāḍhamuṣṇaṁ tvaikaśaphaṁ laghu||27|| śākhāvātaharaṁ sāmlalavaṇaṁ jaḍatākaram| |28|
बाढमुष्णं त्वैकशफं लघु||२७|| शाखावातहरं साम्ललवणं जडताकरम्| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apakvakShIraguNAH pakvakShIraguNAH (28) · Śloka 28
| payō'bhiṣyandi gurvāmaṁ, yuktyā śr̥tamatō'nyathā||28||
| पयोऽभिष्यन्दि गुर्वामं, युक्त्या शृतमतोऽन्यथा||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atipakvakShIraguNAH dhAroShNakShIraguNAH (29) · Śloka 29
bhavēdgarīyō'tiśr̥taṁ, dhārōṣṇamamr̥tōpamam| |29|
भवेद्गरीयोऽतिशृतं, धारोष्णममृतोपमम्| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dadhiguNAH,dadhiBojananiyamAH (29-33) · Śloka 33
| amlapākarasaṁ grāhi gurūṣṇaṁ dadhi vātajit||29|| mēdaḥśukrabalaślēṣmapittaraktāgniśōphakr̥t| rōciṣṇu śastamarucau śītakē viṣamajvarē||30|| pīnasē mūtrakr̥cchrē ca, rūkṣaṁ tu grahaṇīgadē| naivādyānniśi naivōṣṇaṁ vasantōṣṇaśaratsu na||31|| nāmudgasūpaṁ nākṣaudraṁ tannāghr̥tasitōpalam| na cānāmalakaṁ nāpi nityaṁ nō mandamanyathā||32|| jvarāsr̥k pittavīsarpakuṣṭhapāṇḍubhramapradam| |33|
| अम्लपाकरसं ग्राहि गुरूष्णं दधि वातजित्||२९|| मेदःशुक्रबलश्लेष्मपित्तरक्ताग्निशोफकृत्| रोचिष्णु शस्तमरुचौ शीतके विषमज्वरे||३०|| पीनसे मूत्रकृच्छ्रे च, रूक्षं तु ग्रहणीगदे| नैवाद्यान्निशि नैवोष्णं वसन्तोष्णशरत्सु न||३१|| नामुद्गसूपं नाक्षौद्रं तन्नाघृतसितोपलम्| न चानामलकं नापि नित्यं नो मन्दमन्यथा||३२|| ज्वरासृक् पित्तवीसर्पकुष्ठपाण्डुभ्रमप्रदम्| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana takraguNAH (33-34) · Śloka 34
| takraṁ laghu kaṣāyāmlaṁ dīpanaṁ kaphavātajit||33|| śōphōdarārśōgrahaṇīdōṣamūtragrahārucīḥ| plīhagulmaghr̥tavyāpadgarapāṇḍvāmayān jayēt||34||
| तक्रं लघु कषायाम्लं दीपनं कफवातजित्||३३|| शोफोदरार्शोग्रहणीदोषमूत्रग्रहारुचीः| प्लीहगुल्मघृतव्यापद्गरपाण्ड्वामयान् जयेत्||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mastuguNAH (35) · Śloka 35
tadvanmastu saraṁ srōtaḥśōdhi viṣṭhambhajillaghu| |35|
तद्वन्मस्तु सरं स्रोतःशोधि विष्ठम्भजिल्लघु| |३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana navanItaguNAH (35-36) · Śloka 36
| navanītaṁ navaṁ vr̥ṣyaṁ śītaṁ varṇabalāgnikr̥t||35|| saṅgrāhi vātapittāsr̥kkṣayārśōrditakāsajit| |36|
| नवनीतं नवं वृष्यं शीतं वर्णबलाग्निकृत्||३५|| सङ्ग्राहि वातपित्तासृक्क्षयार्शोर्दितकासजित्| |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShIrodBavanavanItaguNAH (36) · Śloka 36
| kṣīrōdbhavaṁ tu saṅgrāhi raktapittākṣirōgajit||36||
| क्षीरोद्भवं तु सङ्ग्राहि रक्तपित्ताक्षिरोगजित्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ghRutaguNAH (37-39) · Śloka 39
śastaṁ dhīsmr̥timēdhāgnibalāyuḥśukracakṣuṣām| bālavr̥ddhaprajākāntisaukumāryasvarārthinām||37|| kṣatakṣīṇaparīsarpaśastrāgniglapitātmanām| vātapittaviṣōnmādaśōṣālakṣmījvarāpaham||38|| snēhānāmuttamaṁ śītaṁ vayasaḥ sthāpanaṁ param| sahasravīryaṁ vidhibhirghr̥taṁ karmasahasrakr̥t||39||
शस्तं धीस्मृतिमेधाग्निबलायुःशुक्रचक्षुषाम्| बालवृद्धप्रजाकान्तिसौकुमार्यस्वरार्थिनाम्||३७|| क्षतक्षीणपरीसर्पशस्त्राग्निग्लपितात्मनाम्| वातपित्तविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम्||३८|| स्नेहानामुत्तमं शीतं वयसः स्थापनं परम्| सहस्रवीर्यं विधिभिर्घृतं कर्मसहस्रकृत्||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana purANaghRutaguNAH (40) · Śloka 40
madāpasmāramūrchāyaśiraḥkarṇākṣiyōnijān| purāṇaṁ jayati vyādhīn vraṇaśōdhanarōpaṇam||40||
मदापस्मारमूर्छायशिरःकर्णाक्षियोनिजान्| पुराणं जयति व्याधीन् व्रणशोधनरोपणम्||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kilATAdiguNAH (41) · Śloka 41
balyāḥ kilāṭapīyūṣakūrcikāmōraṇādayaḥ| śukranidrākaphakarā viṣṭambhigurudōṣalāḥ||41||
बल्याः किलाटपीयूषकूर्चिकामोरणादयः| शुक्रनिद्राकफकरा विष्टम्भिगुरुदोषलाः||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShIraghRutayoHshreShThatvaninditatve (42-2) · Śloka 2
gavyē kṣīraghr̥tē śrēṣṭhē ninditē cāvisambhavē| |42| iti kṣīravargaḥ||2||
गव्ये क्षीरघृते श्रेष्ठे निन्दिते चाविसम्भवे| |४२| इति क्षीरवर्गः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ikShuvargaH ikShurasaguNAH (42-43) · Śloka 43
kṣīravargādanantaramikṣuvarga ārambhyatē, guṇakriyātulyatvāt| tathā, hi-ikṣurapi kṣīravatsaragurusnigdhabr̥ṁhaṇādiguṇakarmā athēkṣuvargaḥ| | ikṣōḥ sarō guruḥ snigdhō br̥ṁhaṇaḥ kaphamūtrakr̥t||42|| vr̥ṣyaḥ śītō'srapittaghnaḥ svādupākarasō rasaḥ| sō'grē salavaṇō, dantapīḍitaḥ śarkarāsamaḥ||43||
क्षीरवर्गादनन्तरमिक्षुवर्ग आरम्भ्यते, गुणक्रियातुल्यत्वात्| तथा, हि-इक्षुरपि क्षीरवत्सरगुरुस्निग्धबृंहणादिगुणकर्मा अथेक्षुवर्गः| | इक्षोः सरो गुरुः स्निग्धो बृंहणः कफमूत्रकृत्||४२|| वृष्यः शीतोऽस्रपित्तघ्नः स्वादुपाकरसो रसः| सोऽग्रे सलवणो, दन्तपीडितः शर्करासमः||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yAntrikekShurasaguNAH (44-45) · Śloka 45
yāntrikastvanyaguṇa ēvētyāha mūlāgrajantujagdhādipīḍanānmalasaṅkarāt| kiñcitkālaṁ vidhr̥tyā ca vikr̥tiṁ yāti yāntrikaḥ||44|| vidāhī guruviṣṭambhī tēnāsau| |45|
यान्त्रिकस्त्वन्यगुण एवेत्याह मूलाग्रजन्तुजग्धादिपीडनान्मलसङ्करात्| किञ्चित्कालं विधृत्या च विकृतिं याति यान्त्रिकः||४४|| विदाही गुरुविष्टम्भी तेनासौ| |४५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pauNDrikekShuguNAH vAMshikekShuguNAH (45) · Śloka 45
tatra pauṇḍrakaḥ| śaityaprasādamādhuryairvarastamanu vāṁśikaḥ||45||
तत्र पौण्ड्रकः| शैत्यप्रसादमाधुर्यैर्वरस्तमनु वांशिकः||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shataparvakAdInAM guNAH (46) · Śloka 46
śataparvakakāntāranaipālādyāstataḥ kramāt| sakṣārāḥ sakaṣāyāśca sōṣṇāḥ kiñcidvidāhinaḥ||46||
शतपर्वककान्तारनैपालाद्यास्ततः क्रमात्| सक्षाराः सकषायाश्च सोष्णाः किञ्चिद्विदाहिनः||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana phANitaguNAH (47) · Śloka 47
phāṇitaṁ gurvabhiṣyandi cayakr̥nmūtraśōdhanam| |47|
फाणितं गुर्वभिष्यन्दि चयकृन्मूत्रशोधनम्| |४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhautaguDaguNAH adhautaguDaguNAH (47-48) · Śloka 48
nātiślēṣmakarō dhautaḥ sr̥ṣṭamūtraśakr̥dguḍaḥ||47|| prabhūtakr̥mimajjāsr̥ḍmēdōmāṁsakaphō'paraḥ| |48|
नातिश्लेष्मकरो धौतः सृष्टमूत्रशकृद्गुडः||४७|| प्रभूतकृमिमज्जासृड्मेदोमांसकफोऽपरः| |४८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana purANaguDaguNAH navaguDaguNAH (48) · Śloka 48
| hr̥dyaḥ purāṇaḥ pathyaśca, navaḥ ślēṣmāgnisādakr̥t||48||
| हृद्यः पुराणः पथ्यश्च, नवः श्लेष्माग्निसादकृत्||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana matsyaNDikAdiguNAH (49) · Śloka 49
vr̥ṣyāḥ kṣīṇakṣatahitā raktapittānilāpahāḥ| matsyaṇḍikākhaṇḍasitāḥ kramēṇa guṇavattamāḥ||49||
वृष्याः क्षीणक्षतहिता रक्तपित्तानिलापहाः| मत्स्यण्डिकाखण्डसिताः क्रमेण गुणवत्तमाः||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yavAsasharkarAguNAH (50) · Śloka 50
tadguṇā tiktamadhurā kaṣāyā yāsaśarkarā| |50|
तद्गुणा तिक्तमधुरा कषाया यासशर्करा| |५०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvasharkarAguNAH (50) · Śloka 50
| dāhatr̥ṭcchardimūrcchāsr̥kpittaghnyaḥ sarvaśarkarāḥ||50||
| दाहतृट्च्छर्दिमूर्च्छासृक्पित्तघ्न्यः सर्वशर्कराः||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharkarAPANitayorvarAvaratve (51) · Śloka 51
adhunā varāvaratvaṁ nirdhārayati śarkarēkṣuvikārāṇāṁ phāṇitaṁ ca varāvarē| |51|
अधुना वरावरत्वं निर्धारयति शर्करेक्षुविकाराणां फाणितं च वरावरे| |५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhuguNAH madhusharkarAguNAH (51-53) · Śloka 53
śarkarāyōniprasaṅgēna madhunō'pi guṇānāha | cakṣuṣyaṁ chēdi tr̥ṭślēṣmaviṣahidhmāsrapittanut||51|| mēhakuṣṭhakr̥micchardiśvāsakāsātisārajit| vraṇaśōdhanasandhānarōpaṇaṁ vātalaṁ madhu||52|| rūkṣaṁ kaṣāyamadhuraṁ, tattulyā madhuśarkarā| |53|
शर्करायोनिप्रसङ्गेन मधुनोऽपि गुणानाह | चक्षुष्यं छेदि तृट्श्लेष्मविषहिध्मास्रपित्तनुत्||५१|| मेहकुष्ठकृमिच्छर्दिश्वासकासातिसारजित्| व्रणशोधनसन्धानरोपणं वातलं मधु||५२|| रूक्षं कषायमधुरं, तत्तुल्या मधुशर्करा| |५३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uShNamadhuguNAH (53) · Śloka 53
| uṣṇamuṣṇārtumuṣṇē ca yuktaṁ cōṣṇairnihanti tat||53||
| उष्णमुष्णार्तुमुष्णे च युक्तं चोष्णैर्निहन्ति तत्||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uShNamadhuna upayogaH (54-3) · Śloka 3
pracchardanē nirūhē ca madhūṣṇaṁ na nivāryatē| alabdhapākamāśvēva tayōryasmānnivartatē||54|| itīkṣuvargaḥ||3||
प्रच्छर्दने निरूहे च मधूष्णं न निवार्यते| अलब्धपाकमाश्वेव तयोर्यस्मान्निवर्तते||५४|| इतीक्षुवर्गः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tailavargaH tailaguNAH tailasya bRuMhaNAdikaratvam (55-56) · Śloka 56
sarpiṣō'nantaraṁ snēhasāmānyāttailavargē vaktavyē guḍasya samānarasavīryavipākakarmatvāt prāyēṇa cāhāradravyēṣu bhakṣyabhōjyēṣvasyaiva tailēbhyaḥ sutarāṁ bhōjanōpayōgitvādīkṣuvargō'ntarā nirdiṣṭaḥ| bhūribhōjanōpayōgitayā ca madyātprāk tailavargō vaktavya ityāha atha tailavargaḥ| tailaṁ svayōnivattatra mukhyaṁ tīkṣṇaṁ vyavāyi ca| tvagdōṣakr̥dacakṣuṣyaṁ sūkṣmōṣṇaṁ kaphakr̥nna ca||55|| kr̥śānāṁ br̥ṁhaṇāyālaṁ sthūlānāṁ karśanāya ca| baddhaviṭkaṁ kr̥mighnaṁ ca saṁskārātsarvarōgajit||56||
सर्पिषोऽनन्तरं स्नेहसामान्यात्तैलवर्गे वक्तव्ये गुडस्य समानरसवीर्यविपाककर्मत्वात् प्रायेण चाहारद्रव्येषु भक्ष्यभोज्येष्वस्यैव तैलेभ्यः सुतरां भोजनोपयोगित्वादीक्षुवर्गोऽन्तरा निर्दिष्टः| भूरिभोजनोपयोगितया च मद्यात्प्राक् तैलवर्गो वक्तव्य इत्याह अथ तैलवर्गः| तैलं स्वयोनिवत्तत्र मुख्यं तीक्ष्णं व्यवायि च| त्वग्दोषकृदचक्षुष्यं सूक्ष्मोष्णं कफकृन्न च||५५|| कृशानां बृंहणायालं स्थूलानां कर्शनाय च| बद्धविट्कं कृमिघ्नं च संस्कारात्सर्वरोगजित्||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana eraNDatailaguNAH raktairaNDatailaguNAH (57-58) · Śloka 58
sattiktōṣaṇamairaṇḍaṁ tailaṁ svādu saraṁ guru| vardhmagulmānilakaphānudaraṁ viṣamajvaram||57|| rukśōphau ca kaṭīguhyakōṣṭhapr̥ṣṭhāśrayau jayēt| tīkṣṇōṣṇaṁ picchilaṁ visraṁ, raktairaṇḍōdbhavaṁ tvati||58||
सत्तिक्तोषणमैरण्डं तैलं स्वादु सरं गुरु| वर्ध्मगुल्मानिलकफानुदरं विषमज्वरम्||५७|| रुक्शोफौ च कटीगुह्यकोष्ठपृष्ठाश्रयौ जयेत्| तीक्ष्णोष्णं पिच्छिलं विस्रं, रक्तैरण्डोद्भवं त्वति||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sArShApatailaguNAH (59) · Śloka 59
kaṭūṣṇaṁ sārṣapaṁ tīkṣṇaṁ kaphaśukrānilāpaham| laghu pittāsrakr̥t kōṭhakuṣṭhārśōvraṇajantujit||59||
कटूष्णं सार्षपं तीक्ष्णं कफशुक्रानिलापहम्| लघु पित्तास्रकृत् कोठकुष्ठार्शोव्रणजन्तुजित्||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana akShatailaguNAH (60) · Śloka 60
ākṣaṁ svādu himaṁ kēśyaṁ guru pittānilāpaham| |60|
आक्षं स्वादु हिमं केश्यं गुरु पित्तानिलापहम्| |६०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nimbodBavatailaguNAH (60) · Śloka 60
| nātyuṣṇaṁ nimbajaṁ tiktaṁ kr̥mikuṣṭhakaphapraṇut||60||
| नात्युष्णं निम्बजं तिक्तं कृमिकुष्ठकफप्रणुत्||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana umAkusumBajatailaguNAH (61) · Śloka 61
umākusumbhajaṁ cōṣṇaṁ tvagdōṣakaphapittakr̥t| |61|
उमाकुसुम्भजं चोष्णं त्वग्दोषकफपित्तकृत्| |६१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vasAmajjamedoguNAH (61-4) · Śloka 4
snēhaprasaṅgādidamapyāha | vasā majjā ca vātaghnau balapittakaphapradau||61|| māṁsānugasvarūpau ca, vidyānmēdō'pi tāviva| |62| iti tailavargaḥ||4||
स्नेहप्रसङ्गादिदमप्याह | वसा मज्जा च वातघ्नौ बलपित्तकफप्रदौ||६१|| मांसानुगस्वरूपौ च, विद्यान्मेदोऽपि ताविव| |६२| इति तैलवर्गः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyavargaH sAmAnyamadyaguNAH (62-65) · Śloka 65
tīkṣṇōṣṇasūkṣmādiguṇasāmānyāttailavargādanantaraṁ madyavarga ārabhyatēatha madyavargaḥ| | dīpanaṁ rōcanaṁ madyaṁ tīkṣṇōṣṇaṁ tuṣṭipuṣṭidam||62|| sasvādutiktakaṭukamamlapākarasaṁ saram| sakaṣāyaṁ svarārōgyapratibhāvarṇakr̥llaghu||63|| naṣṭanidrā'tinidrēbhyō hitaṁ pittāsradūṣaṇam| kr̥śasthūlahitaṁ rūkṣaṁ sūkṣmaṁ srōtōviśōdhanam||64|| vātaślēṣmaharaṁ yuktyā pītaṁ viṣavadanyathā| |65|
तीक्ष्णोष्णसूक्ष्मादिगुणसामान्यात्तैलवर्गादनन्तरं मद्यवर्ग आरभ्यतेअथ मद्यवर्गः| | दीपनं रोचनं मद्यं तीक्ष्णोष्णं तुष्टिपुष्टिदम्||६२|| सस्वादुतिक्तकटुकमम्लपाकरसं सरम्| सकषायं स्वरारोग्यप्रतिभावर्णकृल्लघु||६३|| नष्टनिद्राऽतिनिद्रेभ्यो हितं पित्तास्रदूषणम्| कृशस्थूलहितं रूक्षं सूक्ष्मं स्रोतोविशोधनम्||६४|| वातश्लेष्महरं युक्त्या पीतं विषवदन्यथा| |६५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana navajIrNamadyaguNAH (65) · Śloka 65
| guru taddōṣajananaṁ navaṁ, jīrṇamatō'nyathā||65||
| गुरु तद्दोषजननं नवं, जीर्णमतोऽन्यथा||६५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uShNopacAreNa madyapAnaniShedhaH (66) · Śloka 66
pēyaṁ nōṣṇōpacārēṇa na viriktakṣudhāturaiḥ| nātyarthatīkṣṇamr̥dvalpasambhāraṁ kaluṣaṁ na ca||66||
पेयं नोष्णोपचारेण न विरिक्तक्षुधातुरैः| नात्यर्थतीक्ष्णमृद्वल्पसम्भारं कलुषं न च||६६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana surAguNAH (67) · Śloka 67
gulmōdarārśōgrahaṇīśōṣahr̥t snēhanī guruḥ| surā'nilaghnī mēdō'sr̥kstanyamūtrakaphāvahā||67||
गुल्मोदरार्शोग्रहणीशोषहृत् स्नेहनी गुरुः| सुराऽनिलघ्नी मेदोऽसृक्स्तन्यमूत्रकफावहा||६७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAruNIguNAH,baiBItakIguNAH (68) · Śloka 68
tadguṇā vāruṇī hr̥dyā laghustīkṣṇā nihanti ca| śūlakāsavamiśvāsavibandhādhmānapīnasān||68||
तद्गुणा वारुणी हृद्या लघुस्तीक्ष्णा निहन्ति च| शूलकासवमिश्वासविबन्धाध्मानपीनसान्||६८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana baiBItakIguNAH yavasurAguNAH (69-70) · Śloka 70
nātitīvramadā laghvī pathyā baibhītakī surā| vraṇē pāṇḍvāmayē kuṣṭhē na cātyarthaṁ virudhyatē||69|| viṣṭambhinī yavasurā gurvī rūkṣā tridōṣalā| |70|
नातितीव्रमदा लघ्वी पथ्या बैभीतकी सुरा| व्रणे पाण्ड्वामये कुष्ठे न चात्यर्थं विरुध्यते||६९|| विष्टम्भिनी यवसुरा गुर्वी रूक्षा त्रिदोषला| |७०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ariShTaguNAH (22)) · Śloka 71
| yathādravyaguṇō'riṣṭaḥ sarvamadyaguṇādhikaḥ||70|| grahaṇīpāṇḍukuṣṭhārśaḥśōphaśōṣōdarajvarān| hanti gulmakr̥miplīhnaḥ kaṣāyakaṭuvātalaḥ||71||
| यथाद्रव्यगुणोऽरिष्टः सर्वमद्यगुणाधिकः||७०|| ग्रहणीपाण्डुकुष्ठार्शःशोफशोषोदरज्वरान्| हन्ति गुल्मकृमिप्लीह्नः कषायकटुवातलः||७१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mArdvIkaguNAH (72) · Śloka 72
mārdvīkaṁ lēkhanaṁ hr̥dyaṁ nātyuṣṇaṁ madhuraṁ saram| alpapittānilaṁ pāṇḍumēhārśaḥkr̥mināśanam||72||
मार्द्वीकं लेख़नं हृद्यं नात्युष्णं मधुरं सरम्| अल्पपित्तानिलं पाण्डुमेहार्शःकृमिनाशनम्||७२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana khArjUramadyaguNAH shArkaramadyaguNAH (73) · Śloka 73
asmādalpāntaraguṇaṁ khārjūraṁ vātalaṁ guru| śārkaraḥ surabhiḥ svāduhr̥dyō nātimadō laghuḥ||73||
अस्मादल्पान्तरगुणं खार्जूरं वातलं गुरु| शार्करः सुरभिः स्वादुहृद्यो नातिमदो लघुः||७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gauDamadyaguNAH (74) · Śloka 74
sr̥ṣṭamūtraśakr̥dvātō gauḍastarpaṇadīpanaḥ| |74|
सृष्टमूत्रशकृद्वातो गौडस्तर्पणदीपनः| |७४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakvarasaguNAH (74-75) · Śloka 75
| vātapittakaraḥ sīdhuḥ snēhaślēṣmavikārahā||74|| mēdaḥśōphōdarārśōghnastatra pakvarasō varaḥ| |75|
| वातपित्तकरः सीधुः स्नेहश्लेष्मविकारहा||७४|| मेदःशोफोदरार्शोघ्नस्तत्र पक्वरसो वरः| |७५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhvAsavaguNAH (75) · Śloka 75
| chēdī madhvāsavastīkṣṇō mēhapīnasakāsajit||75||
| छेदी मध्वासवस्तीक्ष्णो मेहपीनसकासजित्||७५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shuktaguNAH (76-77) · Śloka 77
raktapittakaphōtklēdi śuktaṁ vātānulōmanam| bhr̥śōṣṇatīkṣṇarūkṣāmlaṁ hr̥dyaṁ rucikaraṁ saram||76|| dīpanaṁ śiśirasparśaṁ pāṇḍudr̥kkr̥mināśanam| |77|
रक्तपित्तकफोत्क्लेदि शुक्तं वातानुलोमनम्| भृशोष्णतीक्ष्णरूक्षाम्लं हृद्यं रुचिकरं सरम्||७६|| दीपनं शिशिरस्पर्शं पाण्डुदृक्कृमिनाशनम्| |७७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana guDAdInAM yathottaraM laghutvam (77) · Śloka 77
| guḍēkṣumadyamārdvīkaśuktaṁ laghu yathōttaram||77||
| गुडेक्षुमद्यमार्द्वीकशुक्तं लघु यथोत्तरम्||७७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shuktagatakandAdiguNAH (78) · Śloka 78
kandamūlaphalādyaṁ ca tadvadvidyāttadāsutam| |78|
कन्दमूलफलाद्यं च तद्वद्विद्यात्तदासुतम्| |७८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shukteMtarasandhAnaguNAH (78) · Śloka 78
amlatvarōcanādiguṇatulyatvādanyadapi śāṇḍākyādikamāha | śāṇḍākī cāsutaṁ cānyatkālāmlaṁ rōcanaṁ laghu||78||
अम्लत्वरोचनादिगुणतुल्यत्वादन्यदपि शाण्डाक्यादिकमाह | शाण्डाकी चासुतं चान्यत्कालाम्लं रोचनं लघु||७८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kA~jjikaguNAH (79-81) · Śloka 81
dhānyāmlaṁ bhēdi tīkṣṇōṣṇaṁ pittakr̥tsparśaśītalam| śramaklamaharaṁ rucyaṁ dīpanaṁ bastiśūlanut||79|| śastamāsthāpanē hr̥dyaṁ laghu vātakaphāpaham| ēbhirēva guṇairyuktē sauvīrakatuṣōdakē||80|| kr̥mihr̥drōgagulmārśaḥpāṇḍurōganibarhaṇē| tē kramādvituṣairvidyātsatuṣaiśca yavaiḥ kr̥tē||81||
धान्याम्लं भेदि तीक्ष्णोष्णं पित्तकृत्स्पर्शशीतलम्| श्रमक्लमहरं रुच्यं दीपनं बस्तिशूलनुत्||७९|| शस्तमास्थापने हृद्यं लघु वातकफापहम्| एभिरेव गुणैर्युक्ते सौवीरकतुषोदके||८०|| कृमिहृद्रोगगुल्मार्शःपाण्डुरोगनिबर्हणे| ते क्रमाद्वितुषैर्विद्यात्सतुषैश्च यवैः कृते||८१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana go~ajAdimUtraguNAH (82-83) · Śloka 83
madyavattīkṣṇōṣṇādiyuktatvāt gōmūtrādiguṇānapyāha mūtraṁ gō'jāvimahiṣīgajāśvōṣṭrakharōdbhavam| pittalaṁ rūkṣatīkṣṇōṣṇaṁ lavaṇānurasaṁ kaṭu||82|| kr̥miśōphōdarānāhaśūlapāṇḍukaphānilān| gulmāruciviṣaśvitrakuṣṭhārśāṁsi jayēllaghu||83||
मद्यवत्तीक्ष्णोष्णादियुक्तत्वात् गोमूत्रादिगुणानप्याह मूत्रं गोऽजाविमहिषीगजाश्वोष्ट्रखरोद्भवम्| पित्तलं रूक्षतीक्ष्णोष्णं लवणानुरसं कटु||८२|| कृमिशोफोदरानाहशूलपाण्डुकफानिलान्| गुल्मारुचिविषश्वित्रकुष्ठार्शांसि जयेल्लघु||८३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravaikadeshodAharaNam (5) · Śloka 5
tōyakṣīrēkṣutailānāṁ vargairmadyasya ca kramāt| iti dravaikadēśō'yaṁ yathāsthūlamudāhr̥taḥ||84|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dravadravyavijñānīyō nāma pañcamō'dhyāyaḥ||5||
तोयक्षीरेक्षुतैलानां वर्गैर्मद्यस्य च क्रमात्| इति द्रवैकदेशोऽयं यथास्थूलमुदाहृतः||८४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने द्रवद्रव्यविज्ञानीयो नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon