Adhikarana RutucaryAdhyAyastRutIyaH (2) · Śloka 2
ঋতুবিশেষবশাচ্চাহারবিহারসেবনপ্রতিপাদনার্থমৃতুচর্যাযা আরম্ভ ইত্যাহ অথাত ঋতুচর্যাধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ| (গদ্যসূত্রে|২|
ऋतुविशेषवशाच्चाहारविहारसेवनप्रतिपादनार्थमृतुचर्याया आरम्भ इत्याह अथात ऋतुचर्याध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ShaDRutavaH ,uttarAyaNam (1-2) · Śloka 2
অথ ক ঋতবঃ ? ইত্যাহ মাসৈর্দ্বিসংখ্যৈর্মাঘাদ্যৈঃ ক্রমাত্ ষডৃতবঃ স্মৃতাঃ| শিশিরোঽথ বসন্তশ্চ গ্রীষ্মো বর্ষাশরদ্ধিমাঃ||১|| শিশিরাদ্যাস্ত্রিভিস্তৈস্তু বিদ্যাদযনমুত্তরম্| আদানং চ, তদাদত্তে নৃণাং প্রতিদিনং বলম্||২||
अथ क ऋतवः ? इत्याह मासैर्द्विसंख्यैर्माघाद्यैः क्रमात् षडृतवः स्मृताः| शिशिरोऽथ वसन्तश्च ग्रीष्मो वर्षाशरद्धिमाः||१|| शिशिराद्यास्त्रिभिस्तैस्तु विद्यादयनमुत्तरम्| आदानं च, तदादत्ते नृणां प्रतिदिनं बलम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balAdAne yuktiH (3-4) · Śloka 4
কযা যুক্ত্যা বলমাদত্তে ? ইত্যাহ তস্মিন্ হ্যত্যর্থতীক্ষ্ণোষ্ণরূক্ষা মার্গস্বভাবতঃ| আদিত্যপবনাঃ সৌম্যান্ ক্ষপযন্তি গুণান্ ভুবঃ||৩|| তিক্তঃ কষাযঃ কটুকো বলিনোঽত্র রসাঃ ক্রমাত্| তস্মাদাদানমাগ্নেযম্|৪|
कया युक्त्या बलमादत्ते ? इत्याह तस्मिन् ह्यत्यर्थतीक्ष्णोष्णरूक्षा मार्गस्वभावतः| आदित्यपवनाः सौम्यान् क्षपयन्ति गुणान् भुवः||३|| तिक्तः कषायः कटुको बलिनोऽत्र रसाः क्रमात्| तस्मादादानमाग्नेयम्|४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dakShiNAyanam (4-5) · Śloka 5
| ঋতবো দক্ষিণাযনম্||৪|| বর্ষাদযো বিসর্গশ্চ| |৫|
| ऋतवो दक्षिणायनम्||४|| वर्षादयो विसर्गश्च| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balavisargai yuktiH (5-6) · Śloka 6
যদ্বলং বিসৃজত্যযম্| সৌম্যত্বাদত্র সোমো হি বলবান্ হীযতে রবিঃ||৫|| মেঘবৃষ্ট্যনিলৈঃ শীতৈঃ শান্ততাপে মহীতলে| স্নিগ্ধাশ্চেহাম্ললবণমধুরা বলিনো রসাঃ||৬||
यद्बलं विसृजत्ययम्| सौम्यत्वादत्र सोमो हि बलवान् हीयते रविः||५|| मेघवृष्ट्यनिलैः शीतैः शान्ततापे महीतले| स्निग्धाश्चेहाम्ललवणमधुरा बलिनो रसाः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shItAdau balavicAraH (7) · Śloka 7
শীতেঽগ্র্যং বৃষ্টিধর্মেঽল্পং বলং মধ্যং তু শেষযোঃ| |৭|
शीतेऽग्र्यं वृष्टिधर्मेऽल्पं बलं मध्यं तु शेषयोः| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hemante~analasya prabalyam hemantacaryA svAdvamlAdisevanam (7-8) · Śloka 8
অত এবাহ শাস্ত্রকৃত্ | বলিনঃ শীতসংরোধাদ্ধেমন্তে প্রবলোঽনলঃ||৭|| ভবত্যল্পেন্ধনো ধাতূন্ স পচেদ্বাযুনেরিতঃ| অতো হিমেঽস্মিন্সেবেত স্বাদ্বম্ললবণাত্রসান্||৮||
अत एवाह शास्त्रकृत् | बलिनः शीतसंरोधाद्धेमन्ते प्रबलोऽनलः||७|| भवत्यल्पेन्धनो धातून् स पचेद्वायुनेरितः| अतो हिमेऽस्मिन्सेवेत स्वाद्वम्ललवणात्रसान्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bubhukShitasya prAtareva bhojanam vAtaghnatailAbhya~ggAdi (9-10) · Śloka 10
দৈর্ঘ্যান্নিশানামেতর্হি প্রাতরেব বুভুক্ষিতঃ| অবশ্যকার্যং সম্ভাব্য যথোক্তং শেএলযেদনু||৯|| বাতঘ্নতৈলৈরভ্যঙ্গং মূর্ধ্নি তৈলং বিমর্দনম্| নিযুদ্ধং কুশলৈঃ সার্ধং পাদাঘাতং চ যুক্তিতঃ||১০||
दैर्घ्यान्निशानामेतर्हि प्रातरेव बुभुक्षितः| अवश्यकार्यं सम्भाव्य यथोक्तं शेएलयेदनु||९|| वातघ्नतैलैरभ्यङ्गं मूर्ध्नि तैलं विमर्दनम्| नियुद्धं कुशलैः सार्धं पादाघातं च युक्तितः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snAnAdi, mAMsAdisevanam (11-14) · Śloka 14
কষাযাপহৃতস্নেহস্ততঃ স্নাতো যথাবিধি| কুঙ্কুমেন সদর্পেণ প্রদিগ্ধোঽগুরুধূপিতঃ||১১|| রসান্ স্নিগ্ধান্ পলং পৃষ্টং গৌডমচ্ছসুরাং সুরাম্| গোধূমপিষ্টমাষেক্ষুক্ষীরোত্থবিকৃতীঃ শুভাঃ||১২|| নবমন্নং বসাং তৈলং, শৌচকার্যে সুখোদকম্| প্রাবারাজিনকৌশেযপ্রবেণীকৌচবাস্তৃতম্||১৩|| উষ্ণস্বভাবৈর্লঘুভিঃ প্রাবৃতঃ শযনং ভজেত্| যুক্ত্যাঽর্ককিরণান্ স্বেদং পাদত্রাণং চ সর্বদা||১৪||
कषायापहृतस्नेहस्ततः स्नातो यथाविधि| कुङ्कुमेन सदर्पेण प्रदिग्धोऽगुरुधूपितः||११|| रसान् स्निग्धान् पलं पृष्टं गौडमच्छसुरां सुराम्| गोधूमपिष्टमाषेक्षुक्षीरोत्थविकृतीः शुभाः||१२|| नवमन्नं वसां तैलं, शौचकार्ये सुखोदकम्| प्रावाराजिनकौशेयप्रवेणीकौचवास्तृतम्||१३|| उष्णस्वभावैर्लघुभिः प्रावृतः शयनं भजेत्| युक्त्याऽर्ककिरणान् स्वेदं पादत्राणं च सर्वदा||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vilAsinInAM shItaharatvam (15) · Śloka 15
পীবরোরুস্তনশ্রোণ্যঃ সমদাঃ প্রমদাঃ প্রিযাঃ| হরন্তি শীতমুষ্ণাঙ্গ্যো ধূপকুঙ্কুমযৌবনৈঃ||১৫||
पीवरोरुस्तनश्रोण्यः समदाः प्रमदाः प्रियाः| हरन्ति शीतमुष्णाङ्ग्यो धूपकुङ्कुमयौवनैः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nivAtoShNagRuhasevanam (16) · Śloka 16
অঙ্গারতাপসন্তপ্তগর্ভভূবেশ্মচারিণঃ| শীতপারুষ্যজনিতো ন দোষো জাতু জাযতে||১৬||
अङ्गारतापसन्तप्तगर्भभूवेश्मचारिणः| शीतपारुष्यजनितो न दोषो जातु जायते||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shishiracaryA shishire~api pUvoktavidhiH (17) · Śloka 17
অযমেব বিধিঃ কার্যঃ শিশিরেঽপি বিশেষতঃ| তদা হি শেএতমধিকং রৌক্ষ্যং চাদানকালজম্||১৭||
अयमेव विधिः कार्यः शिशिरेऽपि विशेषतः| तदा हि शेएतमधिकं रौक्ष्यं चादानकालजम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vasantacaryA shleShmajayaprakArAdi shuNThIkvathitajalapAnAdi (18-23) · Śloka 23
সম্প্রতি বসন্তচর্যাং বিবক্ষুরিদমাহ কফশ্চিতো হি শিশিরে বসন্তেঽর্কাংশুতাপিতঃ| হত্বাঽগ্নিং কুরুতে রোগানতস্তং ত্বরযা জযেত্||১৮|| তীক্ষ্ণৈর্বমননস্যাদ্যৈর্লঘুরূক্ষৈশ্চ ভোজনৈঃ| ব্যাযামোদ্বর্তনাঘাতৈর্জিত্বা শ্লেষ্মাণমুল্বণম্||১৯|| স্নাতোঽনুলিপ্তঃ কর্পূরচন্দনাগুরুকুঙ্কুমৈঃ| পুরাণযবগোধূমক্ষৌদ্রজাঙ্গলশূল্যভুক্||২০|| সহকাররসোন্মিশ্রানাস্বাদ্য প্রিযযাঽর্পিতান্| প্রিযাস্যসঙ্গসুরভীন্ প্রিযানেত্রোত্পলাঙ্কিতান্||২১|| সৌমনস্যকৃতো হৃদ্যান্বযস্যৈঃ সহিতঃ পিবেত্| নির্গদানাসবারিষ্টসীধুমার্দ্বীকমাধবান্||২২|| শৃঙ্গবেরাম্বু সারাম্বু মধ্বম্বু জলদাম্বু চ| |২৩|
सम्प्रति वसन्तचर्यां विवक्षुरिदमाह कफश्चितो हि शिशिरे वसन्तेऽर्कांशुतापितः| हत्वाऽग्निं कुरुते रोगानतस्तं त्वरया जयेत्||१८|| तीक्ष्णैर्वमननस्याद्यैर्लघुरूक्षैश्च भोजनैः| व्यायामोद्वर्तनाघातैर्जित्वा श्लेष्माणमुल्बणम्||१९|| स्नातोऽनुलिप्तः कर्पूरचन्दनागुरुकुङ्कुमैः| पुराणयवगोधूमक्षौद्रजाङ्गलशूल्यभुक्||२०|| सहकाररसोन्मिश्रानास्वाद्य प्रिययाऽर्पितान्| प्रियास्यसङ्गसुरभीन् प्रियानेत्रोत्पलाङ्कितान्||२१|| सौमनस्यकृतो हृद्यान्वयस्यैः सहितः पिबेत्| निर्गदानासवारिष्टसीधुमार्द्वीकमाधवान्||२२|| शृङ्गबेराम्बु साराम्बु मध्वम्बु जलदाम्बु च| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhyAhne udyAnasevanam (23-25) · Śloka 25
| দক্ষিণানিলশীতেষু পরিতো জলবাহিষু||২৩|| অদৃষ্টনষ্টসূর্যেষু মণিকুট্টিমকান্তিষু| পরপুষ্টবিঘুষ্টেষু কামকর্মান্তভূমিষু||২৪|| বিচিত্রপুষ্পবৃক্ষেষু কাননেষু সুগন্ধিষু| গোষ্ঠীকথাভিশ্চিত্রাভির্মধ্যাহ্নং গমযেত্সুখী||২৫||
| दक्षिणानिलशीतेषु परितो जलवाहिषु||२३|| अदृष्टनष्टसूर्येषु मणिकुट्टिमकान्तिषु| परपुष्टविघुष्टेषु कामकर्मान्तभूमिषु||२४|| विचित्रपुष्पवृक्षेषु काननेषु सुगन्धिषु| गोष्ठीकथाभिश्चित्राभिर्मध्याह्नं गमयेत्सुखी||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gurushItAdityAgaH (26) · Śloka 26
গুরুশীতদিবাস্বপ্নস্নিগ্ধাম্লমধুরাংস্ত্যজেত্| |২৬|
गुरुशीतदिवास्वप्नस्निग्धाम्लमधुरांस्त्यजेत्| |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grIShmacaryA paTvAdityAgaH (26-27) · Śloka 27
অধুনা গ্রীষ্মচর্যামুপদিদিক্ষুরাহ | তীক্ষ্ণাংশুরতিতীক্ষ্ণাংশুর্গ্রীষ্মে সংক্ষিপতীব যত্||২৬|| প্রত্যহং ক্ষীযতে শ্লেষ্মা তেন বাযুশ্চ বর্ধতে| অতোঽস্মিন্পটুকট্বম্লব্যাযামার্ককরাংস্ত্যজেত্||২৭||
अधुना ग्रीष्मचर्यामुपदिदिक्षुराह | तीक्ष्णांशुरतितीक्ष्णांशुर्ग्रीष्मे संक्षिपतीव यत्||२६|| प्रत्यहं क्षीयते श्लेष्मा तेन वायुश्च वर्धते| अतोऽस्मिन्पटुकट्वम्लव्यायामार्ककरांस्त्यजेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAnnAdisevanam (28) · Śloka 28
কিমত্র সেব্যম্ ? ইত্যাহ ভজেন্মধুরমেবান্নং লঘু স্নিগ্ধং হিমং দ্রবম্| |২৮|
किमत्र सेव्यम् ? इत्याह भजेन्मधुरमेवान्नं लघु स्निग्धं हिमं द्रवम्| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saktusharkarAdilehaH (28) · Śloka 28
সামান্যেন ভোজনমুক্ত্বা বিশেষেণাহ | সুশীততোযসিক্তাঙ্গো লিহ্যাত্সক্তূন্ সশর্করান্||২৮||
सामान्येन भोजनमुक्त्वा विशेषेणाह | सुशीततोयसिक्ताङ्गो लिह्यात्सक्तून् सशर्करान्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyapAnaniShedhaH (29) · Śloka 29
মদ্যং ন পেযং, পেযং বা স্বল্পং, সুবহুবারি বা| |২৯|
मद्यं न पेयं, पेयं वा स्वल्पं, सुबहुवारि वा| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uktavidhyatikrame doShaH (29) · Śloka 29
উক্তবিধ্যতিক্রমে দোষমাহ | অন্যথাশোষশৈথিল্যদাহমোহান্ করোতি তত্||২৯||
उक्तविध्यतिक्रमे दोषमाह | अन्यथाशोषशैथिल्यदाहमोहान् करोति तत्||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAMsaiH saha shuklashAliBakShaNam (30) · Śloka 30
কুন্দেন্দুধবলং শালিমশ্নীযাজ্জাঙ্গলৈঃ পলৈঃ| |৩০|
कुन्देन्दुधवलं शालिमश्नीयाज्जाङ्गलैः पलैः| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAtighanarasAdeH pAnam, surabhIkRutajalapAnam (30-32) · Śloka 32
| পিবেদ্রসং নাতিঘনং রসালাং রাগখাণ্ডবৌ||৩০|| পানকং পঞ্চসারং বা নবমৃদ্ভাজনে স্থিতম্| মোচচোচদলৈর্যুক্তং সাম্লং মৃন্মযশুক্তিভিঃ||৩১|| পাটলাবাসিতং চাম্ভঃ সকর্পূরং সুশীতলম্|৩২|
| पिबेद्रसं नातिघनं रसालां रागखाण्डवौ||३०|| पानकं पञ्चसारं वा नवमृद्भाजने स्थितम्| मोचचोचदलैर्युक्तं साम्लं मृन्मयशुक्तिभिः||३१|| पाटलावासितं चाम्भः सकर्पूरं सुशीतलम्|३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAtrau mAhiShakShIrapAnam (32-33) · Śloka 33
| শশাঙ্ককিরণান্ ভক্ষ্যান্ রজন্যাং ভক্ষযন্ পিবেত্||৩২|| সসিতং মাহিষং ক্ষীরং চন্দ্রনক্ষত্রশীতলম্| |৩৩|
| शशाङ्ककिरणान् भक्ष्यान् रजन्यां भक्षयन् पिबेत्||३२|| ससितं माहिषं क्षीरं चन्द्रनक्षत्रशीतलम्| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svApaprakAraH (33-34) · Śloka 34
| অভ্রঙ্কষমহাশালতালরুদ্ধোষ্ণরশ্মিষু||৩৩|| বনেষু মাধবীশ্লিষ্টদ্রাক্ষাস্তবকশালিষু| |৩৪|
| अभ्रङ्कषमहाशालतालरुद्धोष्णरश्मिषु||३३|| वनेषु माधवीश्लिष्टद्राक्षास्तबकशालिषु| |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana veNvAdinirmitagRuhe svApaH (34-35) · Śloka 35
কস্মিন্ স্বপ্যাত্ ? ইত্যাহ | সুগন্ধিহিমপানীযসিচ্যমানপটালিকে||৩৪|| কাযমানে চিতে চূতপ্রবালফললুম্বিভিঃ| |৩৫|
कस्मिन् स्वप्यात् ? इत्याह | सुगन्धिहिमपानीयसिच्यमानपटालिके||३४|| कायमाने चिते चूतप्रवालफललुम्बिभिः| |३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shayanIyaprakAraH (35-37) · Śloka 37
ঈদৃশে কাযমানে স্থিতো যাদৃশে শযনে শযীত তন্নিরূপযন্নাহ | কদলীদলকহ্লারমৃণালকমলোত্পলৈঃ||৩৫|| কোমলৈঃ কল্পিতে তল্পে হসত্কুসুমপল্লবে| মধ্যংদিনেঽর্কতাপার্তঃ স্বপ্যাদ্ধারাগৃহেঽথবা||৩৬|| পুস্তস্ত্রীস্তনহস্তাস্যপ্রবৃত্তোশীরবারিণি| |৩৭|
ईदृशे कायमाने स्थितो यादृशे शयने शयीत तन्निरूपयन्नाह | कदलीदलकह्लारमृणालकमलोत्पलैः||३५|| कोमलैः कल्पिते तल्पे हसत्कुसुमपल्लवे| मध्यंदिनेऽर्कतापार्तः स्वप्याद्धारागृहेऽथवा||३६|| पुस्तस्त्रीस्तनहस्तास्यप्रवृत्तोशीरवारिणि| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nishAsu saudhapRuShThe sthitiH (37-38) · Śloka 38
| নিশাকরকরাকীর্ণে সৌধপৃষ্ঠে নিশাসু চ||৩৭|| আসনা| |৩৮|
| निशाकरकराकीर्णे सौधपृष्ठे निशासु च||३७|| आसना| |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tAlavRuntasevanaprakAraH (38-41) · Śloka 41
স্বস্থচিত্তস্য চন্দনার্দ্রস্য মালিনঃ| নিবৃত্তকামতন্ত্রস্য সুসূক্ষ্মতনুবাসসঃ||৩৮|| জলার্দ্রাস্তালবৃন্তানি বিস্তৃতাঃ পদ্মিনীপুটাঃ| উত্ক্ষেপাশ্চ মৃদূত্ক্ষেপা জলবর্ষিহিমানিলাঃ||৩৯|| কর্পূরমল্লিকামালা হারাঃ সহরিচন্দনাঃ| মনোহরকলালাপাঃ শিশবঃ সারিকাঃ শুকাঃ||৪০|| মৃণালবলযাঃ কান্তাঃ প্রোত্ফুল্লকমলোজ্জ্বলাঃ| জঙ্গমা ইব পদ্মিন্যো হরন্তি দযিতাঃ ক্লমম্||৪১||
स्वस्थचित्तस्य चन्दनार्द्रस्य मालिनः| निवृत्तकामतन्त्रस्य सुसूक्ष्मतनुवाससः||३८|| जलार्द्रास्तालवृन्तानि विस्तृताः पद्मिनीपुटाः| उत्क्षेपाश्च मृदूत्क्षेपा जलवर्षिहिमानिलाः||३९|| कर्पूरमल्लिकामाला हाराः सहरिचन्दनाः| मनोहरकलालापाः शिशवः सारिकाः शुकाः||४०|| मृणालवलयाः कान्ताः प्रोत्फुल्लकमलोज्ज्वलाः| जङ्गमा इव पद्मिन्यो हरन्ति दयिताः क्लमम्||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana varShAcaryA,varShAsu doShaNAM duShTatvam anyonyadUShiShu vAtAdiShu sAdhAraNanasevanam (42-44) · Śloka 44
ইদানীং বর্ষাচর্যাং নির্দিদিক্ষুরিদমাহ আদানগ্লানবপুষামগ্নিঃ সন্নোঽপি সীদতি| বর্ষাসু দোষৈর্দুষ্যন্তি তেঽম্বুলম্বাম্বুদেঽম্বরে||৪২|| সতুষারেণ মরুতা সহসা শীতলেন চ| ভূবাষ্পেণাম্লপাকেন মলিনেন চ বারিণা||৪৩|| বহ্নিনৈব চ মন্দেন, তেষ্বিত্যন্যোন্যদূষিষু| ভজেত্সাধারণং সর্বমূষ্মণস্তেজনং চ যত্||৪৪||
इदानीं वर्षाचर्यां निर्दिदिक्षुरिदमाह आदानग्लानवपुषामग्निः सन्नोऽपि सीदति| वर्षासु दोषैर्दुष्यन्ति तेऽम्बुलम्बाम्बुदेऽम्बरे||४२|| सतुषारेण मरुता सहसा शीतलेन च| भूबाष्पेणाम्लपाकेन मलिनेन च वारिणा||४३|| वह्निनैव च मन्देन, तेष्वित्यन्योन्यदूषिषु| भजेत्साधारणं सर्वमूष्मणस्तेजनं च यत्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhAraNamAsthApanAdi,varShAvisheSheBojanavisheShaH (45-47) · Śloka 47
কিং তত্সাধারণমিতি? তদুদাহরণার্থমাহ আস্থাপনং শুদ্ধতনুর্জীর্ণং ধান্যং রসান্ কৃতান্| জাঙ্গলং পিশিতং যূষান্ মধ্বরিষ্টং চিরন্তনম্||৪৫|| মস্তু সৌবর্চলাঢ্যং বা পঞ্চকোলাবচূর্ণিতম্| দিব্যং কৌপং শৃতং চাম্ভো ভোজনং ত্বতিদুর্দিনে||৪৬|| ব্যক্তাম্ললবণস্নেহং সংশুষ্কং ক্ষৌদ্রবল্লঘু| |৪৭|
किं तत्साधारणमिति? तदुदाहरणार्थमाह आस्थापनं शुद्धतनुर्जीर्णं धान्यं रसान् कृतान्| जाङ्गलं पिशितं यूषान् मध्वरिष्टं चिरन्तनम्||४५|| मस्तु सौवर्चलाढ्यं वा पञ्चकोलावचूर्णितम्| दिव्यं कौपं शृतं चाम्भो भोजनं त्वतिदुर्दिने||४६|| व्यक्ताम्ललवणस्नेहं संशुष्कं क्षौद्रवल्लघु| |४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puruShavartanaprakAraH (47-48) · Śloka 48
অথাঽত্র কালে যাদৃশঃ পুরুষঃ স্যাত্তং দর্শযতি | অপাদচারী সুরভিঃ সততং ধূপিতাম্বরঃ||৪৭|| হর্ম্যপৃষ্ঠে বসেদ্বাষ্পশীতশীকরবর্জিতে| |৪৮|
अथाऽत्र काले यादृशः पुरुषः स्यात्तं दर्शयति | अपादचारी सुरभिः सततं धूपिताम्बरः||४७|| हर्म्यपृष्ठे वसेद्बाष्पशीतशीकरवर्जिते| |४८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nadIjalAdipa~jcatyAgaH (48) · Śloka 48
| নদীজলোদমন্থাহঃস্বপ্নাযাসাতপাংস্ত্যজেত্||৪৮||
| नदीजलोदमन्थाहःस्वप्नायासातपांस्त्यजेत्||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharaccaryA (49-50) · Śloka 50
বর্ষাশীতোচিতাঙ্গানাং সহসৈবার্করশ্মিভিঃ| তপ্তানাং সঞ্চিতং বৃষ্টৌ পিত্তং শরদি কুপ্যতি||৪৯|| তজ্জযায ঘৃতং তিক্তং বিরেকো রক্তমোক্ষণম্| |৫০|
वर्षाशीतोचिताङ्गानां सहसैवार्करश्मिभिः| तप्तानां सञ्चितं वृष्टौ पित्तं शरदि कुप्यति||४९|| तज्जयाय घृतं तिक्तं विरेको रक्तमोक्षणम्| |५०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShudhitasya tiktAdiguNayutaBojanAdi (50-51) · Śloka 51
| তিক্তং স্বাদু কষাযং চ ক্ষুধিতোঽন্নং ভজেল্লঘু||৫০|| শালিমুদ্গসিতাধাত্রীপটোলমধুজাঙ্গলম্| |৫১|
| तिक्तं स्वादु कषायं च क्षुधितोऽन्नं भजेल्लघु||५०|| शालिमुद्गसिताधात्रीपटोलमधुजाङ्गलम्| |५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana haMsodakam (51-53) · Śloka 53
| তপ্তং তপ্তাংশুকিরণৈঃ শীতং শীতাংশুরশ্মিভিঃ||৫১|| সমন্তাদপ্যহোরাত্রমগস্ত্যোদযনির্বিষম্| শুচি হংসোদকং নাম নির্মলং মলজিজ্জলম্||৫২|| নাভিষ্যন্তি ন বা রূক্ষং পানাদিষ্বমৃতোপমম্| |৫৩|
| तप्तं तप्तांशुकिरणैः शीतं शीतांशुरश्मिभिः||५१|| समन्तादप्यहोरात्रमगस्त्योदयनिर्विषम्| शुचि हंसोदकं नाम निर्मलं मलजिज्जलम्||५२|| नाभिष्यन्ति न वा रूक्षं पानादिष्वमृतोपमम्| |५३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pradoShe kaumudIBajanam (53-54) · Śloka 54
| চন্দনোশীরকর্পূরমুক্তাস্রগ্বসনোজ্জ্বলঃ||৫৩|| সৌধেষু সৌধধবলাং চন্দিকাং রজনীমুখে| |৫৪|
| चन्दनोशीरकर्पूरमुक्तास्रग्वसनोज्ज्वलः||५३|| सौधेषु सौधधवलां चन्दिकां रजनीमुखे| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tuShArAdidashaparityAgaH (54-55) · Śloka 55
| তুষারক্ষারসৌহিত্যদধিতৈলবসাতপান্||৫৪|| তীক্ষ্ণমদ্যদিবাস্বপ্নপুরোবাতান্ পরিত্যজেত্| ||৫৫||
| तुषारक्षारसौहित्यदधितैलवसातपान्||५४|| तीक्ष्णमद्यदिवास्वप्नपुरोवातान् परित्यजेत्| ||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samAsena RUtucaryA RutuvisheShe~annapAnAdi (56-57) · Śloka 57
ব্যাসেন ঋতুচর্যামুক্ত্বা সমাসেনাহ- | শীতে বর্ষাসু চাদ্যাংস্ত্রীন্ বসন্তেঽন্ত্যান্ রসান্ভজেত্ স্বাদুং নিদাঘে, শরদি স্বাদুতিক্তকষাযকান্| শরদ্বসন্তযো রূক্ষং শীতং ঘর্মঘনান্তযোঃ||৫৬|| অন্নপানং সমাসেন বিপরীতমতোঽন্যদা| |৫৭|
व्यासेन ऋतुचर्यामुक्त्वा समासेनाह- | शीते वर्षासु चाद्यांस्त्रीन् वसन्तेऽन्त्यान् रसान्भजेत् स्वादुं निदाघे, शरदि स्वादुतिक्तकषायकान्| शरद्वसन्तयो रूक्षं शीतं घर्मघनान्तयोः||५६|| अन्नपानं समासेन विपरीतमतोऽन्यदा| |५७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upadiShTAhArasyApavAdaH (57) · Śloka 57
সম্প্রতি সেব্যত্বেনোপদিষ্টস্যাহারস্যাপবাদমাহ | নিত্যং সর্বরসাভ্যাসঃ স্বস্বাধিক্যমৃতাবৃতৌ||৫৭||
सम्प्रति सेव्यत्वेनोपदिष्टस्याहारस्यापवादमाह | नित्यं सर्वरसाभ्यासः स्वस्वाधिक्यमृतावृतौ||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana RutusandhiH Rutusandhau sevanIyaprakAraH sahasA tyAgashIlanAdrogAH (3) · Śloka 3
কিমন্যস্মিন্নৃতৌ প্রাপ্তে, পূর্বর্তুচর্যা সহসৈব ত্যাজ্যাঽন্যা চ সেব্যা ? নেত্যাহ ঋত্বোরন্ত্যাদিসপ্তাহাবৃতুসন্ধিরিতি স্মৃতঃ| তত্র পূর্বো বিধিস্ত্যাজ্যঃ সেবনীযোঽপরঃ ক্রমাত্||৫৮|| অসাত্ম্যজা হি রোগাঃ স্যুঃ সহসা ত্যাগশীলনাত্| ৫৮ ১/২| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তসূনুশ্রীমদ্বাগ্ভটবিরচিতাযামষ্টাঙ্গহৃদযসংহিতাযাং সূত্রস্থানে ঋতুচর্যা নাম তৃতীযোঽধ্যাযঃ||৩||
किमन्यस्मिन्नृतौ प्राप्ते, पूर्वर्तुचर्या सहसैव त्याज्याऽन्या च सेव्या ? नेत्याह ऋत्वोरन्त्यादिसप्ताहावृतुसन्धिरिति स्मृतः| तत्र पूर्वो विधिस्त्याज्यः सेवनीयोऽपरः क्रमात्||५८|| असात्म्यजा हि रोगाः स्युः सहसा त्यागशीलनात्| ५८ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने ऋतुचर्या नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon