28. śalyāharaṇavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana shalyAharaNavidhiradhyAyaH shalyagatiBedAH (2-1) · Śloka 1

अथातः शल्याहरणविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| वक्रर्जुतिर्यगूर्ध्वाधः शल्यानां पञ्चधा गतिः| |१|

Adhikarana antaHshalyasya lakShaNam (1-2) · Śloka 2

| ध्यामं शोफरुजावन्तं स्रवन्तं शोणितं मुहुः||१|| अभ्युद्गतं बुद्बुधवत्पिटिकोपचितं व्रणम्| मृदुमांसं च जानीयादन्तःशल्यं समासतः||२||

Adhikarana tvaggatashalyasya lakShaNam (3) · Śloka 3

विशेषात्त्वग्गते शल्ये विवर्णः कठिनायतः| शोफो भवति|३|

Adhikarana mAMsagatasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

| मांसस्थे चोषः शोफो विवर्द्धते||३|| पीडनाक्षमता पाकः शल्यमार्गो न रोहति| |४|

Adhikarana peshIgatasya lakShaNam (4) · Śloka 4

| पेश्यन्तरगते मांसप्राप्तवच्छ्वयथुं विना||४||

Adhikarana snAyugatasya lakShaNam (5) · Śloka 5

आक्षेपः स्नायुजालस्य संरम्भस्तम्भवेदनाः| स्नायुगे दुर्हरं चैतत्|५|

Adhikarana sirAgatasya lakShaNam (5) · Śloka 5

| सिराध्मानं सिराश्रिते||५||

Adhikarana strotogatasya lakShaNam (6) · Śloka 6

स्वकर्मगुणहानिः स्यात्स्रोतसां स्रोतसि स्थिते| |६|

Adhikarana dhamanIgatasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| धमनीस्थेऽनिलो रक्तं फेनयुक्तमुदीरयेत्||६|| निर्याति शब्दवान् स्याच्च हृल्लासः साङ्गवेदनः| |७|

Adhikarana asthisandhigatasya lakShaNam (7) · Śloka 7

| सङ्घर्षो बलवानस्थिसन्धिप्राप्तेऽस्थिपूर्णता||७||

Adhikarana asthigatasya lakShaNam (8) · Śloka 8

नैकरूपा रुजोऽस्थिस्थे शोफः| |८|

Adhikarana sandhigatasya lakShaNam (8) · Śloka 8

तद्वच्च सन्धिगे| चैष्टानिवृत्तिश्च भवेत्|८|

Adhikarana koShThagatasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| आटोपः कोष्ठसंश्रिते||८|| आनाहोऽन्नशकृन्मूत्रदर्शनं च व्रणानने| |९|

Adhikarana marmagatasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| विद्यान्मर्मगतं शल्यं मर्मविद्धोपलक्षणैः||९||

Adhikarana tvaggatAdInAM strAvato lakShaNam (10) · Śloka 10

यथास्वं च परिस्रावैस्त्वगादिषु विभावयेत्| |१०|

Adhikarana antaHshalyo~apiruDho vraNaH (10) · Śloka 10

| रुह्यते शुद्धदेहानामनुलोमस्थितं तु तत्||१०||

Adhikarana rUDhamapi shalyaM bAdhate (11) · Śloka 11

दोषकोपाभिघातादिक्षोभाद्भूयोऽपि बाधते| |११|

Adhikarana tva~gnaShTashalyasyopAyaH (11-12) · Śloka 12

| त्वङ्नष्टे यत्र तत्र स्युरभ्यङ्गस्वेदमर्दनैः||११|| रागरुग्दाहसंरम्भा यत्र चाज्यं विलीयते| आशु शुष्यति लेपो वा तत्स्थानं शल्यवद्वदेत्||१२||

Adhikarana mAMsanaShTasyopAyaH (13) · Śloka 13

मांसप्रणष्टं संशुद्ध्या कर्शनाच्छ्लतता गतम्| क्षोभाद्रागादिभिः शल्यं लक्षयेत्|१३|

Adhikarana peshyAdiShu naShTasyopAyaH (13-14) · Śloka 14

| तद्वदेव च||१३|| पेश्यस्थिसन्धिकोष्ठेषु नष्टम्| |१४|

Adhikarana asthinaShTasyopAyaH (14) · Śloka 14

अस्थिषु लक्षयेत्| अस्थ्नामभ्यञ्जनस्वेदबन्धपीडनमर्दनैः||१४||

Adhikarana snAvAdiShu naShTasyopAyaH (15-16) · Śloka 16

प्रसारणाकुञ्चनतः सन्धिनष्टं तथाऽस्थिवत्| नष्टे स्नायुशिरास्रोतोधमनीष्वसमे पथि||१५|| अश्वयुक्तं रथं ख़ण्डचक्रमारोप्य रोगिणम्| शीघ्रं नयेत्ततस्तस्य संरम्भाच्छल्यमादिशेत्||१६||

Adhikarana marmanaShTasyopAyAnuktau hetuH (17) · Śloka 17

मर्मनष्टं पृथङ्नोक्तं तेषां मांसादिसंश्रयात्| |१७|

Adhikarana naShTasya sAmAnyalakShaNam (17) · Śloka 17

| सामान्येन सशल्यं तु क्षोभिण्य क्रियया सरुक्||१७||

Adhikarana adRushyashalyasyAkRutirvraNAkRutyA j~jeyA (18) · Śloka 18

वृत्तं पृथु चतुष्कोणं त्रिपुटं च समासतः| अदृश्यशल्यसंस्थानं व्रणाकृत्या विभावयेत्||१८||

Adhikarana shalyAharaNopAyaBedau (19) · Śloka 19

तेषामाहरणोपायौ प्रतिलोमानुलोमकौ| |१९|

Adhikarana tayorviShayaH (19) · Śloka 19

| अर्वाचीनपराचीने निर्हरेत्ताद्विपर्ययात्||१९||

Adhikarana tiryaggataM tUbhayorviShayaH (20) · Śloka 20

सुख़ाहार्यं यतश्छित्त्वा ततस्तिर्यग्गतं हरेत्| |२०|

Adhikarana urogatAdiShu shalyeShu nirghAtananiShedhaH (20-21) · Śloka 21

| शल्यं न निर्घात्यमुरःकक्षावङ्क्षणपार्श्वगम्||२०|| प्रतिलोममनुत्तुण्डं छेद्यं पृथुमुखं च यत्| |२१|

Adhikarana anAharaNIyaM shalyam (21) · Śloka 21

| नैवाहरेद्विशल्यघ्नं नष्टं वा निरुपद्रवम्||२१||

Adhikarana hastAhAryaM shalyam (22) · Śloka 22

अथाहरेत्करप्राप्यं करेणैव| |२२|

Adhikarana siMhamukhAdisvastikayantrAhAryaM shalyam (22) · Śloka 22

इतरत्पुनः| दृश्यं सिंहाहिमकरवर्मिकर्कटकाननैः||२२||

Adhikarana ka~gkamukhAdisvastikayantrAhAryaM shalyam (23) · Śloka 23

अदृश्यं व्रणसंस्थानाद्ग्रहीतुं शक्यते यतः| कङ्कभृङाह्वकुररशरारीवायसाननैः||२३||

Adhikarana sandaMSAhAryam Salyam (24) · Śloka 24

सन्दंशाभ्यां त्वगादिस्थम्| |२४|

Adhikarana tAlayantrAhAryaM Salyam (24) · Śloka 24

तालाभ्यां सुषिरं हरेत्| |२४|

Adhikarana nADIyantrAhAryaM Salyam (24) · Śloka 24

| सुषिरस्थं तु नलकैः|२४|

Adhikarana sheShayantrAhAryaM shalyam (24) · Śloka 24

| शेषं शेषैर्यथायथम्||२४||

Adhikarana yantreNAhartumashakyasyashalyasyopAyaH (25) · Śloka 25

शस्त्रेण वा विशस्यादौ ततो निर्लोहितं व्रणम्| कृत्वा घृतेन संस्वेद्य बद्धाऽऽचारिकमादिशेत्||२५||

Adhikarana sirAsnAyuvIlagnasyopAyaH (26) · Śloka 26

सिरास्नायुविलग्नं तु चालयित्वा शलाकया| |२६|

Adhikarana hRudayalagnasyopAyaH (26-27) · Śloka 27

| हृदये संस्थितं शल्यं त्रासितस्य हिमाम्बुना||२६|| ततः स्थानान्तरं प्राप्तमाहरेत्तद्यथायथम्| यथामार्गं दुराकर्षम्|२७|

Adhikarana hRudayopAyamanyatrAdishati (27) · Śloka 27

| अन्यतोऽप्येवमाहरेत्||२७||

Adhikarana asthilagnasyopAyaH (28) · Śloka 28

अस्थिदष्टे नरं पद्भ्यां पीडयित्वा विनिर्हरेत्| |२८|

Adhikarana upAyAntaram (28) · Śloka 28

| इत्यशक्ये सुबलिभिः सुगृहीतस्य किङ्करैः||२८||

Adhikarana evamapyashakyasyopAyaH (29-31) · Śloka 31

तथाऽप्यशक्ये वारङ्गं वक्रीकृत्य धनुर्ज्यया| सुबद्धं वक्त्रकटके बध्नीयात्सुसमाहितः||२९|| सुसंयतस्य पञ्चाङ्ग्या वाजिनः कशयाऽथ तम्| ताडयेदिति मूर्धानं वेगेनोन्नमयन् यथा||३०|| उद्धरेच्छल्यम्| |३१|

Adhikarana upAyAntaram (31) · Śloka 31

एवं वा शाख़ायां कल्पयेत्तरोः| |३१|

Adhikarana durbalavAra~ggasyopAyaH (31) · Śloka 31

| बद्धा दुर्बलवारङ्गं कुशाभिः शल्यमाहरेत्||३१||

Adhikarana shoPagrastavAra~ggasyopAyaH (32) · Śloka 32

श्वयथुग्रस्तवारङ्गं शोफमुत्पीड्य युक्तितः| |३२|

Adhikarana uttuNDitasyopAyaH (32) · Śloka 32

| मुद्गराहतया नाड्या निर्घात्योत्तुण्डितं हरेत्||३२||

Adhikarana amArgottuNDitasyopAyaH (33) · Śloka 33

तैरेव चानयेन्मार्गममार्गोत्तुण्डितं तु यत्| |३३|

Adhikarana karNayoktasyopAyaH (33) · Śloka 33

| मृदित्वा कर्णिनां कर्णं नाड्यास्येन निगृह्य वा||३३||

Adhikarana niShkarNasyopAyaH (34) · Śloka 34

अयस्कान्तेन निष्कर्णं विवृतास्यमृजुस्थितम्| |३४|

Adhikarana pakkAshayagatasyopAyaH (34) · Śloka 34

| पक्वाशयगतं शल्यं विरेकेण विनिर्हरेत्||३४||

Adhikarana duShTavAtAdInAmupAyaH (35) · Śloka 35

दुष्टवातविषस्तन्यरक्ततोयादि चूषणैः| |३५|

Adhikarana kaNThagatasyopAyaH (35-36) · Śloka 36

| कण्ठस्रोतोगते शल्ये सूत्रं कण्ठे प्रवेशयेत्||३५|| बिसेनात्ते ततः शल्ये बिसं सूत्रं समं हरेत्| |३६|

Adhikarana jAtuShasyopAyaH (36-37) · Śloka 37

| नाड्याऽग्नितापितां क्षिप्त्वा शलाकामप्स्थिरीकृताम्||३६|| आनयेज्जातुषं कण्ठात्| |३७|

Adhikarana ajAtuShasyopAyaH (37) · Śloka 37

जतुदिग्धामजातुषम्| |३७|

Adhikarana matsyAdikaNTakasyopAyaH (37-38) · Śloka 38

| केशोन्दुकेन पीतेन द्रवैः कण्टकमाक्षिपेत्||३७|| सहसा सूत्रबद्धेन वमतः| |३८|

Adhikarana keshondukasyopAyaH (38) · Śloka 38

तेन चेतरत्| |३८|

Adhikarana UrdhvamAhartumashakyasyopAyaH (38) · Śloka 38

| अशक्यं मुखनासाभ्यामाहर्तुं परतो नुदेत्||३८||

Adhikarana grAsashalyasyopAyaH (39) · Śloka 39

अप्पानस्कन्धघाताभ्यां ग्रासशल्यं प्रवेशयेत्| |३९|

Adhikarana sUkShmAkShivraNashalyAnAmupAyaH (39) · Śloka 39

| सूक्ष्माक्षिव्रणशल्यानि क्षौमवालजलैर्हरेत्||३९||

Adhikarana udakashalyasyopAyaH (40) · Śloka 40

अपां पूर्णं विधुनुयादवाक्शिरसमायतम्| वामयेच्चामुख़ं भस्मराशौ वा निखनेन्नरम्||४०||

Adhikarana karNagatodakashalyasyopAyaH (41) · Śloka 41

कर्णेऽम्बुपूर्णे हस्तेन मथित्वा तैलवारिणी| क्षिपेदधोमुख़ं कर्णं हन्याद्वाऽऽचूषयेत वा||४१||

Adhikarana karNagatakITashalyasyopAyaH (42) · Śloka 42

कीटे स्रोतोगते कर्णं पूरयेल्लवणाम्बुना| सुक्तेन वा सुख़ोष्णेन मृते क्लेदहरो विधिः||४२||

Adhikarana jAtuShAdishalyaM dehoShmaNaiva vilIyate (43) · Śloka 43

जातुषं हेमरूप्यादिधातुजं च चिरस्थितम्| ऊष्मणा प्रायशः शल्यं देहजेन विलीयते||४३||

Adhikarana mRudAdishalyaM cirAdapi na ciliyate,vilayanABAve hetuH (44-45) · Śloka 45

मृद्वेणुदारुशृङ्गास्थिदन्तवालोपलानि न| विषाणवेण्वयस्तालदारुशल्यं चिरादपि||४४|| प्ऱयो निर्भुज्यते तद्धि पचत्याशु पलासृजी| |४५|

Adhikarana vidAhopAyaH (45-47) · Śloka 47

| शल्ये मांसावगाढे चेत्स देशो न विदह्यते||४५|| ततस्तं मर्दनस्वेदशुद्धिकर्षणबृंहणैः| तीक्ष्णोपनाहपानान्नघनशस्त्रपदाङ्कनैः||४६|| पाचयित्वा हरेच्छल्यं पाटनैषणमेदनैः| |४७|

Adhikarana anuktashalyasa~ggrahArthaMmupAyaH (28) · Śloka 28

| शल्यप्रदेशयन्त्राणामवेक्ष्य बहुरूपताम्||४७|| तैस्तैरुपायैर्मतिमान् शल्यं विद्यात्तथाऽऽहरेत्| ४७ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने शल्याहर- णविधिर्नामाष्टाविंशोऽध्यायः||२८||