27. sirāvyadhavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana sirAvyadhavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

अथातः सिराव्यधविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२|

Adhikarana shuddharaktasya lakShaNam shuddharaktasyArogyahetutvam (1-2) · Śloka 2

मधुरं लवणं किञ्चिदशीतोष्णमसंहतम्| पद्मेन्द्रगोपहेमाविशशलोहितलोहितम्||१|| लोहितं प्रभवः शुद्धं, तनोस्तेनैव च स्थितिः| |२|

Adhikarana raktasya duShTikAraNam (2) · Śloka 2

| तत्पित्तश्लेष्मलैः प्रायो दूष्यते|२|

Adhikarana duShTaraktasya kAryam duShTaraktakAryasya sAmAnyalakShaNam (2-5) · Śloka 5

| कुरुते ततः||२|| विसर्पविद्रधिप्लीहगुल्माग्निसदनज्वरान्| मुखनेत्रशिरोरोगमदतृड्लवणास्यताः||३|| कुष्ठवातास्रपित्तास्रकट्वम्लोद्गिरणभ्रमान्| शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैरूपक्रान्ताश्च ये गदाः||४|| सम्यक्साध्या न सिध्यन्ति ते च रक्तप्रकोपजाः| |५|

Adhikarana duShTaraktakAryasya pratIkAraH (5) · Śloka 5

| तेषु स्रावयितुं रक्तमुद्रिक्तं व्यधयेत्सिराम्||५||

Adhikarana unaShoDashAbdAdInAM sirAvyAdhaniShedhaH (6-9) · Śloka 9

न तूनषोडशातीतसप्तत्यब्दस्रुतासृजाम्| अस्निग्धास्वेदितात्यर्थस्वेदितानिलरोगिणाम्||६|| गर्भिणीसूतिकाजीर्णपित्तास्रश्वासकासिनाम्| अतीसारोदरच्छर्दिपाण्डुसर्वाङ्गशोफिनाम्||७|| स्नेहपीते प्रयुक्तेषु तथा पञ्चसु कर्मसु| नायन्त्रितां सिरां विध्येन्न तिर्यङ्गाप्यनुत्थिताम्||८|| नातिशीतोष्णवाताभ्रेष्वन्यत्रात्ययिकाद्गदात्| |९|

Adhikarana shiroroge netraroge ca vedhyAH sirAH (9-10) · Śloka 10

| शिरोनेत्रविकारेषु ललाट्यां मोक्षयेत्सिराम्||९|| आपाङ्ग्यामुपनास्यां वा| |१०|

Adhikarana karNarogeShu sirAH (10) · Śloka 10

कर्णरोगेषु कर्णजाम्| |१०|

Adhikarana nAsAroge sirAH (10) · Śloka 10

| नासारोगेषु नासाग्रे स्थिताम्|१०|

Adhikarana pInase sirAH (10-11) · Śloka 11

| नासाललाटयोः||१०|| पीनसे| |११|

Adhikarana mukharogeShu sirAH (11) · Śloka 11

मुखरोगेषु जिह्वौष्ठहनुतालुगाः| |११|

Adhikarana jatrUrdhvagranthiShu sirAH (11) · Śloka 11

| जत्रूर्ध्वग्रन्थिषु ग्रीवाकर्णशङ्खशिरःश्रिताः||११||

Adhikarana unmAde sirAH (12) · Śloka 12

उरोपाङ्गललाटस्था उन्मादे| |१२|

Adhikarana apasmAre sirAH shirorogAdiShu sAmAnyataH sirAH (12) · Śloka 12

ऽपस्मृतौ पुनः| हनुसन्धौ समस्ते वा शिरां भ्रूमध्यगामिनीम्||१२||

Adhikarana vidradhipArshcashUlayoH sirAH (13) · Śloka 13

विद्रधौ पार्श्वशूले च पार्श्वकक्षास्तनान्तरे| |१३|

Adhikarana tRutIyakajvare sirAH (13) · Śloka 13

| तृतीयकेंऽसयोर्मध्ये|१३|

Adhikarana caturthakajvare sirAH (13) · Śloka 13

| स्कन्धस्याधश्चतुर्थके||१३||

Adhikarana sashUlaprAvAhikAyAM sirAH (14) · Śloka 14

प्रवाहिकायां शूलिन्यां श्रोणितो द्व्यङ्गुले स्थितां| |१४|

Adhikarana shukrarogemeDhraroge ca sirAH (14) · Śloka 14

| शुक्रमेढ्रामये मेढ्रे|१४|

Adhikarana galagaNDayoH sirAH (14) · Śloka 14

| ऊरुगां गलगण्डयोः||१४||

Adhikarana gRudhrasyAM sirAH (15) · Śloka 15

गृध्रस्यां जानुनोऽधस्तादूर्ध्वं वा चतुरङ्गुले| |१५|

Adhikarana apacyAM sirAH (15) · Śloka 15

| इन्द्रबस्तेरधोऽपच्यां द्व्यङ्गुले|१५|

Adhikarana sakthishUle kroShTukashIrShake ca sirAH (15-16) · Śloka 16

| चतुरङ्गुले||१५|| ऊर्ध्वं गुल्फस्य सक्थ्यर्तौ, तथा क्रोष्टुकशीर्षके| |१६|

Adhikarana pAdadAhAdiShu ShaTsu sirAH (16-17) · Śloka 17

| पाददाहे खुडे हर्षे विपाद्यां वातकण्टके||१६|| चिप्पे च द्व्यङ्गुले विध्येदुपरि क्षिप्रमर्मणः| |१७|

Adhikarana vishvAcyAM sirAH (17) · Śloka 17

| गृध्रस्यामिव विश्वाच्याम्|१७|

Adhikarana yathoktasirANAmadarshane tadAsannAH sirAH (17-18) · Śloka 18

| यथोक्तानामदर्शने||१७|| मर्महीने यथासन्ने देशेऽन्यां व्यधयेत् सिराम्| |१८|

Adhikarana sirAvyadhavidhiH kaNThordhasirANAM yantraNam (18-22) · Śloka 22

| अथ स्निग्धतनुः सज्जसर्वोपकरणो बली||१८|| कृतस्वस्त्ययनः स्निग्धरसान्नप्रतिभोजितः| अग्नितापातपस्विन्नो जानूच्चासनसंस्थितः||१९|| मृदुपट्टात्तकेशान्तो जानुस्थापितकूर्परः| मुष्टिभ्यां वस्त्रगर्भाभ्यां मन्ये गाढं निपीडयेत्||२०|| दन्तप्रपीडनोत्कासगण्डाध्मानानि चाचरेत्| पृष्ठतो यन्त्रयेच्चैनं वस्त्रमावेष्टयन्नरः||२१|| कन्धरायां परिक्षिप्य न्यस्यान्तर्वामतर्जनीम्| एषोऽन्तर्मुखवर्ज्यानां सिराणां यन्त्रणे विधिः||२२||

Adhikarana sirotthApanavidhiH (23) · Śloka 23

ततो मध्यमयाऽङ्गुल्या वैद्योऽङ्गुष्ठविमुक्तया| ताडयेत्|२३|

Adhikarana sirAlakShIkaraNavidhiH sirAmokShaNavidhiH (23-25) · Śloka 25

| उत्थितां ज्ञात्वा स्पर्शाद्वाऽङ्गुष्ठपीडनैः||२३|| कुठार्या लक्षयेन्मध्ये वामहस्तगृहीतया| फलोद्देशे सुनिष्कम्पं सिरां, तद्वच्च मोक्षयेत्||२४|| ताडयन् पीडयंश्चैनां| |२५|

Adhikarana upanAsikAyA vyadhanam (25) · Śloka 25

विध्येद्व्रीहिमुखेन तु| अङ्गुष्ठेनोन्नमय्याग्रे नासिकामुपनासिकाम्||२५||

Adhikarana jihvAdhaH sirAvyadham (26) · Śloka 26

अभ्युन्नतविदष्टाग्रजिह्वस्याधस्तदाश्रयाम्| |२६|

Adhikarana grIvAsirANAM yantraNam (26) · Śloka 26

| यन्त्रयेत्स्तनयोरूर्ध्वं ग्रीवाश्रितसिराव्यधे||२६||

Adhikarana bhujasirANaM yantraNam (27) · Śloka 27

पषाणगर्भहस्तस्य जानुस्थे प्रसृते भुजे| कुक्षेरारभ्य मृदिते विध्येद्बद्धोर्ध्वपट्टके||२७||

Adhikarana hastasirANAM yantraNam (28-29) · Śloka 29

विध्येद्धस्तशिरां बाहावनाकुञ्चितकूर्परे| बद्ध्वा सुखोपविष्टस्य मुष्टिमङ्गुष्ठगार्भिणम्||२८|| ऊर्ध्वं वेध्यप्रदेशाच्च पट्टिकां चतुरङ्गुले| |२९|

Adhikarana pArshvasirANAM yantraNam (29) · Śloka 29

| विध्येदालम्बमानस्य बाहुभ्यां पार्श्वयोः सिराम्||२९||

Adhikarana meDhrasirANAM yantraNam (30) · Śloka 30

प्रहृष्टे मेहने| |३०|

Adhikarana ja~gghAsirANAM yantraNam (30) · Śloka 30

जङ्घासिरां जानुन्यकुञ्चिते| |३०|

Adhikarana pAdasirANAM yantraNam (30-32) · Śloka 32

| पादे तु सुस्थितेऽधस्ताज्जानुसन्धेर्निपीडिते||३०|| गाढं कराभ्यामागुल्फं चरणे तस्य चोपरि| द्वितीये कुञ्चिते किञ्चिदारूढे हस्तवत्ततः||३१|| बद्ध्वा विध्येत्सिराम्| |३२|

Adhikarana anuktasirANAM yantraNam (32) · Śloka 32

इत्थमनुक्तेष्वपि कल्पयेत्| तेषु तेषु प्रदेशेषु तत्तद्यन्त्रमुपायवित्||३२||

Adhikarana vrIhimukhasya nikhananam kuThArikAyA nikhananam (33) · Śloka 33

मांसले निक्षिपेद्देशे व्रीह्यास्यं व्रीहिमात्रकम्| यवार्धमस्थ्नामुपरि सिरां विध्यन् कुठारिकाम्||३३||

Adhikarana samyagviddhAlakShaNam (34) · Śloka 34

सम्यग्विद्धा स्रवेद्धारां यन्त्रे मुक्ते तु न स्रवेत्| |३४|

Adhikarana durviddhAlakShaNam atividdhAlakShaNam (34-35) · Śloka 35

| अल्पकालं वहत्यल्पं, दुर्विद्धा तैलचूर्णनैः||३४|| सशब्दमतिविद्धा तु स्रवेद्दुःखेन धार्यते| |३५|

Adhikarana raktAvarodhakAraNAni (35-36) · Śloka 36

| भीमूर्च्छायन्त्रशैथिल्यकुण्ठशस्त्रातितृप्तयः||३५|| क्षामत्ववेगितास्वेदा रक्तस्यास्रुतिहेतवः| |३६|

Adhikarana samyaksrAvArthamauShadham (36-37) · Śloka 37

| असम्यगस्त्रे स्रवति वेल्लव्योषनिषानतैः||३६|| सागारधूमलवणतैलैर्दिह्याच्छिरामुखम्| |३७|

Adhikarana samyaksrAvanirvAhArthamauShadham (37) · Śloka 37

| सम्यक्प्रवृत्ते कोष्णेन तैलेन लवणेन च||३७||

Adhikarana duShThAsramevAgre sirAH sravanti (38) · Śloka 38

अग्रे स्रवति दुष्टास्रं कुसुम्भादिव पीतिका| |३८|

Adhikarana svayaM sthitaM raktaM nAharet (38) · Śloka 38

| सम्यक्स्रुत्वा स्वयं तिष्ठेच्छुद्धं तदिति नाहरेत्||३८||

Adhikarana mUrcchAyAM pratIkAraH (39) · Śloka 39

यन्त्रं विमुच्य मूर्च्छायां वीजिते व्यजनैः पुनः| स्रावयेन्मूर्च्छति पुनस्त्वपरेद्युस्त्र्यहेऽपि वा||३९||

Adhikarana vAtaduShTaraktasya lakShaNam (40) · Śloka 40

वाताच्छ्यावारुणं रूक्षं वेगस्राव्यच्छफेनिलम्| |४०|

Adhikarana pittaduShTarakasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| पित्तात् पीतासितं विस्रमस्कन्द्यौष्ण्यात्सचन्द्रिकम्||४०||

Adhikarana kaphaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

कफात् स्निग्धमसृक्पाण्डु तन्तुमत्पिच्छिलं घनम्| |४१|

Adhikarana dvandvaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

| संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्|४१|

Adhikarana tridoShaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

| त्रिदोषं मलिनाविलम्||४१||

Adhikarana srAvapramANam (42) · Śloka 42

अशुद्धौ बलिनोऽप्यस्रं न प्रस्थात्स्रावयेत्परम्| अतिस्रुतौ हि मृत्युः स्याद्दारुणा वा चलामयाः||४२||

Adhikarana atisrAve bheShajam (43) · Śloka 43

तत्राभ्यङ्गरसक्षीररक्तपानानि भेषजम्| |४३|

Adhikarana srutaraktasyAnantaraM kRutyam (43-44) · Śloka 44

| स्रुते रक्ते शनैर्यन्त्रमपनीय हिमाम्बुना||४३|| प्रक्षाल्य तैलप्लोताक्तं बन्धनीयं सिरामुखम्| |४४|

Adhikarana asamyakshuddhaupunaH srAvakAlaH (44-45) · Śloka 45

| अशुद्धं स्रावयेद्भूयः सायमह्न्यपरेऽपि वा||४४|| स्नेहोपस्कृतदेहस्य पक्षाद्वा भृशदूषितम्| |४५|

Adhikarana ki~jcidduShTaraktasheShe~api na srutiH (45-46) · Śloka 46

| किञ्चिद्धि शेषे दुष्टास्रे नैव रोगोऽतिवर्तते||४५|| सशेषमप्यतो धार्यं न चातिस्रुतिमाचरेत्| |४६|

Adhikarana duShTaraktasheShasya shRu~ggAdibhirharaNam (46) · Śloka 46

| हरेच्छृङ्गादिभिः शेषम्|४६|

Adhikarana athavA tasya shItopacArAdibhiH prasAdanam (46-47) · Śloka 47

| प्रसादमथवा नयेत्||४६|| शीतोपचारपित्तास्रक्रियाशुद्धिविशोषणैः| दुष्टं रक्तमनुद्रिक्तमेवमेव प्रसादयेत्||४७||

Adhikarana atisrAve stambhanam (48) · Śloka 48

रक्ते त्वतिष्ठति क्षिप्रं स्तम्भनीमाचरेत्क्रियाम्| |४८|

Adhikarana stambhana visheShaH (48-50) · Śloka 50

| रोध्रप्रियङ्गुपत्तङ्गमाषयष्ट्याह्वगैरिकैः||४८|| मृत्कपालाञ्जनक्षौ ममषीक्षीरित्वगङ्कुरैः| विचूर्णयेद्व्रणमुखं पद्मकादिहिमं पिबेत्||४९|| तामेव वा सिरां विध्येद्व्यधात्तस्मादनन्तरम्| सिरामुखं वा त्वरितं दहेत्तप्तशलाकया||५०||

Adhikarana srutaraktasya pathyaniyamakAlAvadhiH (51) · Śloka 51

उन्मार्गगा यन्त्रनिपीडनेन स्वस्थानमायान्ति पुनर्न यावत्| दोषाः प्रदुष्टा रुधिरं प्रपन्ना स्तावद्धिताहारविहारभाक् स्यात्||५१||

Adhikarana pathyam ukte pathye yuktiH (52) · Śloka 52

नात्युष्णशीतं लघु दीपनीयं रक्तेऽपनीते हितमन्नपानम्| तदा शरीरं ह्यनवस्थितासृ गग्निर्विशेषादिति रक्षितव्यः||५२||

Adhikarana vishuddharaktasya lakShaNam (27) · Śloka 27

प्रसन्नवर्णेन्द्रियमिन्द्रियार्था- निच्छन्तमव्याहतपक्तृवेगम्| सुखान्वितं पुष्टिबलोपपन्नं विशुद्धरक्तं पुरुषं वदन्ति||५३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने शिराव्यधविधिर्नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||