25. yantravidhiradhyāyaḥ

Adhikarana yantravidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

अथातो यन्त्रविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति स स्मादुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२|

Adhikarana yantralakShaNam (1-3) · Śloka 3

एतदेव स्पष्टयन्नाह नानाविधानां शल्यानां नानादेशप्रबाधिनाम्| आहर्तुमभ्युपायो यस्तद्यन्त्रं यच्च दर्शने||१|| अर्शोभगन्दरादीनां शस्त्रक्षाराग्नियोजने| शेषाङ्गपरिरक्षायां तथा बस्त्यादिकर्मणि||२|| घटिकालाबुशृङ्गं च जाम्बवौष्ठादिकानि च| |३|

Adhikarana yantravisheShANAM buddhyA kalpyatvam (3-4) · Śloka 4

यन्त्राणां किं रूपं किं |च] कार्यं स्यात्? इत्याह- | अनेकरूपकार्याणि यन्त्राणि विविधान्यतः||३|| विकल्प्य कल्पयेद्बुद्ध्या यथास्थूलं तु वक्ष्यते| |४|

Adhikarana svastikayantrANi svastikAnAM kAryam (4-7) · Śloka 7

अथ यन्त्राण्याह | तुल्यानि कङ्कसिंहर्क्षकाकादिमृगपक्षिणाम्||४|| मुखैर्मुखानि यन्त्राणां कुर्यात्तत्संज्ञकानि च| अष्टादशाङ्गुलायामान्यायसानि च भूरिशः||५|| मसूराकारपर्यन्तैः कण्ठे बद्धानि कीलकैः| विद्यात्स्वस्तिकयन्त्राणि मूलेऽङ्कुशनतानि च||६|| तैर्दृढैरस्थिसंलग्नशल्याहरणमिष्यते| |७|

Adhikarana kIlabaddhavimuktAgrau saMdaMshau (7-8) · Śloka 8

| कीलबद्धविमुक्ताग्रौ सन्दंशौ षोडशाङ्गुलौ||७|| त्वक्शिरास्नायुपिशितलग्नशल्यापकर्षणौ| |८|

Adhikarana ShaDa~ggulaH saMdaMshaH (8) · Śloka 8

| षडङ्गुलोऽन्यो हरणे सूक्ष्मशल्योपपक्ष्मणाम्||८||

Adhikarana mucuNDI (9) · Śloka 9

मुचुण्डी सूक्ष्मदन्तर्जुर्मूले रुचकभूषणा| गम्भीरव्रणमांसानामर्मणः शेषितस्य च||९||

Adhikarana ekatAladvitAlake (10) · Śloka 10

द्वे द्वादशाङ्गुले मत्स्यतालवत् द्व्येकलालके| तालयन्त्रे स्मृते कर्णनाडीशल्यापहारिणी||१०||

Adhikarana nADIyantraNAM sthUlaM svarupaM kAryaM ca (11-12) · Śloka 12

नाडीयन्त्राणि सुषिराण्येकानेकमुखानि च| स्रोतोगतानां शल्यानामामयानां च दर्शने||११|| क्रियाणां सुकरत्वाय कुर्यादाचूषणाय च| तद्विस्तारपरीणाहदैर्घ्यं स्रोतोनुरोधतः||१२||

Adhikarana kaNThAntaHshalyAvalokinI nADI (13) · Śloka 13

दशाङ्गुलाऽर्धनाहाऽन्तःकण्ठशल्यावलोकिनी| नाडी|१३|

Adhikarana catuShkarNavAra~ggasa~ggrahaNI nADI dvikarNa vAra~ggasa~ggrahaNI nADI (13-14) · Śloka 14

| पञ्चमुखच्छिद्रा चतुष्कर्णस्य सङ्ग्रहे||१३|| वारङ्गस्य, द्विकर्णस्य त्रिच्छिद्रा तत्प्रमाणतः| |१४|

Adhikarana anyA nADyaH (14-15) · Śloka 15

| वारङ्गकर्णसंस्थानानाहदैर्घ्यानुरोधतः||१४|| नाडीरेवंविधाश्चान्या द्रष्टुं शल्यानि कारयेत्| |१५|

Adhikarana shalyanirghAtinI nADI (15-16) · Śloka 16

| पद्मकर्णिकया मूर्ध्नि सदृशी द्वादशाङ्गुला||१५|| चतुर्थसुषिरा नाडी शल्यनिर्घातिनी मता| |१६|

Adhikarana arshauyantraM dvicchidram arshauyantraM ekacchidram (16-18) · Śloka 18

| अर्शसां गोस्तनाकारं यन्त्रकं चतुरङ्गुलम्||१६|| नाहे पञ्चाङ्गुलं पुंसां प्रमदानां षडङ्गुलम्| द्विच्छिद्रं दर्शने व्याधेरेकच्छिद्रं तु कर्मणि||१७|| मध्येऽस्य त्र्यङ्गुलं छिद्रमङ्गुष्ठोदरविस्तृतम्| अर्धाङ्गुलोच्छ्रितोद्वृत्तकर्णिकं च तदूर्ध्वतः||१८||

Adhikarana ashauyantraM shamyAkhyam (19) · Śloka 19

शम्याख्यं तादृगच्छिद्रं यन्त्रमर्शःप्रपीडनम्| |१९|

Adhikarana bhagandarayantraM dvicchidram bhagandarayantraM ekacchidram (19) · Śloka 19

| सर्वथाऽपनयेदोष्ठं छिद्रादूर्ध्वं भगन्दरे||१९||

Adhikarana ghrANArshorbudayantram (20) · Śloka 20

घ्राणार्बुदार्शसामेकच्छिद्रा नाड्यङ्गुलद्वया| प्रदेशिनीपरीणाहा स्याद्भगन्दरयन्त्रवत्||२०||

Adhikarana a~ggulitrANakam (21) · Śloka 21

अङ्ह्गुलित्राणकं दान्तं वार्क्षं वा चतुरङ्गुलम्| द्विच्छिद्रं गोस्तनाकारं तद्वक्त्रविवृतौ सुखम्||२१||

Adhikarana yonivraNekShaNam (22-23) · Śloka 23

योनिव्रणेक्षणं मध्ये सुषिरं षोडशाङ्गुलम्| मुद्राबद्धं चतुर्भित्तमम्भोजमुकुलाननम्||२२|| चतुःशलाकमाक्रान्तं मूले तद्विकसेन्मुखे| |२३|

Adhikarana nADIvraNAbhya~jjanam (23-24) · Śloka 24

| यन्त्रे नाडीव्रणाभ्यङ्गक्षालनाय षडङ्गुले||२३|| बस्तियन्त्राकृती मूले मुखेऽङ्गुष्ठकलायखे| अग्रतोऽकर्णिके मूले निबद्धमृदुचर्मणी||२४||

Adhikarana jalodarayantram (25) · Śloka 25

द्विदारा नलिका पिच्छनलिका वोदकोदरे| |२५|

Adhikarana dhUmabastyAdiyantrANi (25) · Śloka 25

| धूमबस्त्यादियन्त्राणि निर्दिष्टानि यथायथम्||२५||

Adhikarana shRu~ggayantram (26) · Śloka 26

त्र्यङ्गुलास्यं भवेच्छृङ्गं चूषणेऽष्टादशाङ्गुलम्| अग्रे सिद्धार्थकच्छिद्रं सुनद्धं चूचुकाकृति||२६||

Adhikarana alAbuyantram (27) · Śloka 27

स्याद्वादशाङ्गुलोऽलाबुर्नाहे त्वष्टादशाङ्गुलः| चतुस्त्र्यङ्गुलवृत्तास्यो दीप्तोऽन्तः श्लेष्मरक्तहृत्||२७||

Adhikarana ghaThIyantram (28) · Śloka 28

तद्वद्घटी हिता गुल्मविलयोन्नमने च सा| |२८|

Adhikarana shalAkAyantrANi (28-29) · Śloka 29

| शलाकाख्यानि यन्त्राणि नानाकर्माकृतीनि च||२८|| यथायोगप्रमाणानि| |२९|

Adhikarana eShiNyau shalAke (29) · Śloka 29

तेषामेषणकर्मणी| उभे गण्डूपदमुखे|२९|

Adhikarana shalyahAriNyau shalAke (29-30) · Śloka 30

| स्रोतोभ्यः शल्यहारिणी||२९|| मसूरदलवक्त्रे द्वे स्यातामष्टनवाङ्गुले| |३०|

Adhikarana sha~gkavaH (30) · Śloka 30

| शङ्कवः षट्|३०|

Adhikarana vyUhanau sha~gkU (30-31) · Śloka 31

| उभौ तेषां षोडशद्वादशाङ्गुलौ||३०|| व्यूहनेऽहिफाणावक्त्रौ| |३१|

Adhikarana cAlanau sha~gku (31) · Śloka 31

द्वौ दशद्वादशाङ्गुलौ| चालने शरपुङ्खास्यौ|३१|

Adhikarana AharaNau sha~gkU (31) · Śloka 31

| आहार्ये बडिशाकृती||३१||

Adhikarana garbhasha~gkU (32) · Śloka 32

नतोऽग्रे शङ्कुना तुल्यो गर्भशङ्कुरिति स्मृतः| आष्टाङ्गुलायतस्तेन मूढगर्भं हरेत् स्त्रियाः||३२||

Adhikarana dantapAtanam (33) · Śloka 33

अश्मर्याहरणं सर्पफाणावद्वक्त्रमग्रतः| |३३|

Adhikarana pramArjanyaH shalAkAH (33-34) · Śloka 34

| शरपुङ्खमुखं दन्तपातनं चतुरङ्गुलम्||३३|| कार्पासविहितोष्णीषाः शलाकाः षट् प्रमार्जने| |३४|

Adhikarana pAyupramArjanyau shalAke (34) · Śloka 34

| पायावासन्नदूरार्थे द्वे दशद्वादशाङ्गुले||३४||

Adhikarana ghrANapramArjanyau shalAke,karNapramArjanyau shalAke (35) · Śloka 35

द्वे षट्सप्ताङ्गुले घ्राणे, द्वे कर्णेऽष्टनवाङुले| |३५|

Adhikarana karNashodhanam (35) · Śloka 35

| कर्णशोधनमश्वत्थपत्रप्रान्तं स्रुवाननम्||३५||

Adhikarana kShArAgniprayogArthaM tisraH shalakAstrINi ca jAmbavauShThAni (36) · Śloka 36

शलाकाजाम्बवौष्ठानां क्षारेऽग्नौ च पृथक् त्रयम्| युञ्ज्यात् स्थूलाणुदीर्घाणां|३६|

Adhikarana annavRuddhidAhArthaM shalAkA (36-37) · Śloka 37

| शलाकामन्त्रवर्ध्मनि||३६|| मध्योर्ध्ववृत्तदण्डां च मूले चार्धेन्दुसन्निभाम्| |३७|

Adhikarana nAsArshorbudadAhArthaM shalAkA (37) · Śloka 37

| कोलास्थिदलतुल्यास्या नासार्शोर्बुददाहकृत्||३७||

Adhikarana darvyAkhyAstistraH shalAkAH (38) · Śloka 38

अष्टाङ्गुला निम्नमुखास्तिस्रः क्षारौषधक्रमे| कनीनीमध्यमानामीनखमानसमैर्मुखैः||३८||

Adhikarana meDhrashodhanAdyAH shalAkAH (39) · Śloka 39

स्वंस्वमुक्तानि यन्त्राणि मेढ्रशुद्ध्यञ्जनादिषु| |३९|

Adhikarana anuyantrANi, anuyantrakarmANi (39-40.5) · Śloka 40

| अनुयन्त्राण्ययस्कान्तरज्जुवस्त्राश्ममुद्गराः||३९|| वध्रान्त्रजिह्वाबालाश्च शाखानखमुखद्विजाः| कालः पाकः करः पादो भयं हर्षश्च, तत्क्रियाः||४०|| उपायवित्प्रविभजेदालोच्य निपुणं धिया||४०.५||

Adhikarana yantrakarmANi (41.5) · Śloka

तान्येव यन्त्राणां कर्माण्याह निर्घातनोन्मथनपूरणमार्गशुद्धि- संव्यूहनाहरणबन्धनपीडनानि| आचूषणोन्नमननामनचालभङ्ग- व्यावर्तनर्जुकरणानि च यन्त्रकर्म||४१.५||

Adhikarana yantreShu ka~gkamukhasya prAdhAnyam (25) · Śloka 25

विवर्तते साध्ववगाहते च ग्राह्यं गृहीत्वोद्धरते च यस्मात्| यन्त्रेष्वतः कङ्कमुखं प्रधानं स्थानेषु सर्वेष्वधिकारि यच्च| ४२ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने यन्त्रविधिर्नाम पञ्चविंशतितमोऽध्यायः||२५||