28. bhagandarapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana bhagandarapratiShedhAdhyAyaH bhagandarasya nidAnaM lakShaNaM ca (2-5) · Śloka 5

అథాతో భగందరప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యశుత్రే||2|| ) హస్త్యశ్వపృష్ఠగమనకఠినోత్కటకాసనైః| అర్శోనిదానాభిహితైరపరైశ్చ నిషేవితైః||1|| అనిష్టాదృష్టపాకేన సద్యో వా సాధుగర్హణైః| ప్రాయేణ పిటికాపూర్వో యోఽంగులే హ్యంగులేఽపి వా||2|| పాయోర్వ్రణోఽంతర్బాహ్యో వా దుష్టాసృఙ్మాంసగో భవేత్| బస్తిమూత్రాశయాభ్యాసగతత్వాత్స్యందనాత్మకః||3|| భగందరః స సర్వాశ్చ దారయత్యక్రియావతః| భగబస్తిగుదాంస్తేషు దీర్యమాణేషు భూరిభిః||4|| వాతమూత్రశకృచ్ఛుక్రం ఖైః సూక్ష్మైర్వమతి క్రమాత్| |5|

Adhikarana bhaga aShTavidhatvam (5) · Śloka 5

| దోషైః పృథగ్యుతైః సర్వైరాగంతుః సోఽష్టమః స్మృతః||5||

Adhikarana apavkashophasya piTikAtvam pavkoshophasya bhagandaratvam (6) · Śloka 6

అపక్వం పిటికామాహుః పాకప్రాప్తం భగందరం| |6|

Adhikarana bhagandarakRut piTikAyA lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| గూఢమూలాం ససంరంభాం రుగాఢ్యాం రూఢకోపినీం||6|| భగందరకరీం విద్యాత్ పిటికాం న త్వతోఽన్యథా| |7|

Adhikarana vAtajAyAH piTikAyA lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| తత్ర శ్యావాఽరుణా తోదభేదస్ఫురణరుక్కరీ||7|| పిటికా మారుతాత్| |8|

Adhikarana pittajAyAH piTikAyA lakShaNam (8) · Śloka 8

పిత్తాదుష్ట్రగ్రీవావదుచ్ఛ్రితా| రాగిణి తనురూష్మాఢ్యా జ్వరధూమాయనాన్వితా||8||

Adhikarana kaphajAyAH piTikAyA lakShaNam (9) · Śloka 9

స్థిరా స్నిగ్ధా మహామూలా పాండుః కండుమతీ కఫాత్| |9|

Adhikarana vAtapittajAyAH piTikAyA lakShaNam (9) · Śloka 9

| శ్యావా తామ్రా సదాహోషా ఘోరరుగ్ వాతపిత్తజా||9||

Adhikarana vAtakaphajAyAH piTikAyA lakShaNam (10) · Śloka 10

పాండురా కించిదాశ్యావా కృచ్ఛ్రపాకా కఫానిలాత్| |10|

Adhikarana sarvajAyAH piTikAyA lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| పాదాంగుష్ఠసమా సర్వైర్దోషైర్నానావిధవ్యథా||10|| శూలారోచకతృడ్దాహజ్వరచ్ఛర్దిరుపద్రుతా| |11|

Adhikarana etAH pakvA vraNA bhavanti (11) · Śloka 11

వ్రణతాం యాంతి తాః పక్వాః ప్రమాదాత్| |11|

Adhikarana 1 shataponakasya bhagandarasya lakShaNam (11-13) · Śloka 13

| తత్ర వాతజా||11|| చీయతేఽణుముఖైశ్ఛిద్రైః శతపోనకవత్ క్రమాత్| అచ్ఛం స్రవద్భిరాస్రావమజస్రం ఫేనసంయుతం||12|| శతపోనకసంజ్ఞోఽయం| |13|

Adhikarana 2 uShTragrIvasya bhagandarasya lakShaNam (13) · Śloka 13

ఉష్ట్రగ్రీవస్తు పిత్తజః| |13|

Adhikarana 3 paristrAviNo bhagandarasya lakShaNam (13) · Śloka 13

| బహుపిచ్ఛాపరిస్రావీ పరిస్రావీ కఫోద్భవః||13||

Adhikarana 4 parikShepiNo bhagandarasya lakShaNam (14) · Śloka 14

వాతపిత్తాత్పరిక్షేపీ పరిక్షిప్య గుదం గతిః| జాయతే పరితస్తత్ర ప్రాకారం పరిఖేవ చ||14||

Adhikarana 5 RujoH bhagandarasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ఋజుర్వాతకఫాదృజ్వ్యా గుదో గత్యాఽత్ర దీర్యతే| |15|

Adhikarana 6 arshostrAviNo bhagandarasya lakShaNam (15-17) · Śloka 17

| కఫపిత్తే తు పూర్వోత్థం దుర్నామాశ్రిత్య కుప్యతః||15|| అర్శోమూలే తతః శోఫః కండూదాహాదిమాన్ భవేత్| స శీఘ్రం పక్వభిన్నోఽస్య క్లేదయన్మూలమర్శసః||16|| స్రవత్యజస్రం గతిభిరయమర్శోభగందరః| |17|

Adhikarana 7 shambukAvartasya bhagandarasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| సర్వజః శంబుకావర్తః శంబుకావర్తసన్నిభః||17|| గతయో దారయంత్యస్మిన్ రుగ్వేగైర్దారుణైర్గుదం| |18|

Adhikarana 8 kShatajasya bhagandarasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

| అస్థిలేశోఽభ్యవహృతో మాంసగృద్ధ్యా యదా గుదం||18|| క్షిణోతి తిర్యఙ్నిర్గచ్ఛన్నున్మార్గం క్షతతో గతిః| స్యాత్తతః పూయదీర్ణాయాం మాంసకోథేన తత్ర చ||19|| జాయంతే కృమయస్తస్య ఖాదంతః పరితో గుదం| విదారయంతి నచిరాదున్మార్గీ క్షతజశ్చ సః||20||

Adhikarana eteShujasya rugAdayo vranavat (21) · Śloka 21

తేషు రుగ్దాహకండ్వాదీన్ విద్యాద్ వ్రణనిషేధతః| |21|

Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (21-22) · Śloka 22

| షట్ కృచ్ఛ్రసాధనాస్తేషాం, నిచయక్షతజౌ త్యజేత్||21|| ప్రవాహిణీం వలీం ప్రాప్తం సేవనీం వా సమాశ్రితం| |22|

Adhikarana asya piTikA yathApAkaM na yAti tathA yantraH (22-23) · Śloka 23

| అథాస్య పిటికామేవ తథా యత్నాదుపాచరేత్||22|| శుధ్ద్యసృక్స్రుతిసేకాద్యైర్యథా పాకం న గచ్ఛతి| |23|

Adhikarana pAke tu tasyA avA~gukhatvAdyavalokanam (23-24) · Śloka 24

| పాకే పునరుపస్నిగ్ధం స్వేదితం చావగాహతః||23|| యంత్రయిత్వాఽర్శసమివ పశ్యేత్సమ్యగ్భగందరం| అర్వాచీనం పరాచీనమంతర్ముఖబహిర్ముఖం||24||

Adhikarana antarmukhe bahirmukhe ca shastreNa pATanaM kRutvA kShArAgninA sAdhayet,uShTrakandhare kShANaiva sAdhayet (25-26) · Śloka 26

అథాంతర్ముఖమేషిత్వా సమ్యక్ శస్త్రేణ పాటయేత్| బహిర్ముఖం చ నిఃశేషం తతః క్షారేణ సాధయేత్||25|| అగ్నినా వా భిషక్ సాధు క్షారేణైవోష్ట్రకంధరం| |26|

Adhikarana shataponake pATanaprakAraH (26-27) · Śloka 27

| నాడీరేకాంతరాః కృత్వా పాటయేచ్ఛతపోనకం||26|| తాసు రూఢాసు శోషాశ్చ, మృత్యుర్దీర్ణే గుదేఽన్యథా| |27|

Adhikarana parikSheNi kShArasUtraiH sAdhanam (27) · Śloka 27

| పరిక్షేపిణీ చాప్యేవం నాడ్యుక్తైః క్షారసూత్రకైః||27||

Adhikarana arshobhagandare~arshaH pratisAdhanAdi (28) · Śloka 28

అర్శోభగందరే పూర్వమర్శాంసి ప్రతిసాధయేత్| |28|

Adhikarana kShataje pratyAkhyAyopacAraH (28-29) · Śloka 29

| త్యక్త్వోపచర్యః క్షతజః శల్యం శల్యవతస్తతః||28|| ఆహారేచ్చ తథా దద్యాత్ కృమిఘ్నం లేపభోజనం| పిండనాడ్యాదయః స్వేదాః సుస్నిగ్ధా రుజి పూజితాః||29||

Adhikarana bahucchidre gotIrthAdayashchchedAH (30) · Śloka 30

సర్వత్ర చ బహుచ్ఛిద్రే ఛేదానాలోచ్య యోజయేత్| గీతీర్థసర్వతోభద్రదలలాంగల్లలాంగలాన్||30||

Adhikarana gotIrthasya chedasya lakShaNam sarvatAbhadrasya chedasya lakShaNam ardhalA~ggalasya chedasya lakShaNam lA~ggalasya chedasya lakShaNam (31-32) · Śloka 32

పార్శ్వం గతేన శస్త్రేణ ఛేదో గోతీర్థకో మతః| సర్వతః సర్వతోభద్రః, పార్శ్వచ్ఛేదోఽర్ధలాంగలః||31|| పార్శ్వద్వయే లాంగలకః| |32|

Adhikarana sarvavraNAnAmagninA dAhaH (32) · Śloka 32

సమస్తాంశ్చాగ్నినా దహేత్| ఆస్రావమార్గాన్నిఃశేషం నైవం వికురుతే పునః||32||

Adhikarana bhagandariNaH koShThashuddhou~antarA~antarA yatnaH (33) · Śloka 33

యతేత కోష్ఠశుద్ధౌ చ భిషక్ తస్యాంతరాఽంతరా| |33|

Adhikarana bhagandariNaH vraNe biDAlAsthilepaH (33) · Śloka 33

| లేపో వ్రణే బిడాలాస్థి త్రిఫలారసకల్కితం||33||

Adhikarana bhagandariNaH jyotiShmatyAditailenAbhya~ggaH (34) · Śloka 34

జ్యోతిష్మతీమలయులాంగలిశేలుపాఠా- కుంభాగ్నిసర్జ(ర్జి)కరవీరవచాసుధార్కైః| అభ్యంజనాయ విపచేత భగందరాణాం తైలం వదంతి పరమం హితమేతదేషాం||34||

Adhikarana bhagandariNaH madhukAditailam (35-36) · Śloka 36

మధుకరోధ్రకణాత్రురేణుకా- ద్విరజనీఫలినీపటుసారివాః| కమలకేసరపద్మకధాతకీ- మదనసర్జరసామయరోదికాః||35|| సబీజపూరచ్ఛదనైరేభిస్తైలం విపాచితం| భగందరాపచీకుష్ఠమధుమేహవ్రణాపహం||36||

Adhikarana bhagandariNaH ropaNo viDa~ggasArAdilehaH (37) · Śloka 37

మధుతైలయుతా విడంగసార- త్రిఫలామాగధికాకణాశ్చ లీఢాః| కృమికుష్ఠభగందరప్రమేహ- క్షతనాడీవ్రణరోపణా భవంతి||37||

Adhikarana bhagandariNaH amRutAdgugguluH (38) · Śloka 38

అమృతాత్రుటివేల్లవత్సకం కలిపథ్యామలకాని గుగ్గులుః| క్రమవృద్ధమిదం మధుద్రుతం పిటికాస్థౌల్యభగందరాన్ జయేత్||38||

Adhikarana bhagandariNaH mAgadhikAdigugguluH (39) · Śloka 39

మాగధికాగ్నికలింగవిడంగై- ర్బిల్వధృతైః సవరాపలషట్కైః| గుగ్గులునా సదృశేన సమేతైః క్షౌద్రయుతైః సకలామయనాశః||39||

Adhikarana bhagandariNaH svAyaM bhUvo gugguluH (40) · Śloka 40

గుగ్గులుపంచపలం పలికాంశా మాగధికా త్రిఫలా చ పృథక్స్యాత్| త్వక్త్రుటికర్షయుతం మధులీఢం కుష్ఠభగందరగుల్మగతిఘ్నం||40||

Adhikarana bhagandariNaH vAtarogajidouShadham (41) · Śloka 41

శృంగబేరరజోయుక్తం తదేవ చ సుభావితం| క్వాథేన దశమూలస్య విశేషాద్వాతరోగజిత్||41||

Adhikarana bhagandariNaH uttamAdigugguluH (42) · Śloka 42

ఉత్తమాఖదిరసారజం రజః శీలయన్నసనవారిభావితం| హంతి తుల్యమహిషాక్షమాక్షికం కుష్ఠమేహపిటికాభగందరాన్||42||

Adhikarana sheSheShu yathAyogamupakramaH (43) · Śloka 43

భగందరేష్వేష విశేష ఉక్తః శేషాణి తు వ్యంజనసాధనాని| వ్రణాధికారాత్ పరిశీలనాచ్చ సమ్యగ్విదిత్వౌపయికం విదధ్యాత్||43||

Adhikarana rUDhe~api bhagandare~ashvapRuShThagamanAdi varShAdhikaM varjayet (28) · Śloka 28

అశ్వపృష్ఠగమనం చలరోధం మద్యమైథునమజీర్ణమసాత్మ్యం| సాహసాని వివిధాని చ రూఢే వత్సరం పరిహరేదధికం వా||44|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిర- చితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తర- స్థానే భగందరప్రతిషేధో నామా- ష్టావింశోఽధ్యాయః||28||