29. granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana granthyarbushlIdApacInADIvij~jAnIyAdhyAyaH grantheH samprAptirniruktishca (2-1) · Śloka 1

अथातो ग्रथ्यर्बुदश्लीपदापचीनाडीविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) कफप्रधानाः कुर्वन्ति मेदोमांसास्रगा मलाः| वृत्तोन्नतं यं श्वयथुं स ग्रन्थिर्ग्रथनात्स्मृतः||१||

Adhikarana grantheH navavidhatvam (2) · Śloka 2

दोषास्रमांसमेदोस्थिसिराव्रणभवा नव| ते|२|

Adhikarana 1 vAtajasya grantherlakShaNam (2-3) · Śloka 3

| तत्र वातादायामतोदम्भेदान्वितोऽसितः||२|| स्थानात्स्थानान्तरगतिरकस्माद्धानिवृद्धिमान्| मृदुर्बस्तिरिवानद्धो विभिन्नोऽच्छं स्रवत्यसृक्||३||

Adhikarana 2 pittajasya grantherlakShaNam (4) · Śloka 4

पित्तात्सदाहः पीताभो रक्तो वा, पच्यते द्रुतम्| भिन्नोऽस्रमुष्णं स्रवति|४|

Adhikarana 3 kaPajasya grantherlakShaNam (4-5) · Śloka 5

| श्लेष्मणा नीरुजो घनः||४|| शीतः सवर्णः कण्डूमान्, पक्वः पूयं स्रवेद्घनम्| |५|

Adhikarana 4 raktajasya grantherlakShaNam (5-6) · Śloka 6

| दोषैर्दुष्टेऽसृजि ग्रन्थिर्भवेन्मूर्च्छत्सु जन्तुषु||५|| सिरामांसं च संश्रित्य सस्वापः पित्तलक्षणः| |६|

Adhikarana 5 mAMsajasya grantherlakShaNam (6-7) · Śloka 7

| मांसलैर्दूषितं मांसमाहारैर्ग्रन्थिमावहेत्||६|| स्निग्धं महान्तं कठिनं सिरानद्धं कफाकृतिम्| |७|

Adhikarana 6 modojasya grantherlakShaNam (7-9) · Śloka 9

| प्रवृद्धं मेदुरैर्मेदो नीतं मांसेऽथवा त्वचि||७|| वायुना कुरुते ग्रन्थि भृशं स्निग्धं मृदुं चलम्| श्लेषमतुल्याकृतिं देहक्षयवृद्धिक्षयोदयम्||८|| स विभिन्नो घनं मेदस्ताम्रासितसितं स्रवेत्| |९|

Adhikarana 7 asthijasya grantherlakShaNam (9-10) · Śloka 10

| अस्थिभाङ्गाभिघाताभ्यामुन्नतावनतं तु यत्||९|| सोऽस्थिग्रन्थिः| |१०|

Adhikarana 8 sirAjasya grantherlakShaNam (10-11) · Śloka 11

पदातेस्तु सहसाऽम्भोवगाहनात्| व्यायामाद्वा प्रतान्तस्य सिराजालं सशोणितम्||१०|| वायुः सम्पीड्य सङ्कोच्य वक्रीकृत्य विशोष्य च| निःष्फुरं नीरुजं ग्रन्थिं कुरुते स सिराह्वयः||११||

Adhikarana 9 vraNajasya grantherlakShaNam (12-13) · Śloka 13

अरुढे रूढमात्रे वा व्रणे सर्वरसाशिनः| सार्द्रे वा बन्धरहिते गात्रेऽश्माभिहतेऽथवा||१२|| वातोऽस्रमस्रुतं दुष्टं संशोष्य ग्रथितं व्रणम्| कुर्यात्सदाहः कण्डूमान् व्रणग्रन्थिरयं स्मृतः||१३||

Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (14) · Śloka 14

साध्या दोषास्रमेदोजाः, न तु स्थूलखराश्चलाः| मर्मकण्ठोदरस्थाश्च|१४|

Adhikarana arbudasya granthito mahatvam,arbuda ShaDUvidhatvam,arbudaM prAyo na pacyate, (14-15) · Śloka 15

| महत्तु ग्रन्थितोऽर्बुदम्||१४|| तल्लक्षणं च मेदोन्तैः षोढा दोषादिभिस्तु तत्| प्रायो मेदः कफाढ्यत्वास्थिरत्वाच्च न पच्यते||१५||

Adhikarana 1/2/3/4/5/ vAtajapittajakaPajamAMsajamedojAnAmrbudAnAM lakShaNaM tattadranthilakShaNa tulyaMj~jeyam,6 shoNitArbudasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

सिरास्थं शोणितं दोषः सङ्कोच्यान्तः प्रपीड्य च| पाचयेत तदानद्धं सास्रावं मांसपिण्डितम्||१६|| मांसाङ्कुरैश्चितं याति वृद्धि चाशु स्रवेत्ततः| अजस्रं दुष्टरुधिरं भूरि तच्छोणितार्बुदम्||१७||

Adhikarana arbudAnAM sAdhyAsAdhyatvam (18) · Śloka 18

तेष्वसृङ्मांसजे वर्ज्ये, चत्वार्यन्यानि साधयेत्| |१८|

Adhikarana shlIpadasya samprAtpitlakShaNaM ca (18-19) · Śloka 19

| प्रस्थिता वङ्क्षणोओर्वादिमधःकायं कफोल्बणाः||१८|| दोषा मांसास्रगाः पादौ कालेनाश्रित्य कुर्वते| शनैःशनैर्घनं शोफं श्लीपदं तत्प्रचक्षते||१९||

Adhikarana vAtajasya shlIpadasya lakShaNam (20) · Śloka 20

परिपोटयुतं कृष्णमनिमित्तरुजं खरम्| रूक्षं च वातात्|२०|

Adhikarana pittajasya shlIpadasya lakShaNam (20) · Śloka 20

| पित्तात्तु पीतं दाहज्वरान्वितम्||२०||

Adhikarana kaPajasya shlIpadasya lakShaNam (21) · Śloka 21

| कफाद्गुरु स्निग्धमरुक् चितं मांसाङ्कुरैर्बृहत्|२१|

Adhikarana shlIpadasya sAdhyAsAdhyatvam (21) · Śloka 21

| तत्त्यजेद्वत्सरातीतं सुमहत् सुपरिस्रुति||२१||

Adhikarana pANyAdiShvapi shlIpadamityeke (22) · Śloka 22

पाणिनासौष्ठकर्णेषु वदन्त्येके तु पादवत्| श्लीपदं जायते तच्च देशेऽनूपे भृशं भृशम्||२२||

Adhikarana gaNDamAlAyAH samprAtpirlakShaNaM ca (23-25) · Śloka 25

मेदस्थाः कण्ठमन्याक्षकक्षावङ्क्षणगा मलाः| सवर्णान् कठिनान् स्निग्धान् वार्ताकामलकाकृतीन्||२३|| अवगाढान् बहून् गण्डांश्चिरपाकांश्च कुर्वते| पच्यन्तेऽल्परुजस्तेऽन्ये स्रवन्त्यन्येऽतिकण्डुराः||२४|| नश्यन्त्यन्ये भवन्त्यन्ये दीर्घकालानुबन्धिनः| गण्डमालाऽपची चेयं दूर्वेव क्षयवृद्धिभाक्|२५|

Adhikarana gaNDA asAdhyalakShaNam (25) · Śloka 25

तां त्यजेत्सज्वरच्छर्दिपार्श्वरुक्कासपीनसाम्| ||२५||

Adhikarana nADyAH samprAtpirlakShaNaM ca (26-28) · Śloka 28

| अभेदात्पक्वशोफस्य व्रणे चापथ्यसेविनः||२६|| अनुप्रविश्य मांसादीन् दूरं पूयोऽभिधावति| गतिः सा दूरगमनान्नाडी नाडीव संस्रुतेः||२७|| नाड्येकाऽनृजुरन्येषां सैवानेकगतिर्गतिः| |२८|

Adhikarana nADcA pa~jcavidhatvam (28) · Śloka 28

| सा दोषैः पृथगेकस्थैः शल्यहेतुश्च पञ्चमी||२८||

Adhikarana 1 vAtajAyA nADyAH lakShaNam (29) · Śloka 29

वातात् सरुक्सूक्ष्ममूखी विवर्णा फेनिलोद्वमा| स्रवत्यभ्यधिकं रात्रौ|२९|

Adhikarana 2 pittajAyAH nADyAH lakShaNam (29-30) · Śloka 30

| पित्तात्तृड्ज्वरदाहकृत्||२९|| पीतोष्णपूतिपूयस्रुद्दिवा चाति निषिञ्चति| |३०|

Adhikarana 3 kaphajAyAH nADyAH lakShaNamy (30-31) · Śloka 31

| घनपिच्छिलसंस्रावा कण्डूला कठिना कफात्|३०| निशि चाभ्यधिकक्लेदा| |३१|

Adhikarana 3 kaphajAyAH nADyAH lakShaNamy (30-31) · Śloka 31

| घनपिच्छिलसंस्रावा कण्डूला कठिना कफात्||३०|| निशि चाभ्यधिकक्लेदा| |३१|

Adhikarana 5 shalyajAyAH nADyAH lakShaNam (29) · Śloka 29

अन्तःस्थितं शल्यमनाहृतं तु करोति नाडीं वहते च साऽस्य| फेनानुविद्धं तनुमल्पमुष्णं सास्रं च पूयं सरुजं च नित्यम्||३१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचि- तायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने ग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदापचीनाडीविज्ञानीयं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः||२९||