34. guhyarōgapratiṣēdhādhyayaḥ

Adhikarana guhyarogapratiShedhAdhyAyaH --------- upadaMshe nave meDhramadhye sirAvyadhAdi (2) · Śloka 2

अथैतच्चिकित्सां ब्रूते अथातो गुह्यरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२| मेढ्रमध्ये सिरां विध्येदुपंदशे नवोत्थिते| शीतां कुर्यात् क्रियां शुद्धिं विरेकेण विशेषतः||१|| तिलकल्कघृतक्षौद्रैर्लेपः पक्वे तु पाटिते| |२|

Adhikarana upadaMshe jambvAdikvAthena kShAlanam, upadaMshe jambvAditailena ropaNam (2-4) · Śloka 4

| जम्ब्वाम्रसुमनोनीपश्वेतकाम्बोजिकाङ्कुरान्||२|| शल्लकीबदरीबिल्वपलाशतिनिशोद्भवाः| त्वचः क्षीरिद्रुमाणां च त्रिफलां च पचेज्जले||३|| स क्वाथः क्षालनं, तेन पक्वं तैलं च रोपणम्| |४|

Adhikarana upadaMshe tutthAdilepo vraNaharaH (4-5) · Śloka 5

| तुत्थगैरिकलोध्रैलामनोह्वालरसाञ्जनैः||४|| हरेणुपुष्पकासीससौराष्ट्रीलवणोत्तमैः| लेपः क्षौद्रयुतैः सक्ष्मैरुपदंशव्रणापहः||५||

Adhikarana upadaMshe triphalAmaShIleporopaNam (6) · Śloka 6

कपाले त्रिफला दग्धा सघृता रोपणं परम्| |६|

Adhikarana upadaMshe pratidoShaM shoPavat cikitsitam (6) · Śloka 6

| सामान्यं साधनमिदं प्रतिदोषं तु शोफवत्||६||

Adhikarana upadaMshe pAkaM yathAna yAti tathA~atiyatnaH kAryaH (7) · Śloka 7

न च याति यथा पाकं प्रयतेत तथा भृशम्| पक्वैः स्नायुसिरामांसैः प्रायो नश्यति हि ध्वजः||७||

Adhikarana arshaHsu CinnadagdheShu upadaMSavat kriyA (8) · Śloka 8

अर्शसां छिन्नदग्धानां क्रिया कार्योपदंशवत्| |८|

Adhikarana sarShapikAsu leKanaM kaShAyairavacUrNanAdi (8-9) · Śloka 9

| सर्षपा लिखिताः सूक्ष्मैः कषायैरवचूर्णयेत्||८|| तैरेवाभ्यञ्जनं तैलं साधयेत् व्रणरोपणम्| |९|

Adhikarana avamanthe~apIyaM kriyA (9) · Śloka 9

| क्रियेयमवमन्थेऽपि रक्तं स्राव्यं तथोभयोः||९||

Adhikarana kumbhIkAyAM raktamokShaNaM tinukAdibhirlepastailaM ca (10) · Śloka 10

कुम्भीकायां हरेद्रक्तं पक्वायां शोधिते व्रणे| तिन्दुकत्रिफलारोध्रैलेपस्तैलं च रोपणम्||१०||

Adhikarana alajyAmayameva kriyAkramaH (11) · Śloka 11

अलज्यां स्रुतरक्तायामयमेव क्रियाक्रमः| |११|

Adhikarana uttamAyAM chedanaM kaShAyakalkacUrNairUpakramashca (11-12) · Śloka 12

| उत्तमाख्यां तु पिटिकां सञ्च्छिद्य बडिशोद्धृताम्||११|| कल्कैश्चूर्णैः कषायाणां क्षौद्रयुक्तैरुपाचरेत्| |१२|

Adhikarana puShkarikAsaMvyUDhayostvakpAke sparshahAnyAM ca pittavisarpoktaH kramaH (12-13) · Śloka 13

| क्रमः पित्तविसर्पोक्तः पुष्करव्यूढयोर्हितः||१२|| त्वक्पाके स्पर्शहान्यां च सेचयेद्| |१३|

Adhikarana mRudite balAtailena secanaM madhurairupanAhanaM ca (13) · Śloka 13

मृदितं पुनः| बलातैलेन कोष्णेन मधुरश्चोपनाहयेत्||१३||

Adhikarana aShThIlikAyAM rakte hRute shleShmagranthivadupakramaH (14) · Śloka 14

अष्ठीलिकां हृते रक्ते श्लेष्मग्रन्थिवदाचरेत्| |१४|

Adhikarana nivRutte dhRutAbhya~jjanAdi (14-16) · Śloka 16

| निवृत्तं सर्पिषाऽभ्यज्य स्वेदयित्वोपनाहयेत्||१४|| त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा सुस्निग्धैः शाल्वलादिभिः| स्वेदयित्वा ततो भूयः स्निग्धं चर्म समानयेत्||१५|| मणिं प्रपीड्य शनकैः प्रविष्टे चोपनाहनम्| मणौ पुनःपुनः स्निग्धं भोजनं चात्र शस्यते||१६||

Adhikarana avapATyAmapyayameva kramaH (17) · Śloka 17

अयमेव प्रयोज्यः स्यादवपाट्यामपि क्रमः| |१७|

Adhikarana niruddhamaNau nADyA snehasi~jcanAdi,niruddhamaNau evamasiddhau shastreNa pATanAdi (17-19) · Śloka 19

| नाडीमुभयतोद्वारां निरुद्धे जतुना सृताम्||१७|| स्नेहाक्तां स्रोतसि न्यस्य सिञ्चेत्स्नेहैश्चलापहैः| त्र्यहात्त्र्यहात्स्थूलतरां न्यस्य नाडीं विवर्धयेत्||१८|| स्रोतोद्वारमसिद्धौ तु विद्वान् शस्त्रेण पाटयेत्| सेवनीं वर्जयन् युञ्ज्यात् सद्यःक्षतविधिं ततः||१९||

Adhikarana grathite svedanamupanAhashca (20) · Śloka 20

ग्रन्थितं स्वेदितं नाड्या स्निग्धोष्णैरुपनाहयेत्| |२०|

Adhikarana Sataponake lekhanaM kaShAyairlepaSca (20) · Śloka 20

| लिम्पेत्कषायैः सक्षौद्रैर्लिख़ित्वा शतपोनकम्||२०||

Adhikarana raktArbude raktavidradhivat (21) · Śloka 21

रक्तविद्रधिवत्कार्या चिकित्सा शोणितार्बुदे| |२१|

Adhikarana sarveShu yathAvasthaM vraNopacAraH (21) · Śloka 21

| व्रणोपचारं सर्वेषु यथावस्थं प्रयोजयेत्||२१||

Adhikarana yonivyApaccikitsA ------- yonivyApatsu BUyiShThaM vAtajit karma, tatra hetuSca,vAtajAsu visheShataH snehanAdi (22-23) · Śloka 23

योनिव्यापत्सु भूयिष्ठं शस्यते कर्म वातजित्| स्नेहनस्वेदबस्त्यादि वातजासु विशेषतः||२२|| न हि वातादृते योनिर्वनितानां प्रदुष्यति| अतो जित्वा तमन्यस्य कुर्याद्दोषस्य भेषजम्||२३||

Adhikarana vAtajAsu balAtailAdipAnam, duHsthitAdiyoneH samatvAdikaraNam, tatra hetushca (24-26) · Śloka 26

पाययेत(त्तां) बलातैलं मिश्रकं सुकुमारकम्| स्निग्धस्विन्नां तथा योनिं दुःस्थितां स्थापयेत्समाम्||२४|| पाणिना नमयेज्जिह्यां संवृतां व्यधयेत् पुनः| प्रवेशयेन्निःसृतां च विवृतां परिवर्तयेत्||२५|| स्थानापवृत्ता योनिर्हि शल्यभूता स्त्रियो मता| |२६|

Adhikarana vAtajAsu strIShu mRudUni vamanAdikarmANi, strIShu shuddhAsu bastyAdi karma (26-27) · Śloka 27

| कर्मभिर्वमनाद्यैश्च मृदुभिर्योजयेत्स्त्रियम्||२६|| सर्वतः सुविशुद्धायाः शेषं कर्म विधीयते| बस्त्यभ्यङ्गपरीषेकप्रलेपपिचुधारणम्||२७||

Adhikarana vAtajAsu kAshmaryAdighRutaM paraM garbhadam (28-29) · Śloka 29

काश्मर्यत्रिफलाद्राक्षाकासमर्दनिशाद्वयैः| गुडूचीसैर्यकाभीरुशुकनासापुनर्नवैः||२८|| परूषकैश्च विपचेत्प्रस्थमक्षसमैर्घृतात्| योनिवातविकारघ्नं तत्पीतं गर्भदं परम्||२९||

Adhikarana vAtajAsu vacAdicUrNaM yonipArshvArtyAdinAshakam (30-31) · Śloka 31

वचोपकुञ्चिकाजाजीकृष्णावृषकसैन्धवम्| अजमोदायवक्षारशर्कराचित्रकान्वितम्||३०|| पिष्ट्वा प्रसन्नयाऽऽलोड्य खादेत्तद्घृतभर्जितम्| योनिपार्श्वार्तिहृद्रोगगुल्मार्शोविनिवृत्तये||३१||

Adhikarana vAtajAsu vRuShakAdicUrNaM tathaiva (32) · Śloka 32

वृषकं मातुलुङ्गस्य मूलानि मदयन्तिकाम्| पिबेन्मद्यैः सलवणैस्तथा कृष्णोपकुञ्चिके||३२||

Adhikarana vAtajAsu rAsnAdishRutaM payaH shUlaharam (33) · Śloka 33

रास्नाश्वदंष्ट्रावृषकैः शृतं शूलहरं पयः| |३३|

Adhikarana vAtajAsu guDUcyAdikvAthaiH secanam (33) · Śloka 33

| गुडूचीत्रिफलादन्तीक्वाथैश्च परिषेचनम्||३३||

Adhikarana vAtajAsu natAdisAdhitatailapicuH shUlaghnaH (34) · Śloka 34

नतवार्ताकिनीकुष्ठसैन्धवामरदारुभिः| तैलात्प्रसाधिताद्धार्यः पिचुर्योनौ रुजापहः||३४||

Adhikarana pittalAsu shItAH yonisekAdayaH (35) · Śloka 35

पित्तलानां तु योनीनां सेकाभ्यङ्गपिचुक्रियाः| शीताः पित्तजितः कार्याः स्नेहनार्थं घृतानि च||३५||

Adhikarana pittalAsu shatAvaryAdilehaH (36-40) · Śloka 40

शतावरीमूलतुलाचतुष्कात् क्षुण्णपीडितात्| रसेन क्षीरतुल्येन पाचयेत घृताढकम्||३६|| जीवनीयैः शतावर्या मृद्वीकाभिः परूषकैः| पिष्टैः प्रियालैश्चाक्षांशौर्द्विबलामधुकान्वितैः||३७|| सिद्धशीते तु मधुनः पिप्पल्याश्च पलाष्टकम्| शर्कराया दशपलं क्षिपेल्लिह्यात्पिचुं ततः||३८|| योन्यसृक्शुक्रदोषघ्नं वृष्यं पुंसवनं परम्| क्षतं क्षयमसृक्पित्तं कासं श्वासं हलीमकम्||३९|| कामलां वातरुधिरं विसर्पं हृच्छिरोग्रहम्| अपस्मारार्दितायाममदोन्मादांश्च नाशयेत्||४०||

Adhikarana pittalAsu evameva payaH sarpiH (41) · Śloka 41

एवमेव पयः सर्पिर्जीवनीयोपसाधितम्| गर्भदं पित्तजानां च रोगाणां परमं हितम्||४१||

Adhikarana pitta balAdighRutatailaM garbhadam (42-44) · Śloka 44

बलाद्रोणद्वयक्वाथे घृततैलाढकं पचेत्| क्षीरे चतुर्गुणे कृष्णाकाकनासासितान्वितैः||४२|| जीवन्तीक्षीरकाकोलीस्थिरावीरर्धिजीवकैः| पयस्याश्रावणीमुद्गपीलुमाषाख्यपर्णिभिः||४३|| वातपित्तामयान् हत्वा पानाद् गर्भं दधाति तत्| |४४|

Adhikarana raktayonyAM yathAdoShaM raktasthApanamauShadham (44-45) · Śloka 45

| रक्तयोन्यामसृग्वर्णैरनुबन्धमवेक्ष्य च||४४|| यथादोषोदयं युञ्ज्याद् रक्तस्थापनमौषधम्| |४५|

Adhikarana raktayonyAM puShyAnugaM cUrNam, shlaiShmikyAM sarvaM rukShoShNamauShadham (45-50) · Śloka 50

| पाठां जम्ब्वाम्रयोरस्थि शिलोद्भेदं रसाञ्जनम्||४५|| अम्बष्ठां शाल्मलीपिच्छां समङ्गां वत्सकत्वचम्| बाह्लीकबिल्वातिविषारोध्रतोयदगैरिकम्||४६|| शुण्ठीमधूकमाचीकरक्तचन्दनकटूफलम्| कट्वङ्गवत्सकानन्ताधातकीमधुकार्जुनम्||४७|| पुष्ये गृहीत्वा सञ्चूर्ण्य सक्षौद्रं तन्दुलाम्भसा| पिबेदर्शःस्वतीसारे रक्तं यश्चोपवेश्यते||४८|| दोषा जन्तुकृता ये च बालानां तांश्च नाशयेत्| योनिदोषं रजोदोषं श्यावश्वेतारुणासितम्||४९|| चूर्णं पुष्यानुगं नाम हितमात्रेयपूजितम्| योन्यां बलासदुष्टायां सर्वं रूक्षोष्णमौषधम्||५०||

Adhikarana shUnonnatAstabdhApicchilAsrAviNIviplutopaplutAdyAsu yoniShu dhAtakyAditailenAbhya~ggAdikam (51-54) · Śloka 54

धातक्यामलकीपत्रस्रोतोजमधुकोत्पलैः| जम्ब्वाम्रसारकासीसरोध्रकट्फलतिन्दुकैः||५१|| सौराष्ट्रिकादाडिमत्वगुदुम्बरशलाटुभिः| अक्षमात्रैरजामूत्रे क्षीरे च द्विगुणे पचेत्||५२|| तैलप्रस्थं तदभ्यङ्गपिचुबस्तिषु योजयेत्| तेन शूनोन्नता स्तब्धा पिच्छिला स्राविणी तथा||५३|| विप्लुतोपप्लुता योनिः सिद्ध्येतत्स्फोटशूलिनी| |५४|

Adhikarana shUnonnatAstabdhApicchilAsrAviNIviplutopaplutAdyAsu yoniShu yavAnnAdishIlanam (54-55) · Śloka 55

| यवान्नमभयारिष्टं सीधु तैलं च शीलयेत्||५४|| पिप्पल्ययोरजः पथ्याप्रयोगांश्च समाक्षिकान्| |५५|

Adhikarana paicchilye kAsIsAdicUrNo vaishadyakArakaH (55-56) · Śloka 56

| कासीसं त्रिफला काङ्क्षी साम्रजम्ब्वस्थि धातुकी||५५|| पैच्छिल्ये क्षौद्रसंयुक्तश्चूर्णो वैशद्यकारकः| |५६|

Adhikarana paicchilye durgandhe palAshAdicUrNaH, AragvadhAdikvAthena secanam (56-57) · Śloka 57

| पलाशधातकीजम्बूसमङ्गामोचसर्जजः||५६|| दुर्गन्धे पिच्छिले क्लेदे स्तम्भनश्चूर्ण इष्यते| आरग्वधादिवर्गस्य कषायः परिषेचनम्||५७||

Adhikarana stabdhAsu karkashAsu mArdavakaraM vesavArAdi dhAraNam (58) · Śloka 58

स्तम्ब्धानां कर्कशानां च कार्यं मार्दवकारकम्| धारणं वेसवारस्य कृसरापायसस्य च||५८||

Adhikarana durgandhAsu yoniShu sarvagandhAnAM kaShAyAdi (59) · Śloka 59

दुर्गन्धानां कषायः स्यात्तैलं वा कल्क एव वा| चूर्णे वा सर्वगन्धानां पूतिगन्धा(न्ध्य)पकर्षणः||५९||

Adhikarana shleShmalAsu kaTuprAyA bastayaH, pitte samadhukakShIrAH bastayaH, vAte tailAmlayutAH bastayaH (60) · Śloka 60

श्लेष्मलानां कटुप्रायाः समूत्रा बस्तयो हिताः| पित्ते समधुकक्षीरा वाते तैलाम्लसंयुताः||६०||

Adhikarana sannipAtajAyAM sAdhAraNaM karma (61) · Śloka 61

सन्निपातसमुत्थायाः कर्म साधारणं हितम्| |६१|

Adhikarana evaM yoniShu shuddhAsu garbhadhAraNam (61-62) · Śloka 62

| एवं योनिषु शुद्धासु गर्भं विन्दन्ति योषितः||६१|| अदुष्टे प्राकृते बीजे जीवोपक्रमणे सति| |६२|

Adhikarana puruShasyApi duShTaM shukraM parIkShyopakramaH (62-63) · Śloka 63

| पञ्चकर्मविशुद्धस्य पुरुषस्यापि चेन्द्रियम्||६२|| परीक्ष्य वर्णैर्दोषाणां दुष्टं तद्घ्नैरुपाचरेत्| |६३|

Adhikarana phalasarpiH yonishukradoSheShu shastamAyuShyAdikaraM ca (63-34) · Śloka 34

| मञ्जिष्ठाकुष्ठतगरत्रिफलाशर्करावचाः||६३|| द्वे निशे मधुकं मेदां दीप्यकं कटुरोहिणीम्| पयस्याहिङ्गुकाकोलीवाजिगन्धाशतावरीः||६४|| पिष्ट्वाऽक्षांशा घृतप्रस्थं पचेत्क्षीरचतुर्गुणम्| योनिशुक्रप्रदोषेषु तत्सर्वेषु प्रशस्यते||६५|| आयुष्यं पौष्टिकं मेध्यं धन्यं पुंसवनं परम्| फलसर्पिरिति ख्यातं पुष्पे पीतं फलाय यत्||६६|| म्रियमाणप्रजानां च गर्भिणीनां च पूजितम्| एतत्परं च बालानां ग्रहघ्नं देहवर्धनम्||६७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने गुह्यरोगप्रतिषेधो नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः||३४||