33. guhyarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana guhyarogavij~jAnIyAdhyAyaH - guhyarogANAM nidAnaM samprAtpistrayoviMshatividhatvaM ca (2-5) · Śloka 5

अथातो गुह्यरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२|| स्त्रीव्यवायनिवृत्तस्य सहसा भजतोऽथवा| दोषाध्युषितसङ्कीर्णमलिनाणुरजः पथाम्||१|| अन्ययोनिमनिच्छन्तीमगम्यां नवसूतिकाम्| दूषितं स्पृशतस्तोयं रतान्तेष्वपि नैव वा||२|| विवर्धयिषया तीक्ष्णान् प्रलेपादीन् प्रयच्छतः| मुष्टिदन्तनखोत्पीडाविषवच्छूकपातनैः||३|| वेगनिग्रहदीर्घातिखरस्पर्शविघट्टनैः| दोषा दुष्टा गता गुह्यं त्रयोविंशतिमामयान्||४|| जनयन्त्युपदंशादीन्| |५|

Adhikarana 1 upadaMshasya pa~jcavidhatvam (5) · Śloka 5

उपदंशोऽत्र पञ्चधा| पृथग्दोषैः सरुधिरैः समस्तैश्च|५|

Adhikarana 1 vAtajasya upadaMshasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6

| अत्र मारुतात्||५|| मेढ्रे शोफो रुजश्चित्राः स्तम्भस्त्वक्परिपोटनम्| |६|

Adhikarana 2 pittajasya upadaMshasya lakShaNam (6) · Śloka 6

| पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्तेन श्वयथुर्ज्वरः||६||

Adhikarana 3 kaphajasya upadaMshasya lakShaNam (7) · Śloka 7

श्लेष्मणा कठिनः स्निग्धः कण्डूमान् शीतलो गुरुः| |७|

Adhikarana 4 raktajasya upadaMshasya lakShaNam (7) · Śloka 7

| शोणितेनासितस्फोटसम्भवोऽस्रस्रुतिर्ज्वरः||७||

Adhikarana 5 sarvajasya upadaMshasya lakShaNam (8) · Śloka 8

सर्वजे सर्वलिङ्गत्वं श्वयथुर्मुष्कयोरपि| तीव्रा रुगाशुपचनं दरणं कृमिसम्भवः||८||

Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (9) · Śloka 9

याप्यो रक्तोद्भवस्तेषां मृत्यवे सन्निपातजः| |९|

Adhikarana 2 arshasAM lakShaNam (9-11) · Śloka 11

| जायन्ते कुपितैर्दोषैर्गुह्यासृक्पिशिताश्रयैः||९|| अन्तर्बहिर्वा मेढ्रस्य कण्डूला मांसकीलकाः| पिच्छिलास्रस्रवा योनौ तद्वच्च च्छत्रसन्निभाः||१०|| तेऽर्शांस्युपेक्षया घ्नन्ति मेढ्रपुंस्त्वं भगार्तवम्| |११|

Adhikarana 3 sarShapikAnAM lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| गुह्यस्य बहिरन्तर्वा पिटिकाः कफरक्तजाः||११|| सर्षपामानसंस्थाना घनाः सर्षपिकाः स्मृताः| |१२|

Adhikarana 4 avamanthasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| पिटिका बहवो दीर्घा दीर्यन्ते मध्यतश्च याः||१२|| सोऽवमन्थः कफासृग्भ्यां वेदनारोमहर्षवान्| |१३|

Adhikarana 5 kumbhIkAyAH lakShaNam (13) · Śloka 13

| कुम्भीका रक्तपित्तोत्था जाम्बवास्थिनिभाऽऽशुजा||१३||

Adhikarana 6 alajyAH lakShaNam (14) · Śloka 14

अलजीं मेहवद्विद्याद्| |१४|

Adhikarana 7 uttamAyAH lakShaNam (14) · Śloka 14

उत्तमां पित्तरक्तजाम्| पिटिकां माषमुद्गाभां|१४|

Adhikarana 8 puShkarikAyAH lakShaNam (14-15) · Śloka 15

| पिटिका पिटिकाचिता||१४|| कर्णिका पुष्करस्येव ज्ञेया पुष्करिकेति सा| |१५|

Adhikarana 9 saMvyUDhapiTikAyAH lakShaNam (15) · Śloka 15

| पाणिभ्यां भृशसंव्यूढे संव्यूढपिटिका भवेत्||१५||

Adhikarana 10 mRuditasya lakShaNam (16) · Śloka 16

मृदितं मृदितं वस्त्रसंरब्धं वातकोपतः| |१६|

Adhikarana 11 aShThIlikAyAH lakShaNam (16) · Śloka 16

| विषमा कठिना भुग्ना वायुनाऽष्ठीलिका स्मृता||१६||

Adhikarana 12 nivRuttasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

विमर्दनादिदुष्टेन वायुना चर्म मेढ्रजम्| निवर्तते सरुग्दाहं क्वचित्पाकं च गच्छति||१७|| पिण्डितं ग्रन्थितं चर्म तत्प्रलम्बमधो मणेः| निवृत्तसंज्ञं सकफं कण्डूकाठिन्यवत्तु तत्||१८||

Adhikarana 13 avapATikAyAH lakShaNam (19) · Śloka 19

दुरुढं स्फुटितं चर्म निर्दिष्टमवपाटिका| |१९|

Adhikarana 14 niruddhamaNeH lakShaNam (19-20) · Śloka 20

| वातेन दूषितं चर्म मणौ सक्तं रुणद्धि चेत्||१९|| स्रोतो मूत्रं ततोऽभ्येति मन्दधारमवेदनम्| मणेर्विकाशरोधश्च स निरुद्धमणिर्गदः||२०||

Adhikarana 15 grathitasya lakShaNam (21) · Śloka 21

लिङ्गं शूकैरिवापूर्णं ग्रथिताख्यं कफोद्भवम्| |२१|

Adhikarana 16 sparshahAneH lakShaNam (21) · Śloka 21

| शूकदूषितरक्तोत्था स्पर्शहानिस्तदाह्वया||२१||

Adhikarana 17 shataponakasya lakShaNam (22) · Śloka 22

छिद्रैरणुमुखैर्यत्तु मेहनं सर्वतश्चितम्| वातशोणितकोपेन तं विद्याच्छतपोनकम्||२२||

Adhikarana 18 tvakpAkasya lakShaNam (23) · Śloka 23

पित्तासृग्भ्यां त्वचः पाकस्त्वक्पाको ज्वरदाहवान्| |२३|

Adhikarana 19 mAMsapAkasya lakShaNam (23) · Śloka 23

| मांस्पाकः सर्वजः सर्ववेदनो मांसशातनः||२३||

Adhikarana 20 raktArbudasya lakShaNam (24) · Śloka 24

सरागैरसितैः स्फोटैः पिटिकाभिश्च पीडितम्| मेहनं वेदना चोग्रा तं विद्यादसृगर्बुदम्||२४||

Adhikarana 21 mAMsArbudasya lakShaNam (25) · Śloka 25

मांसार्बुदं प्रागुदितं| |२५|

Adhikarana 22 vidradheH lakShaNam (25) · Śloka 25

विद्रधिश्च त्रिदोषजः| |२५|

Adhikarana 23 tilakAlakAnAM lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| कृष्णानि भूत्वा मांसानि विशीर्यन्ते समन्ततः||२५|| पक्वानि सन्निपातेन तान् विद्यात्तिलकालकान्| |२६|

Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (26-27) · Śloka 27

| मांसोत्थमर्बुदं पाकं विद्रधिं तिलकालकान्||२६|| चतुरो वर्जयेदेषां शेषांश्छीघ्रमुपाचरेत्| |२७|

Adhikarana yonivyApado viMshatividhatvam (27) · Śloka 27

| विंशतिर्व्यापदो योनेर्जायन्ते दुष्टभोजनात्||२७||

Adhikarana 1 vAtikyAH lakShaNam (28-31) · Śloka 31

विषमस्थाङ्गशयनभृशमैथुनसेवनैः| दुष्टार्तवादपद्रव्यैर्बीजदोषेण दैवतः||२८|| योनौ क्रुद्धोऽनिलः कुर्याद् रुक्तोदायामसुप्तताः| पिपीलिकासृप्तिमिव स्तम्भं कर्कशतां स्वनम्||२९|| फेनिलारुणकृष्णाल्पतनुरूक्षार्तवस्त्रुतिम्| स्रसं वङ्क्षणपार्श्वादौ व्यथां गुल्मं क्रमेण च||३०|| तांस्तांश्च स्वान् गदान् व्यापद्वातिकी नाम सा स्मृता| |३१|

Adhikarana 2 aticaraNAyAH lakShaNam (31) · Śloka 31

| सैवातिचरणा शोफसंयुक्ताऽतिव्यवायतः||३१||

Adhikarana 3 prAkcaraNAyAH lakShaNam (32) · Śloka 32

मैथुनादतिबालायाः पृष्ठजङ्गोरुवङ्क्षणम्| रुजन् सन्दूषयेद्योनिं वायुः प्राक्चरणेति सा||३२||

Adhikarana 4 udAvRuttAyAH lakShaNam (33-34) · Śloka 34

वेगोदावर्तनाद्योनिं प्रपीडयति मारुतः| सा फेनिलं रजः कृच्छ्रादुदावृत्तं विमुञ्चति||३३|| इयं व्यापदुदावृत्ता| |३४|

Adhikarana 5 jAtaghnyAH lakShaNam (34) · Śloka 34

जातघ्नी तु यदाऽनिलः| जातं जातं सुतं हन्ति रौक्ष्याद्दुष्टार्तवोद्भवम्||३४||

Adhikarana 6 antarmukhyAH lakShaNam (35-36) · Śloka 36

अत्याशिताया विषमं स्थितायाः सुरते मरुत्| अन्नेनोत्पीडितो योनेः स्थितः स्रोतसि वक्रयेत्||३५|| सास्थिमांसं मुखं तीव्ररुजमन्तर्मुखीति सा| |३६|

Adhikarana 7 sUcImukhyAH lakShaNam (36-37) · Śloka 37

| वातलाहारसेविन्यां जनन्यां कुपितोऽनिलः||३६|| स्त्रियो योनिमणुद्वारां कुर्यात्सूचीमुखीति सा| |३७|

Adhikarana 8 shuShkAkhyAyAH lakShaNam (37-38) · Śloka 38

| वेगरोधादृतौ वायुर्दुष्टो विण्मूत्रसङ्ग्रहम्||३७|| करोति योनेः शोषं च शुष्काख्या साऽतिवेदना| |३८|

Adhikarana 9 vAminyAH lakShaNam (38-39) · Śloka 39

| षडहात् सप्तरात्राद्वा शुक्रं गर्भाशयान्मरुत्||३८|| वमेत्सरुङ् नीरुजो वा यस्याः सा वामिनी मता| |३९|

Adhikarana 10 ShaNDhAyAH lakShaNam (39-40) · Śloka 40

| योनौ वातोपतप्तायां स्त्रीगर्भे बीजदोषतः||३९|| मृद्वेषिण्यस्तनी च स्यात् षण्ढसंज्ञाऽनुपक्रमा| |४०|

Adhikarana 11 mahAyonyAH lakShaNam (40-41) · Śloka 41

| दुष्टो विष्टभ्य योन्यास्यं गर्भकोष्ठं च मारुतः||४०|| कुरुते विवृतां स्रस्तां वातिकीमिव दुःखिताम्| उत्सन्नमांसां तामाहुर्महायोनिं महारुजाम्||४१||

Adhikarana 12 paittikyAH lakShaNam (42-43) · Śloka 43

यथास्वैर्दूषणैर्दुष्टं पित्तं योनिमुपाश्रितम्| करोति दाहपाकोषापूतिगन्धिज्वरान्विताम्||४२|| भृशोष्णभूरिकुणपनीलपीतासितार्तवाम्| सा व्यापत् पैत्तिकी|४३|

Adhikarana 13 raktayonyAH lakShaNam (43) · Śloka 43

| रक्तयोन्याख्याऽसृगतिस्रुतेः||४३||

Adhikarana 14 shlaiShmikyAyAH lakShaNam (44-45) · Śloka 45

कफोऽभिष्यन्दिभिः क्रुद्धः कुर्याद्योनिमवेदनाम्| शीतलां कण्डुलां पाण्डुपिच्छिलां तद्विधस्रुतिम्||४४|| सा व्यापच्छ्लैष्मिकी| |४५|

Adhikarana 15 lohitakShayAyAH lakShaNam (45) · Śloka 45

वातपित्ताभ्यां क्षीयते रजः| सदाहकार्श्यवैवर्ण्यं यस्याः सा लोहितक्षया||४५||

Adhikarana 16 pariplutAyAH lakShaNam (46-48) · Śloka 48

पित्तलाया नृसंवासे क्षवथूद्गारधारणात्| पित्तयुक्तेन मरुता योनिर्भवति दूषिता||४६|| शूना स्पर्शासहा सार्तिर्नीलपीतास्रवाहिनी| बस्तिकुक्षिगुरुत्वातिसारारोचककारिणी||४७|| श्रोणिवङ्क्षणरुक्तोदज्वरकृत् सा परिप्लुता| |४८|

Adhikarana 17 upaplutAyAH lakShaNam (48-49) · Śloka 49

| वातश्लेष्मामयव्याप्ता श्वेतपिच्छिलवाहिनी||४८|| उपप्लुता स्मृता योनिः| |४९|

Adhikarana 18 viplutAyAH lakShaNam (49) · Śloka 49

विप्लुताख्या त्वधावनात्| सञ्जातजन्तुः कण्डूला कण्ड्वा चातिरतिप्रिया||४९||

Adhikarana 19 karNinyAH lakShaNam (50-51) · Śloka 51

अकालवाहनाद्वायुः श्लेष्मरक्तविमूर्च्छितः| कर्णिकां जनयेद्योनौ रजोमार्गनिरोधिनीम्||५०|| सा कर्णिनी| |५१|

Adhikarana 20 sAnnipAtikyAH lakShaNam (51) · Śloka 51

त्रिभिर्दोषैर्योनिगर्भाशयाश्रितैः| यथास्वोपद्रवकरैर्व्यापत्सा सान्निपातिकी||५१||

Adhikarana iti yonirogAH yaiH shukraM necchati, garbhaM na gRuhNAti asRugdarAdi rogAMshca prApnoti (33) · Śloka 33

इति योनिगदा नारी यैः शुक्रं न प्रतीच्छति| ततो गर्भं न गृह्णाति रोगांश्चाप्नोति दारुणान्||५२|| असृग्दरार्शोगुल्मादीनाबाधांश्चानिलादिभिः| ५२ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने गुह्यरोगविज्ञानीयो नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः||३३||