33. guhyarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana guhyarogavij~jAnIyAdhyAyaH - guhyarogANAM nidAnaM samprAtpistrayoviMshatividhatvaM ca (2-5) · Śloka 5

અથાતો ગુહ્યરોગવિજ્ઞાનીયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨|| સ્ત્રીવ્યવાયનિવૃત્તસ્ય સહસા ભજતોઽથવા| દોષાધ્યુષિતસઙ્કીર્ણમલિનાણુરજઃ પથામ્||૧|| અન્યયોનિમનિચ્છન્તીમગમ્યાં નવસૂતિકામ્| દૂષિતં સ્પૃશતસ્તોયં રતાન્તેષ્વપિ નૈવ વા||૨|| વિવર્ધયિષયા તીક્ષ્ણાન્ પ્રલેપાદીન્ પ્રયચ્છતઃ| મુષ્ટિદન્તનખોત્પીડાવિષવચ્છૂકપાતનૈઃ||૩|| વેગનિગ્રહદીર્ઘાતિખરસ્પર્શવિઘટ્ટનૈઃ| દોષા દુષ્ટા ગતા ગુહ્યં ત્રયોવિંશતિમામયાન્||૪|| જનયન્ત્યુપદંશાદીન્| |૫|

Adhikarana 1 upadaMshasya pa~jcavidhatvam (5) · Śloka 5

ઉપદંશોઽત્ર પઞ્ચધા| પૃથગ્દોષૈઃ સરુધિરૈઃ સમસ્તૈશ્ચ|૫|

Adhikarana 1 vAtajasya upadaMshasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6

| અત્ર મારુતાત્||૫|| મેઢ્રે શોફો રુજશ્ચિત્રાઃ સ્તમ્ભસ્ત્વક્પરિપોટનમ્| |૬|

Adhikarana 2 pittajasya upadaMshasya lakShaNam (6) · Śloka 6

| પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશઃ પિત્તેન શ્વયથુર્જ્વરઃ||૬||

Adhikarana 3 kaphajasya upadaMshasya lakShaNam (7) · Śloka 7

શ્લેષ્મણા કઠિનઃ સ્નિગ્ધઃ કણ્ડૂમાન્ શીતલો ગુરુઃ| |૭|

Adhikarana 4 raktajasya upadaMshasya lakShaNam (7) · Śloka 7

| શોણિતેનાસિતસ્ફોટસમ્ભવોઽસ્રસ્રુતિર્જ્વરઃ||૭||

Adhikarana 5 sarvajasya upadaMshasya lakShaNam (8) · Śloka 8

સર્વજે સર્વલિઙ્ગત્વં શ્વયથુર્મુષ્કયોરપિ| તીવ્રા રુગાશુપચનં દરણં કૃમિસમ્ભવઃ||૮||

Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (9) · Śloka 9

યાપ્યો રક્તોદ્ભવસ્તેષાં મૃત્યવે સન્નિપાતજઃ| |૯|

Adhikarana 2 arshasAM lakShaNam (9-11) · Śloka 11

| જાયન્તે કુપિતૈર્દોષૈર્ગુહ્યાસૃક્પિશિતાશ્રયૈઃ||૯|| અન્તર્બહિર્વા મેઢ્રસ્ય કણ્ડૂલા માંસકીલકાઃ| પિચ્છિલાસ્રસ્રવા યોનૌ તદ્વચ્ચ ચ્છત્રસન્નિભાઃ||૧૦|| તેઽર્શાંસ્યુપેક્ષયા ઘ્નન્તિ મેઢ્રપુંસ્ત્વં ભગાર્તવમ્| |૧૧|

Adhikarana 3 sarShapikAnAM lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| ગુહ્યસ્ય બહિરન્તર્વા પિટિકાઃ કફરક્તજાઃ||૧૧|| સર્ષપામાનસંસ્થાના ઘનાઃ સર્ષપિકાઃ સ્મૃતાઃ| |૧૨|

Adhikarana 4 avamanthasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| પિટિકા બહવો દીર્ઘા દીર્યન્તે મધ્યતશ્ચ યાઃ||૧૨|| સોઽવમન્થઃ કફાસૃગ્ભ્યાં વેદનારોમહર્ષવાન્| |૧૩|

Adhikarana 5 kumbhIkAyAH lakShaNam (13) · Śloka 13

| કુમ્ભીકા રક્તપિત્તોત્થા જામ્બવાસ્થિનિભાઽઽશુજા||૧૩||

Adhikarana 6 alajyAH lakShaNam (14) · Śloka 14

અલજીં મેહવદ્વિદ્યાદ્| |૧૪|

Adhikarana 7 uttamAyAH lakShaNam (14) · Śloka 14

ઉત્તમાં પિત્તરક્તજામ્| પિટિકાં માષમુદ્ગાભાં|૧૪|

Adhikarana 8 puShkarikAyAH lakShaNam (14-15) · Śloka 15

| પિટિકા પિટિકાચિતા||૧૪|| કર્ણિકા પુષ્કરસ્યેવ જ્ઞેયા પુષ્કરિકેતિ સા| |૧૫|

Adhikarana 9 saMvyUDhapiTikAyAH lakShaNam (15) · Śloka 15

| પાણિભ્યાં ભૃશસંવ્યૂઢે સંવ્યૂઢપિટિકા ભવેત્||૧૫||

Adhikarana 10 mRuditasya lakShaNam (16) · Śloka 16

મૃદિતં મૃદિતં વસ્ત્રસંરબ્ધં વાતકોપતઃ| |૧૬|

Adhikarana 11 aShThIlikAyAH lakShaNam (16) · Śloka 16

| વિષમા કઠિના ભુગ્ના વાયુનાઽષ્ઠીલિકા સ્મૃતા||૧૬||

Adhikarana 12 nivRuttasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

વિમર્દનાદિદુષ્ટેન વાયુના ચર્મ મેઢ્રજમ્| નિવર્તતે સરુગ્દાહં ક્વચિત્પાકં ચ ગચ્છતિ||૧૭|| પિણ્ડિતં ગ્રન્થિતં ચર્મ તત્પ્રલમ્બમધો મણેઃ| નિવૃત્તસંજ્ઞં સકફં કણ્ડૂકાઠિન્યવત્તુ તત્||૧૮||

Adhikarana 13 avapATikAyAH lakShaNam (19) · Śloka 19

દુરુઢં સ્ફુટિતં ચર્મ નિર્દિષ્ટમવપાટિકા| |૧૯|

Adhikarana 14 niruddhamaNeH lakShaNam (19-20) · Śloka 20

| વાતેન દૂષિતં ચર્મ મણૌ સક્તં રુણદ્ધિ ચેત્||૧૯|| સ્રોતો મૂત્રં તતોઽભ્યેતિ મન્દધારમવેદનમ્| મણેર્વિકાશરોધશ્ચ સ નિરુદ્ધમણિર્ગદઃ||૨૦||

Adhikarana 15 grathitasya lakShaNam (21) · Śloka 21

લિઙ્ગં શૂકૈરિવાપૂર્ણં ગ્રથિતાખ્યં કફોદ્ભવમ્| |૨૧|

Adhikarana 16 sparshahAneH lakShaNam (21) · Śloka 21

| શૂકદૂષિતરક્તોત્થા સ્પર્શહાનિસ્તદાહ્વયા||૨૧||

Adhikarana 17 shataponakasya lakShaNam (22) · Śloka 22

છિદ્રૈરણુમુખૈર્યત્તુ મેહનં સર્વતશ્ચિતમ્| વાતશોણિતકોપેન તં વિદ્યાચ્છતપોનકમ્||૨૨||

Adhikarana 18 tvakpAkasya lakShaNam (23) · Śloka 23

પિત્તાસૃગ્ભ્યાં ત્વચઃ પાકસ્ત્વક્પાકો જ્વરદાહવાન્| |૨૩|

Adhikarana 19 mAMsapAkasya lakShaNam (23) · Śloka 23

| માંસ્પાકઃ સર્વજઃ સર્વવેદનો માંસશાતનઃ||૨૩||

Adhikarana 20 raktArbudasya lakShaNam (24) · Śloka 24

સરાગૈરસિતૈઃ સ્ફોટૈઃ પિટિકાભિશ્ચ પીડિતમ્| મેહનં વેદના ચોગ્રા તં વિદ્યાદસૃગર્બુદમ્||૨૪||

Adhikarana 21 mAMsArbudasya lakShaNam (25) · Śloka 25

માંસાર્બુદં પ્રાગુદિતં| |૨૫|

Adhikarana 22 vidradheH lakShaNam (25) · Śloka 25

વિદ્રધિશ્ચ ત્રિદોષજઃ| |૨૫|

Adhikarana 23 tilakAlakAnAM lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| કૃષ્ણાનિ ભૂત્વા માંસાનિ વિશીર્યન્તે સમન્તતઃ||૨૫|| પક્વાનિ સન્નિપાતેન તાન્ વિદ્યાત્તિલકાલકાન્| |૨૬|

Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (26-27) · Śloka 27

| માંસોત્થમર્બુદં પાકં વિદ્રધિં તિલકાલકાન્||૨૬|| ચતુરો વર્જયેદેષાં શેષાંશ્છીઘ્રમુપાચરેત્| |૨૭|

Adhikarana yonivyApado viMshatividhatvam (27) · Śloka 27

| વિંશતિર્વ્યાપદો યોનેર્જાયન્તે દુષ્ટભોજનાત્||૨૭||

Adhikarana 1 vAtikyAH lakShaNam (28-31) · Śloka 31

વિષમસ્થાઙ્ગશયનભૃશમૈથુનસેવનૈઃ| દુષ્ટાર્તવાદપદ્રવ્યૈર્બીજદોષેણ દૈવતઃ||૨૮|| યોનૌ ક્રુદ્ધોઽનિલઃ કુર્યાદ્ રુક્તોદાયામસુપ્તતાઃ| પિપીલિકાસૃપ્તિમિવ સ્તમ્ભં કર્કશતાં સ્વનમ્||૨૯|| ફેનિલારુણકૃષ્ણાલ્પતનુરૂક્ષાર્તવસ્ત્રુતિમ્| સ્રસં વઙ્ક્ષણપાર્શ્વાદૌ વ્યથાં ગુલ્મં ક્રમેણ ચ||૩૦|| તાંસ્તાંશ્ચ સ્વાન્ ગદાન્ વ્યાપદ્વાતિકી નામ સા સ્મૃતા| |૩૧|

Adhikarana 2 aticaraNAyAH lakShaNam (31) · Śloka 31

| સૈવાતિચરણા શોફસંયુક્તાઽતિવ્યવાયતઃ||૩૧||

Adhikarana 3 prAkcaraNAyAH lakShaNam (32) · Śloka 32

મૈથુનાદતિબાલાયાઃ પૃષ્ઠજઙ્ગોરુવઙ્ક્ષણમ્| રુજન્ સન્દૂષયેદ્યોનિં વાયુઃ પ્રાક્ચરણેતિ સા||૩૨||

Adhikarana 4 udAvRuttAyAH lakShaNam (33-34) · Śloka 34

વેગોદાવર્તનાદ્યોનિં પ્રપીડયતિ મારુતઃ| સા ફેનિલં રજઃ કૃચ્છ્રાદુદાવૃત્તં વિમુઞ્ચતિ||૩૩|| ઇયં વ્યાપદુદાવૃત્તા| |૩૪|

Adhikarana 5 jAtaghnyAH lakShaNam (34) · Śloka 34

જાતઘ્ની તુ યદાઽનિલઃ| જાતં જાતં સુતં હન્તિ રૌક્ષ્યાદ્દુષ્ટાર્તવોદ્ભવમ્||૩૪||

Adhikarana 6 antarmukhyAH lakShaNam (35-36) · Śloka 36

અત્યાશિતાયા વિષમં સ્થિતાયાઃ સુરતે મરુત્| અન્નેનોત્પીડિતો યોનેઃ સ્થિતઃ સ્રોતસિ વક્રયેત્||૩૫|| સાસ્થિમાંસં મુખં તીવ્રરુજમન્તર્મુખીતિ સા| |૩૬|

Adhikarana 7 sUcImukhyAH lakShaNam (36-37) · Śloka 37

| વાતલાહારસેવિન્યાં જનન્યાં કુપિતોઽનિલઃ||૩૬|| સ્ત્રિયો યોનિમણુદ્વારાં કુર્યાત્સૂચીમુખીતિ સા| |૩૭|

Adhikarana 8 shuShkAkhyAyAH lakShaNam (37-38) · Śloka 38

| વેગરોધાદૃતૌ વાયુર્દુષ્ટો વિણ્મૂત્રસઙ્ગ્રહમ્||૩૭|| કરોતિ યોનેઃ શોષં ચ શુષ્કાખ્યા સાઽતિવેદના| |૩૮|

Adhikarana 9 vAminyAH lakShaNam (38-39) · Śloka 39

| ષડહાત્ સપ્તરાત્રાદ્વા શુક્રં ગર્ભાશયાન્મરુત્||૩૮|| વમેત્સરુઙ્ નીરુજો વા યસ્યાઃ સા વામિની મતા| |૩૯|

Adhikarana 10 ShaNDhAyAH lakShaNam (39-40) · Śloka 40

| યોનૌ વાતોપતપ્તાયાં સ્ત્રીગર્ભે બીજદોષતઃ||૩૯|| મૃદ્વેષિણ્યસ્તની ચ સ્યાત્ ષણ્ઢસંજ્ઞાઽનુપક્રમા| |૪૦|

Adhikarana 11 mahAyonyAH lakShaNam (40-41) · Śloka 41

| દુષ્ટો વિષ્ટભ્ય યોન્યાસ્યં ગર્ભકોષ્ઠં ચ મારુતઃ||૪૦|| કુરુતે વિવૃતાં સ્રસ્તાં વાતિકીમિવ દુઃખિતામ્| ઉત્સન્નમાંસાં તામાહુર્મહાયોનિં મહારુજામ્||૪૧||

Adhikarana 12 paittikyAH lakShaNam (42-43) · Śloka 43

યથાસ્વૈર્દૂષણૈર્દુષ્ટં પિત્તં યોનિમુપાશ્રિતમ્| કરોતિ દાહપાકોષાપૂતિગન્ધિજ્વરાન્વિતામ્||૪૨|| ભૃશોષ્ણભૂરિકુણપનીલપીતાસિતાર્તવામ્| સા વ્યાપત્ પૈત્તિકી|૪૩|

Adhikarana 13 raktayonyAH lakShaNam (43) · Śloka 43

| રક્તયોન્યાખ્યાઽસૃગતિસ્રુતેઃ||૪૩||

Adhikarana 14 shlaiShmikyAyAH lakShaNam (44-45) · Śloka 45

કફોઽભિષ્યન્દિભિઃ ક્રુદ્ધઃ કુર્યાદ્યોનિમવેદનામ્| શીતલાં કણ્ડુલાં પાણ્ડુપિચ્છિલાં તદ્વિધસ્રુતિમ્||૪૪|| સા વ્યાપચ્છ્લૈષ્મિકી| |૪૫|

Adhikarana 15 lohitakShayAyAH lakShaNam (45) · Śloka 45

વાતપિત્તાભ્યાં ક્ષીયતે રજઃ| સદાહકાર્શ્યવૈવર્ણ્યં યસ્યાઃ સા લોહિતક્ષયા||૪૫||

Adhikarana 16 pariplutAyAH lakShaNam (46-48) · Śloka 48

પિત્તલાયા નૃસંવાસે ક્ષવથૂદ્ગારધારણાત્| પિત્તયુક્તેન મરુતા યોનિર્ભવતિ દૂષિતા||૪૬|| શૂના સ્પર્શાસહા સાર્તિર્નીલપીતાસ્રવાહિની| બસ્તિકુક્ષિગુરુત્વાતિસારારોચકકારિણી||૪૭|| શ્રોણિવઙ્ક્ષણરુક્તોદજ્વરકૃત્ સા પરિપ્લુતા| |૪૮|

Adhikarana 17 upaplutAyAH lakShaNam (48-49) · Śloka 49

| વાતશ્લેષ્મામયવ્યાપ્તા શ્વેતપિચ્છિલવાહિની||૪૮|| ઉપપ્લુતા સ્મૃતા યોનિઃ| |૪૯|

Adhikarana 18 viplutAyAH lakShaNam (49) · Śloka 49

વિપ્લુતાખ્યા ત્વધાવનાત્| સઞ્જાતજન્તુઃ કણ્ડૂલા કણ્ડ્વા ચાતિરતિપ્રિયા||૪૯||

Adhikarana 19 karNinyAH lakShaNam (50-51) · Śloka 51

અકાલવાહનાદ્વાયુઃ શ્લેષ્મરક્તવિમૂર્ચ્છિતઃ| કર્ણિકાં જનયેદ્યોનૌ રજોમાર્ગનિરોધિનીમ્||૫૦|| સા કર્ણિની| |૫૧|

Adhikarana 20 sAnnipAtikyAH lakShaNam (51) · Śloka 51

ત્રિભિર્દોષૈર્યોનિગર્ભાશયાશ્રિતૈઃ| યથાસ્વોપદ્રવકરૈર્વ્યાપત્સા સાન્નિપાતિકી||૫૧||

Adhikarana iti yonirogAH yaiH shukraM necchati, garbhaM na gRuhNAti asRugdarAdi rogAMshca prApnoti (33) · Śloka 33

ઇતિ યોનિગદા નારી યૈઃ શુક્રં ન પ્રતીચ્છતિ| તતો ગર્ભં ન ગૃહ્ણાતિ રોગાંશ્ચાપ્નોતિ દારુણાન્||૫૨|| અસૃગ્દરાર્શોગુલ્માદીનાબાધાંશ્ચાનિલાદિભિઃ| ૫૨ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને ગુહ્યરોગવિજ્ઞાનીયો નામ ત્રયસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૩||