Adhikarana atha BeShajakalpo nAmA~aShTamo~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤੋ ਭੇਸਜਕਲ੍ਪਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथातो भेषजकल्पं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुराऽऽत्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmAnyato BUmiparIkShA (2) · Śloka 2
ਜਾਙ੍ਗਲੇ ਸਾਧਾਰਣੇ ਵਾ ਦੇਸ਼ੇ ਯਥਾਕਾਲਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਤਪਪਵਨ- ਸਲਿਲਸੇਵਿਤੇ ਸਮੇ ਸ਼ੁਚੌ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸਿਣੋਦਕੇ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਚੈਤ੍ਯ- ਦੇਵਯਜਨਾਗਾਰਸਭਾਸ਼੍ਵਭ੍ਰਾਰਾਮਵਲ੍ਮੀਕੋਸਰਵਿਰਹਿਤੇ ਕੁਸ਼ਰੋਹਿਸਾਸ੍ਤੀਰ੍ਣੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਕਸ੍ਣਸੁਵਰ੍ਣਮਧੁਰਸੁਰਭਿਮਤ੍ਤਿਕੇ- ਮਦਾਵਫਾਲਕਸ੍ਟੇਨੁਪਹਤੇਨ੍ਯੈਰ੍ਬਲਵਤ੍ਤਰੈਰ੍ਦ੍ਰੁਮੈਰ੍ਭੇਸਜਾਨਿ ਪ੍ਰਸ਼- ਸ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤੋ ਭੂਮਿਪਰੀਕ੍ਸਾ||੨||
जाङ्गले साधारणे वा देशे यथाकालं शिशिरातपपवन- सलिलसेविते समे शुचौ प्रदक्षिणोदके श्मशानचैत्य- देवयजनाऽऽगारसभाश्वभ्राऽऽरामवल्मीकोषरविरहिते कुशरोहिषास्तीर्णे स्निग्धकृष्णसुवर्णमधुरसुरभिमृत्तिके- मृदावफालकृष्टेऽनुपहतेऽन्यैर्बलवत्तरैर्द्रुमैर्भेषजानि प्रश- स्यन्त इति सामान्यतो भूमिपरीक्षा||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visheSheNa BUmiparIkShA (3) · Śloka 3
ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤ੍ਵਸ਼੍ਮਵਤੀ ਸ੍ਥਿਰੋ ਗੁਰ੍ਵੀ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਕਸ੍ਣਾ ਸ੍ਥੂਲ- ਤਣਵਕ੍ਸਸਸ੍ਯਪ੍ਰਾਯਾ ਸ੍ਵਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਸ਼ੀਤਲਾ- ਸਨ੍ਨੋਦਕਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਣਸਸ੍ਯਕੋਮਲਵਕ੍ਸਪ੍ਰਾਯਾ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਚਾ- ਮ੍ਬੁਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾ| ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਲਘ੍ਵਲ੍ਪਪੁਸ੍ਪਵਤੀ ਪ੍ਰਵਿਰਲਾ ਪਾਣ੍ਡੁ- ਵਕ੍ਸਪ੍ਰਰੋਹਾਗ੍ਨਿਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾ| ਰੂਕ੍ਸਾ ਰਾਸਭਭਸ੍ਮਵਰ੍ਣਾ ਰੂਕ੍ਸ- ਤਨੁਕੋਟਰਵਕ੍ਸਪ੍ਰਾਯਾਲ੍ਪਰਸਪ੍ਰਰੋਹਾਨਿਲਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾ| ਮਦ੍ਵੀ- ਸਮਾ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰਵਤ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਜਲਾ ਮਹਾਪਰ੍ਵਤਵਕ੍ਸਾ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਚਾ- ਕਾਸ਼ਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾ| ਤਤ੍ਰਾਮ੍ਬੁਪਥਿਵੀਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਸੁ ਭੂਮਿਸੁ ਜਾਤਾਨਿ ਵਿਰੇਚਨਾਨਿ ਬਂਹਣਾਨਿ ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਨਲਾ- ਨਿਲਾਕਾਸ਼ਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਸੁ ਵਮਨਾਨਿ| ਸਰ੍ਵਗੁਣਯੁਕ੍ਤਾ- ਸੂਭਯਤੋਭਾਗਾਨਿ| ਆਕਾਸ਼ਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਸੁ ਸ਼ਮਨਾਨਿ| ਏਵਂ ਬਲਵਤ੍ਤਮਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ||੩||
विशेषतस्त्वश्मवती स्थिरो गुर्वी श्यामा कृष्णा स्थूल- तृणवृक्षसस्यप्राया स्वगुणभूयिष्ठा| स्निग्धाशीतलाऽऽ- सन्नोदका स्निग्धतृणसस्यकोमलवृक्षप्राया शुक्ला चा- म्बुगुणभूयिष्ठा| नानावर्णलघ्वल्पपुष्पवती प्रविरला पाण्डु- वृक्षप्ररोहाग्निगुणभूयिष्ठा| रूक्षा रासभभस्मवर्णा रूक्ष- तनुकोटरवृक्षप्रायाऽल्परसप्ररोहाऽनिलगुणभूयिष्ठा| मृद्वी- समा श्वभ्रवत्यव्यक्तरसजला महापर्वतवृक्षा श्यामा चा- काशगुणभूयिष्ठा| तत्राऽम्बुपृथिवीगुणभूयिष्ठासु भूमिषु जातानि विरेचनानि बृंहणानि च शस्यन्ते| अनलाऽ- निलाऽऽकाशगुणभूयिष्ठासु वमनानि| सर्वगुणयुक्ता- सूभयतोभागानि| आकाशगुणभूयिष्ठासु शमनानि| एवं बलवत्तमानि भवन्ति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana RutvanusAraM bheShajasvarUpam (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰ ਯਾਨਿ ਕਾਲਜਾਨ੍ਯੁਪਗਤਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਪ੍ਰਮਾਣਰਸਵੀਰ੍ਯਗਨ੍ਧ- ਨਿਕਾਲਾਤਪਾਗ੍ਨਿਸਲਿਲਪਵਨਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਜਨ੍ਤੁਭਿਰਨੁਪਹਤਗਨ੍ਧਵ- ਰ੍ਣਰਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਪ੍ਰਭਾਵਾਨ੍ਯਵਗਾਢਮੂਲਾਨ੍ਯੁਦੀਚ੍ਯਾਂ ਦਿਸ਼ਿ ਸ੍ਥਿਤਾਨਿ| ਤੇਸਾਂ ਸ਼ਾਖਾਪਲਾਸ਼ਮਚਿਰਪ੍ਰਰੂਢਂ ਵਰ੍ਸਾਵਸਨ੍ਤਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹ੍ਯਮ੍| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਮੂਲਾਨਿ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਵਾ ਸ਼ੀਰ੍ਣਪ੍ਰਰੂਢਪਰ੍ਣਾਨਾਮ੍| ਸ਼ਰਦਿ ਤ੍ਵਕ੍ਕ- ਨ੍ਦਕ੍ਸੀਰਾਣਿ| ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸਾਰਾਣਿ| ਯਥਰ੍ਤੁ ਪੁਸ੍ਪਫਲਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਰਾਹੁਃ ਸੌਮ੍ਯਾਨ੍ਯੌਸਧਾਨਿ ਸੌਮ੍ਯੇਸ੍ਵਤੁਸ੍ਵਾਗ੍ਨੇਯਾਨ੍ਯ- ਗ੍ਨੇਯੇਸੁ| ਏਵਮਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਨ੍ਯਾਪੂਰ੍ਣਤਰਰਸਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ||੪||
तत्र यानि कालजान्युपगतसम्पूर्णप्रमाणरसवीर्यगन्ध- निकालातपाग्निसलिलपवनशस्त्रजन्तुभिरनुपहतगन्धव- र्णरसस्पर्शप्रभावान्यवगाढमूलान्युदीच्यां दिशि स्थितानि| तेषां शाखापलाशमचिरप्ररूढं वर्षावसन्तयोर्ग्रह्यम्| ग्रीष्मे मूलानि शिशिरे वा शीर्णप्ररूढपर्णानाम्| शरदि त्वक्क- न्दक्षीराणि| हेमन्ते साराणि| यथर्तु पुष्पफलम्| अन्ये पुनराहुः सौम्यान्यौषधानि सौम्येष्वृतुष्वाग्नेयान्य- ग्नेयेषु| एवमव्यापन्नान्यापूर्णतररसवीर्याणि च भवन्ति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BeShajagrahaNavidhiH (5) · Śloka 5
ਅਥ ਮਙ੍ਗਲਾਚਾਰਃ ਕਲ੍ਯਾਣਵਤ੍ਤਃ ਸ਼ੁਚਿਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਵਾਸਾਃ ਸਮ੍ਪੂਜ੍ਯ ਚ ਦੇਵਤਾਮਸ਼੍ਵਿਨੌ ਗੋਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਂਸ਼੍ਚ ਕਤੋਪਵਾਸਃ ਪ੍ਰਾਙ੍ਮੁਖ ਉਦਙ੍ਮੁਖੋ ਵਾ ਗਹ੍ਣੀਯਾਤ੍| ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਚਾਨੁਰੂਪ- ਗੁਣਵਦ੍ਭਾਜਨਸਂਸ੍ਥਾਨ੍ਯਾਗਾਰੇਸੁ ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਤਰਦ੍ਵਾਰੇਸੁ ਨਿਵਾਤਪ੍ਰਵਾ- ਤੈਕਦੇਸ਼ੇਸੁ ਨਿਤ੍ਯਪੁਸ੍ਪੋਪਹਾਰਬਲਿਕਰ੍ਮਵਤ੍ਸ੍ਵਗ੍ਨਿਸਲਿਲੋਪ- ਸ੍ਵੇਦਧੂਮਰਜੋਮੂਸਿਕਚਤੁਸ੍ਪਦਾਮਨਭਿਗਮਨੀਯਾਨਿ ਸ੍ਵਵਚ੍ਛ- ਨ੍ਨਾਨਿ ਸ਼ਿਕ੍ਯੇਸ੍ਵਾਸਜ੍ਯ ਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍| ਤਾਨਿ ਸਕ੍ਸੀਰਾਣ੍ਯੁਪਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਤਦਸਮ੍ਪਤ੍ਤਾਵਨਤਿਕ੍ਰਨ੍ਤ- ਵਤ੍ਸਰਾਣਿ| ਪੁਰਾਣਾਨਿ ਤੁ ਪਿਪ੍ਪਲੀਵਿਡਙ੍ਗਗੁਡਮਧੁਘਤਾਨਿ| ਅਪਿ ਚ ਕ੍ਸੀਰਂ ਬਾਸ੍ਕਯਣਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਤਚ੍ਚ ਨੀਰੁਜਾਮ੍| ਵਯੋਬਲਵਤਾਂ ਧਾਤੁਪਿਚ੍ਛਸ਼ਙ੍ਗਖੁਰਾਦਿਕਮ੍||੫||
अथ मङ्गलाचारः कल्याणवृत्तः शुचिः शुक्लवासाः सम्पूज्य च देवतामश्विनौ गोब्राह्मणांश्च कृतोपवासः प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा गृह्णीयात्| गृहीत्वा चाऽनुरूप- गुणवद्भाजनसंस्थान्यागारेषु पूर्वोत्तरद्वारेषु निवातप्रवा- तैकदेशेषु नित्यपुष्पोपहारबलिकर्मवत्स्वग्निसलिलोप- स्वेदधूमरजोमूषिकचतुष्पदामनभिगमनीयानि स्ववच्छ- न्नानि शिक्येष्वासज्य स्थापयेत्| तानि सक्षीराण्युपकल्पयेत्| तदसम्पत्तावनतिक्रन्त- वत्सराणि| पुराणानि तु पिप्पलीविडङ्गगुडमधुघृतानि| अपि च क्षीरं बाष्कयणं ग्राह्यं विण्मूत्रं तच्च नीरुजाम्| वयोबलवतां धातुपिच्छशृङ्गखुरादिकम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BeShajAnAM pa~jcavidhaH kalpaH (6) · Śloka 6
ਪਞ੍ਚਵਿਧਸ੍ਤੁ ਭੇਸਜਾਨਾਂ ਕਸਾਯ ਕਲ੍ਪਃ| ਨਿਰ੍ਯਾਸਃ ਕਲ੍ਕੋ ਨਿਰ੍ਯੂਹਃ ਸ਼ੀਤਃ ਫਾਣ੍ਟਸ਼੍ਚ| ਤੇ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਬਲਿਨਃ||੬||
पञ्चविधस्तु भेषजानां कषाय कल्पः| निर्यासः कल्को निर्यूहः शीतः फाण्टश्च| ते यथापूर्वं बलिनः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana niryAsalakShaNam (7) · Śloka 7
ਤਤ੍ਰ ਸਦ੍ਯਃ ਸਮੁਦ੍ਧਤਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਿਤਕ੍ਸੁਣ੍ਣਸ੍ਯ ਤਾਨ੍ਤਵਨਿਸ੍ਪੀਡਿ- ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰਸੋ ਨਿਰ੍ਯਾਸਃ||੭||
तत्र सद्यः समुद्धतप्रक्षालितक्षुण्णस्य तान्तवनिष्पीडि- तस्य स्वरसो निर्यासः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kalkalakShaNaM cUrNAdyaBede yuktishca (8) · Śloka 8
ਉਪਲਦਸ਼ਨਾਦਿਪਿਸ੍ਟਸ੍ਤੁ ਕਲ੍ਕਃ| ਸ਼ੁਸ੍ਕਪਿਸ੍ਟਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤਾਨ੍ਤ- ਵਪਟਚ੍ਯੁਤਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਃ| ਤਸ੍ਯ ਸਮਸ੍ਤਦ੍ਰਵ੍ਯਾਪਰਿਤ੍ਯਾਗਾਦਾਪ੍ਲੁ- ਤੋਪਯੋਗਾਚ੍ਚ ਕਲ੍ਕਾਦਭੇਦਃ||੮||
उपलदशनादिपिष्टस्तु कल्कः| शुष्कपिष्टः सूक्ष्मतान्त- वपटच्युतश्चूर्णः| तस्य समस्तद्रव्याऽपरित्यागादाऽऽप्लु- तोपयोगाच्च कल्कादभेदः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana niryUhalakShaNaM vidhishca (9) · Śloka 9
ਕ੍ਵਾਥੋ ਨਿਰ੍ਯੂਹਃ| ਤਤ੍ਰ ਭੇਦ੍ਯਾਨ੍ਯੌਸਧਾਨ੍ਯਣੁਸ਼ੋ ਭੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਛੇਦ- ਯਿਤ੍ਵਾ ਛੇਦ੍ਯਾਨਿ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲ੍ਯੋਦਕੇਨ ਸ਼ੁਚੌ ਰੂਕ੍ਸਾਯਾਮਧਃ ਪ੍ਰਲਿ- ਪ੍ਤਾਯਾਂ ਤਾਮ੍ਰਾਯੋਮਨ੍ਮਯਾਨ੍ਯਤਮਾਯਾਂ ਸ੍ਥਾਲ੍ਯਾਂ ਸਮਾਵਾਪ੍ਯ ਬਹ੍ਵਲ੍ਪਪਾਨੀਯਗ੍ਰਾਹਿਤਾਨਾਮੌਸਧਾਨਾਮਾਕਲਯ੍ਯ ਯਾਵਤਾ ਮੁਕ੍ਤ ਰਸਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਾਵਦੁਦਕਮਾਸੇਚਯੇਚ੍ਛੋਸਯੇਚ੍ਚ| ਅਥਾਗ੍ਨਾ- ਵਧਿਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਮਹਤ੍ਯਾਸਨੇ ਸੁਖੋਪਵਿਸ੍ਟਃ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਤਤਮਵ- ਲੋਕਯਨ੍ ਦਰ੍ਵ੍ਯਾਵਘਟ੍ਟਯਨ੍ ਮਦੁਨਾ ਪਰਿਤਃ ਸਮੁਪਗਚ੍ਛਤਾਨਲੇਨ ਸਾਧਯੇਤ੍| ਅਵਤਾਰ੍ਯ ਚ ਪਰਿਸ੍ਰੁਤਂ ਯਥਾਰ੍ਹਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਕ੍ਸੀਰਾਦਿਸਹਿਤਞ੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨ ਸਮ੍ਯਙ੍ਮੁਕ੍ਤਰਸਂ ਭਵਤੀਤਿ ਵਾਰਿ- ਕ੍ਵਾਥਪੂਰ੍ਵਕਂ ਕ੍ਸੀਰਾਦ੍ਯੈਸ੍ਤਦੁਪਦੇਸ਼ੇ ਅਨੁਪਦਗ੍ਧਂ ਕ੍ਵਾਥਯੇਤ੍||੯||
क्वाथो निर्यूहः| तत्र भेद्यान्यौषधान्यणुशो भेदयित्वा छेद- यित्वा छेद्यानि प्रक्षाल्योदकेन शुचौ रूक्षायामधः प्रलि- प्तायां ताम्राऽयोमृन्मयान्यतमायां स्थाल्यां समावाप्य बह्वल्पपानीयग्राहितानामौषधानामाकलय्य यावता मुक्त रसता स्यात् तावदुदकमासेचयेच्छोषयेच्च| अथाऽग्ना- वधिश्रित्य महत्यासने सुखोपविष्टः सर्वतः सततमव- लोकयन् दर्व्यावघट्टयन् मृदुना परितः समुपगच्छताऽनलेन साधयेत्| अवतार्य च परिस्रुतं यथार्हस्पर्शं प्रयुञ्जीत| क्षीरादिसहितञ्च द्रव्यं न सम्यङ्मुक्तरसं भवतीति वारि- क्वाथपूर्वकं क्षीराद्यैस्तदुपदेशे अनुपदग्धं क्वाथयेत्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shItaphANTayorlakShaNam (10) · Śloka 10
ਸ਼ੀਤਸਲਿਲਾਪ੍ਲੁਤਸ੍ਤੁ ਨਿਸ਼ਾਪਰ੍ਯੁਸਿਤਪੂਤਃ ਸ਼ੀਤਃ| ਉਸ੍ਣਾ- ਮ੍ਭਸਿ ਕ੍ਸੁਣ੍ਣਾਭਿਸੁਤਪੂਤਃ ਫਾਣ੍ਟਃ||੧੦||
शीतसलिलाप्लुतस्तु निशापर्युषितपूतः शीतः| उष्णा- म्भसि क्षुण्णाभिषुतपूतः फाण्टः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyeShvauShadhAnAM mAtrAvicAraH (11) · Śloka 11
ਤਤ੍ਰ ਸਮ੍ਯਗ੍ਰਸਵੀਰ੍ਯਾਦੀਨ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਤੁ- ਰਾਦਿਬਲਤਸ਼੍ਚ ਨਿਰ੍ਯਾਸਾਦੀਨਾਂ ਕਲ੍ਪਨਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਞ੍ਚ ਸਂਸ਼੍ਰਯੇਤ੍||੧੧||
तत्र सम्यग्रसवीर्यादीन्यौषधस्य समीक्ष्य व्याध्याऽऽतु- रादिबलतश्च निर्यासादीनां कल्पनां मात्राञ्च संश्रयेत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra ekIyamatam (12) · Śloka 12
ਤਥਾ ਚ ਕੇਚਿਦਾਹੁਃ- ਮਾਤ੍ਰਾਯਾ ਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਸ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਕੋਸ੍ਠਂ ਬਲਂ ਵਯਃ| ਆਲੋਚ੍ਯ ਦੇਸ਼ਕਾਲੌ ਚ ਯੋਜ੍ਯਾ ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਕਲ੍ਪਨਾ||੧੨||
तथा च केचिदाहुः- मात्राया न व्यवस्थाऽस्ति व्याधिं कोष्ठं बलं वयः| आलोच्य देशकालौ च योज्या तद्वच्च कल्पना||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana niryAsAdInAM mAtrAnirdeshaH (13) · Śloka 13
ਇਤ੍ਯਲਮੇਤਦੁਪਦਿਸ੍ਟਂ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾਂ ਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਬੋਧਾਯ| ਯਥਾ ਤੁ ਸਰ੍ਵੇ ਭਿਸਜੋ ਵਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਥੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਨਿਰ੍ਯਾਸਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯਮਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਚਤੁਸ੍ਪਲਮ੍| ਕਲ੍ਕਚੂਰ੍ਣਯੋਃ ਕਰ੍ਸਃ| ਪਲਤ੍ਰਯਂ ਤਦਾ- ਲੋਡਨੇ||੧੩||
इत्यलमेतदुपदिष्टं बुद्धिमतां ज्ञानप्रबोधाय| यथा तु सर्वे भिषजो विज्ञास्यन्ति तथोपदेक्ष्यते| निर्यासस्य मध्यमा मात्रा चतुष्पलम्| कल्कचूर्णयोः कर्षः| पलत्रयं तदा- ऽऽलोडने||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana niryUhakalpanAparibhAShA (14) · Śloka 14
ਨਿਰ੍ਯੂਹੇ ਭੇਸਜਪਲਮੁਦਕਾਰ੍ਧਪ੍ਰਸ੍ਥੇਧਿਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਪਾਦਸ਼ੇਸਿਤਮਵ- ਤਾਰਯੇਤ੍||੧੪||
निर्यूहे भेषजपलमुदकार्धप्रस्थेऽधिश्रित्य पादशेषितमव- तारयेत्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shItaphANTayoH kalpanAparibhAShA (15) · Śloka 15
ਸ਼ੀਤਫਾਣ੍ਟਯੋਰੌਸਧਪਲਂ ਸਟ੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਰਮ੍ਬੁਪਲੈਰਾਸੁਤਮਿਤਿ||੧੫||
शीतफाण्टयोरौषधपलं षट्चतुर्भिरम्बुपलैरासुतमिति||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehapAkaparibhAShA (16) · Śloka 16
ਸ੍ਨੇਹਪਾਕੇ ਤ੍ਵਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਪ੍ਰਮਾਣੇ ਸਮੁਦਿਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਪਾਦੇਨ ਸ੍ਨੇਹੋ ਯੋਜ੍ਯਸ੍ਤਤ੍ ਪਾਦੇਨ ਕਲ੍ਕਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਃ ਪਠਨ੍ਤਿ- ਸ੍ਨੇਹਪਾਕੇ ਤ੍ਵਮਾਨੋਕ੍ਤੌਚਤੁਰ੍ਗੁਣਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਿਤਮ੍| ਕਲ੍ਕਸ੍ਨੇਹਦ੍ਰਵਂ ਯੋਜ੍ਯਮਧੀਤੇ ਸ਼ੌਨਕਃ ਪੁਨਃ| ਸ੍ਨੇਹੇ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਮ੍ਬੁਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥਸ੍ਵਰਸੈਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਕਲ੍ਕਸ੍ਯ ਯੋਜਯੇਦਂਸ਼ਂ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਸਸ੍ਠਮਸ੍ਟਮਮ੍| ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਭਤਿ ਤੁ ਦ੍ਰਵਂ ਪਥਕ੍ਸ੍ਨੇਹਸਮਮੇਵਾਵਪੇਤ੍| ਅਨਿਰੁਪਿਤ- ਕਲ੍ਪਨਂ ਚ ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਕਲ੍ਕੀਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਅਥੈਕਧ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਸਂ- ਸਜ੍ਯਾ-ਧਿਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਚ ਨਿਰ੍ਯੂਹਵਤ੍ ਸਾਧਯੇਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਯਦਾ ਵਿਰਮਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਸਾਦਮਾਪਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਨੇਹੋ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਰ੍ਣਗਨ੍ਧਰਸੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਭੈਸਜ੍ਯਮਙ੍ਗੁਲੀਭ੍ਯਾਂ ਮਦ੍ਯਮਾਨਾਮਨਤਿਮਦ੍ਵ- ਨਤਿਦਾਰੁਣਮਨਙ੍ਗੁਲਿਗ੍ਰਾਹਿ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ ਕਾਲਸ੍ਤਸ੍ਯਾ- ਵਤਰਣਾਯ| ਅਪਿ ਚ- ਘਤਸ੍ਯ ਫੇਨੋਪਸ਼ਮਸ੍ਤੈਲਸ੍ਯ ਤੁ ਤਦੁਦ੍ਭਵਃ| ਲੇਹਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤੁਮਤ੍ਤਾਪ੍ਸੁ ਮਜ੍ਜਨਂ ਸਰਣਂ ਨ ਚ| ਅਥਾਵਤਾਰ੍ਯ ਸ਼ੀਤੀਭੂਤਮਹਤੇਨ ਵਾਸਸਾ ਪਰਿਪੂਯ ਸ਼ੁਚੌ ਦਢੇ ਕਲਸ਼ੇ ਸਮਾਸਿਚ੍ਯ ਪਿਧਾਨੇਨ ਪਿਧਾਯ ਸ਼ੁਕ੍ਲੇਨ ਵਸ੍ਤ੍ਰ- ਪਟ੍ਟੇਨਾਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਸੂਤ੍ਰੇਣ ਸੁਬਦ੍ਧਂ ਸ੍ਵਨੁਗੁਪ੍ਤਂ ਸ਼ੁਚੌ ਦੇਸ਼ੇ ਸੁਸ੍ਥਿਤਂ ਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍||੧੬||
स्नेहपाके त्वनिर्दिष्टप्रमाणे समुदितस्य द्रवस्य पादेन स्नेहो योज्यस्तत् पादेन कल्कः| अन्ये पुनः पठन्ति- स्नेहपाके त्वमानोक्तौचतुर्गुणविवर्द्धितम्| कल्कस्नेहद्रवं योज्यमधीते शौनकः पुनः| स्नेहे सिध्यति शुद्धाम्बुनिष्क्वाथस्वरसैः क्रमात्| कल्कस्य योजयेदंशं चतुर्थं षष्ठमष्टमम्| पञ्चप्रभृति तु द्रवं पृथक्स्नेहसममेवावपेत्| अनिरुपित- कल्पनं च भैषज्यं कल्कीकुर्यात्| अथैकध्यं प्रतिसं- सृज्या-धिश्रित्य च निर्यूहवत् साधयेत्| तत्र यदा विरमति शब्दः प्रसादमापद्यते स्नेहो यथास्वं वर्णगन्धरसोत्पत्तिर्भैषज्यमङ्गुलीभ्यां मृद्यमानामनतिमृद्व- नतिदारुणमनङ्गुलिग्राहि च स्यात्| स कालस्तस्याऽ- वतरणाय| अपि च- घृतस्य फेनोपशमस्तैलस्य तु तदुद्भवः| लेहस्य तन्तुमत्ताप्सु मज्जनं सरणं न च| अथाऽवतार्य शीतीभूतमहतेन वाससा परिपूय शुचौ दृढे कलशे समासिच्य पिधानेन पिधाय शुक्लेन वस्त्र- पट्टेनाच्छाद्य सूत्रेण सुबद्धं स्वनुगुप्तं शुचौ देशे सुस्थितं स्थापयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana patimANanirdeshaH (17) · Śloka 17
ਪਰਿਮਾਣਂ ਪੁਨਃ ਸਡ੍ਵਂਸ਼੍ਯੋ ਮਰੀਚਿਃ| ਤਾਃ ਸਟ੍ਸਰ੍ਸਪਃ| ਤੇਸ੍ਟੌ ਤਣ੍ਡੁਲਃ| ਤੌ ਧਾਨ੍ਯਮਾਸਃ| ਤੌ ਯਵਃ| ਅਤਃ ਪਰਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਵਦ੍ਧ੍ਯਾਣ੍ਡਿਕਾਮਾਸਕਸ਼ਾਣਕਰ੍ਸਪਲਕੁਡਵਪ੍ਰਸ੍ਥਾ- ਢਕਦ੍ਰੋਣਵਹਾਃ ਕਲ੍ਪ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਧਰਣਂ ਤੁ ਪਲਸ੍ਯ ਦਸ਼ਮੋ ਭਾਗਃ| ਮਾਸਕਸ੍ਯ ਪਰ੍ਯਾਯੋ ਹੇਮੋ ਧਾਨਕਸ਼੍ਚ| ਸ਼ਾਣਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਪਰ੍ਯਾਯੋ ਦ੍ਰਙ੍ਕ੍ਸਣਃ ਕੋਲੋ ਵਟਕਸ਼੍ਚ| ਕਰ੍ਸਸ੍ਯ ਸੁਵਰ੍ਣਮਕ੍ਸਂ ਪਿਚੁਰ੍ਬਿਡਾਲਪਦਕਂ ਪਾਣਿਤਲਂ ਤਿਨ੍ਦੁਕਂ ਕਵਲਗ੍ਰਹਃ ਸੋਡ- ਸ਼ਿਕਾ ਚ| ਕਰ੍ਸਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਰਸ੍ਟਮਿਕਾ ਚ| ਪਲਸ੍ਯ ਮੁਸ੍ਟਿਃ ਪ੍ਰਕੁਞ੍ਚਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਿਕਾਬਿਲ੍ਵਮਾਤ੍ਰਞ੍ਚ| ਪਲਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਤੋ- ਸ੍ਟਮਾਨਂ ਚ| ਕੁਡਵਸ੍ਯਾਞ੍ਜਲਿਃ| ਕੁਡਵਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਮਾਨਿਕਾ| ਆਢਕਸ੍ਯ ਪਾਤ੍ਰਂ ਕਂਸਸ਼੍ਚ| ਦੋਣਸ੍ਯ ਨਲ੍ਵਣਾਰ੍ਮਣੋਨ੍ਮਾਨਘਟ- ਕੁਮ੍ਭਕਲਸ਼ਾਃ| ਦ੍ਰੋਣਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਸ਼ੂਰ੍ਪਃ| ਤੁਲਾ ਪੁਨਃ ਪਲ- ਸ਼ਤਮ੍| ਤਾਨਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਭਾਰ ਇਤਿ| ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸ਼ੁਸ੍ਕਮੇਯੇਸ੍ਵਿਦਂ ਮਾਨਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਤੁ ਦ੍ਰਵਾਰ੍ਦ੍ਰਯੋਃ||੧੭||
परिमाणं पुनः षड्वंश्यो मरीचिः| ताः षट्सर्षपः| तेऽष्टौ तण्डुलः| तौ धान्यमाषः| तौ यवः| अतः परं चतुर्गुणवृद्ध्याऽण्डिकामाषकशाणकर्षपलकुडवप्रस्था- ऽऽढकद्रोणवहाः कल्प्यन्ते| धरणं तु पलस्य दशमो भागः| माषकस्य पर्यायो हेमो धानकश्च| शाणद्वयस्य पर्यायो द्रङ्क्षणः कोलो वटकश्च| कर्षस्य सुवर्णमक्षं पिचुर्बिडालपदकं पाणितलं तिन्दुकं कवलग्रहः षोड- शिका च| कर्षद्वयस्य शुक्तिरष्टमिका च| पलस्य मुष्टिः प्रकुञ्चश्चतुर्थिकाबिल्वमात्रञ्च| पलद्वयस्य प्रसृतो- ऽष्टमानं च| कुडवस्याऽञ्जलिः| कुडवद्वयस्य मानिका| आढकस्य पात्रं कंसश्च| दोणस्य नल्वणार्मणोन्मानघट- कुम्भकलशाः| द्रोणद्वयस्य शूर्पः| तुला पुनः पल- शतम्| तानि विंशतिर्भार इति| भवति चात्र- शुष्कमेयेष्विदं मानं द्विगुणं तु द्रवाऽऽर्द्रयोः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paribhAShAsaMgrahaH (18-19) · Śloka 19
ਪੇਸਣਾਲੋਡਨੇ ਵਾਰਿ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕੇ ਚ ਨਿਰ੍ਦ੍ਰਵੇ| ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ਸਦਸ਼ਾਨ੍ ਭਾਗਾਨ੍ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਯਤ੍ਰ ਨੋਦਿਤਮ੍| ਅਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਸੁ ਮੂਲਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਤ੍ਵਗਾਦਿਸੁ| ਸ੍ਨੇਹਪਾਕਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਮਨ੍ਧਸ਼੍ਚਿਕ੍ਕਣਃ ਖਰਚਿਕ੍ਕਣਃ| ਮਨ੍ਦਃ ਕਲ੍ਕਸਮੇ ਕਿਟ੍ਟੇ ਚਿਕ੍ਕਣੋ ਮਦਨੋਪਮੇ| ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸੀਦਤਿ ਕਸ੍ਣੇ ਚ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨੇ ਤੁ ਪਸ਼੍ਚਿਮਃ| ਦਗ੍ਧੋਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਿਸ੍ਕਾਰ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਦਾਮਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਨਿਸਾਦਕਤ੍| ਮਦੁਰ੍ਨਸ੍ਯੇ ਖਰੋਭ੍ਯਙ੍ਗੇ ਪਾਨੇ ਬਸ੍ਤੌ ਚ ਚਿਕ੍ਕਣਃ| ਹਿਮਵਦ੍ਵਨ੍ਧ੍ਯਸ਼ੈਲਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਯੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾ ਵਸੁਨ੍ਧਰਾ| ਸੌਮ੍ਯਂ ਪਥ੍ਯਂ ਚ ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯਮਾਗ੍ਨੇਯਂ ਵੈਨ੍ਧ੍ਯਮੌਸਧਮ੍||੧੮|| ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤਾਵਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨੇ ਭੇਸਜਕਲ੍ਪੋ ਨਾਮ ਅਸ੍ਟਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੯||
पेषणाऽऽलोडने वारि स्नेहपाके च निर्द्रवे| कल्पयेत्सदृशान् भागान् प्रमाणं यत्र नोदितम्| अनिर्दिष्टाऽप्रसिद्धेषु मूलं ग्राह्यं त्वगादिषु| स्नेहपाकस्त्रिधा मन्धश्चिक्कणः खरचिक्कणः| मन्दः कल्कसमे किट्टे चिक्कणो मदनोपमे| किञ्चित् सीदति कृष्णे च वर्त्तमाने तु पश्चिमः| दग्धोऽत ऊर्ध्वं निष्कार्यः स्यादामस्त्वग्निसादकृत्| मृदुर्नस्ये खरोऽभ्यङ्गे पाने बस्तौ च चिक्कणः| हिमवद्वन्ध्यशैलाभ्यां प्रायो व्याप्ता वसुन्धरा| सौम्यं पथ्यं च तत्राद्यमाऽऽग्नेयं वैन्ध्यमौषधम्||१८|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां कल्पस्थाने भेषजकल्पो नाम अष्टमोऽध्यायः||१९||
🔊 Audio coming soon