2. jvaranidānam

Adhikarana atha jvaranidAnaM nAma dvitIyo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातो ज्वरनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana jvarasyAShTau kAraNAni (2) · Śloka 2

अष्टाभिः कारणैर्ज्वरः सञ्जायते| मनुष्याणां पृथग्दोषैः संसृष्टैः सन्निपातितैरागन्तुना च||२||

Adhikarana jvarasamprAptiH (3) · Śloka 3

तत्र यथोक्तैः प्रकोपनविशेषैः प्रकुपिता दोषाः प्रविश्यामाशयमूष्मणा मिश्रीभूया ऽऽ ममनुगम्य रसस्वेदवाहीनि स्त्रोतांसि विधाय पित्तं तु द्रवत्वात्तप्तमिव जलमनलमुपहत्य सर्वेऽपि च दोषाः पक्तारं स्वस्थानाद् बहिर्निरस्य सह तेन सकलमपि शरीरमभिसर्पन्तस्तत्सम्पर्काल्लब्धबलेन स्वेनोष्मणा नितरां देहोष्माणमेधयन्तो ऽन्तस्स्त्रोतोमुखपिधानात् स्तम्भमादधाना बहिरपि स्वेदमपहरन्तः सर्वेन्द्रियाणि चोपतापयन्तो ज्वरमभिनिर्वर्त्तयन्ति||३||

Adhikarana jvarapUrvarUpANi (4) · Śloka 4

तस्येमानि पूर्वरूपाणि मुखवैरस्यमन्नानभिलाषो गुरु- गात्रत्वमालस्यमल्पप्राणता गतिस्खलनं निद्राधिक्यमर- तिरसूया हितोपदेशेषु प्रद्वेषो बालेषु मधुरेषु च भक्ष्ण्ये- ष्वम्ललवणकटुकाभिनन्दनमविपाकोऽङ्गमर्दश्चक्षुषो- राकुलत्वं साश्रुता जृम्भा विनामः क्लमो रोमहर्षः शब्दा- नलाम्बुशीतवातऴच्छायातपेष्वकस्मादिच्छाद्वेषोउ च| तद- नन्तरं व्यक्तिभावो ज्वरस्येति||४||

Adhikarana vAtajvaralakShaNAni (5) · Śloka 5

भवति चात्र आगमापगमक्षोभमृदुता वेदनोष्मणाम्| वैषम्यं तत्र गात्राङ्गे तास्ताः स्युर्देदनाश्चलाः| पादयोः सुप्तता स्तम्भः पिण्डिकोद्वेष्टेनं क्लमः| विश्लेष इव सन्धीनां साद ऊर्वोः कटीग्रहः| पृष्ठं क्षोदमिवाप्नोति निष्पीड्यत इवोदरम्| भिद्यन्त इव चास्थीनि पार्श्वगानि विशेषतः| हृदयस्य ग्रहस्तोदः प्राजनेनेव वक्षसः| स्कन्धयोर्मथनं बाह्वोर्भेदः पीडनमंसयोः| अशक्तिर्भक्षणे हन्वोर्जृम्भणं कर्णयोः स्वनः| निस्तोदः शङ्खयोर्मूर्ध्नि वेदना विरसास्यता| कषायास्यत्वमथवा मलानामप्रवर्त्तनम्| रूक्षारुणत्वगास्याक्षिनखमूत्रपुरीषता| प्रसेकारोचकाश्रद्धाऽविपिकास्वेदजागराः| कण्ठौष्ठशोषस्तृट्शुष्कोउ छर्दिकासौ विषादिता| हर्षो रोमाङ्गदन्तेषु वेपथुः क्षवथोर्ग्रहः| भ्रमः प्रलापो घर्मेक्षा विनामश्चानिलज्वरे||५||

Adhikarana pittajvaralakShaNAni (6) · Śloka 6

युगपद्वयाप्तिरङ्गानाम्प्रलापः कटुवक्त्रता| नासास्यपाकः शीतेच्छा भ्रमो मूर्च्छा मदोऽरतिः| विट्स्त्रसं पित्तवमनं रक्तष्ठीवनमम्लकः| रक्तकोठोद्गमः पीतहरितत्वं त्वगादिषु| स्वेदो निःश्वासवैगन्ध्यमतितृष्णा च पित्तजे||६||

Adhikarana kaphajvaralakShaNAni (7) · Śloka 7

विशेषादरुचिर्जाड्यं स्त्रोतोरोधोऽल्पवेगता| प्रसेको मुखमाधुर्यं हृल्लेपश्वासपीनसाः| हृल्लासश्छदनं कासः स्तम्भः श्वैत्यं त्वगादिषु| अङ्गेषु शीतपिटकास्तन्द्रोदर्दः कफ़ोद्भवे||७||

Adhikarana sva-svakAle pravRutyAdi ca vAtAdijvarANAM li~ggam (8) · Śloka 8

काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर्वृद्धिरेव वा| निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशायिता||८||

Adhikarana saMsargajvarasAmAnyalakShaNam (9) · Śloka 9

यथास्वं लिङ्गसंसर्गे ज्वरः संसर्गजोऽपि च||९||

Adhikarana vAtapittajvaralakShaNAni (10) · Śloka 10

शिरोऽर्तिमूर्च्छाभिददाहमेहा- कण्ठास्यशोषाऽरतिपर्वभेदाः| उन्निद्रता तृड्भ्रमरोमहर्षाः जृम्भाऽतिवाक्त्वं च चलात्सपित्तात्||१०||

Adhikarana vAtashleShmajvaralakShaNAni (11) · Śloka 11

तापहान्यरुचिपर्वशिरोरुक् पीनसश्वसनसकासविबन्धाः| शीतजाड्यातिमिरभ्रमतन्द्राः श्लेष्मवातजनितं ज्वरलिङ्गम्||११||

Adhikarana pittashleShmajvaralakShaNAni (12) · Śloka 12

शीतस्तम्भस्वेददाहाव्यवस्था तृष्णा कासः श्लेष्मपित्तप्रवृत्तिः| मोहस्तन्द्रा लिप्तातिक्तास्यता च ज्ञेयं रूपं श्लेष्मपित्तज्वरस्य||१२||

Adhikarana sannipAtajvaralakShaNAnyasAdhyatvAdi ca (13) · Śloka 13

सर्वजो लक्षणैः सर्वैर्दाहोऽत्र च मुहुर्मुहः| तद्वच्छीतं महानिद्रा दिवाजागरणं निशि| सदा वा नैव वा निद्रा मुहुः स्वेदोऽति नैव वा| गीतनर्त्तनहास्यादिविकृतेहा प्रवर्त्तनम्| सस्त्रुती कलुषे रक्ते भुग्ने लुलितपक्ष्मणी| अक्ष्णी पिण्डिका पार्श्वमूर्धपर्वास्थिरुग्भ्रमः| सस्वनोउ सरुजोउ कर्णोउ कण्ठः शूकैरिवावृतः| परिदग्धाखराजिह्वागुरुस्त्रस्ताङ्गसन्धिता| रक्तपित्तकफ़ष्ठीवो लोडनं शिरसोऽतितृट्| कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम्| हृद्वच्यथा मलसंसर्गः प्रवृत्तिर्वाऽल्पशोऽति वा| स्निग्धास्यता बलभ्रंशः स्वरसादः प्रलापिता| दोषापाकश्चिरात्तन्द्रा प्रततं कण्ठकूजनम्| सन्निपातमभिन्यासं तं ब्रूयाच्च हृतोउजसम्| वायुना कफ़रुद्धेन पित्तमन्तः प्रपीडितम्| व्यवायित्वाच्च सोउक्ष्म्याच्च बहिर्मार्गं प्रवर्त्तते| तेन हारिद्रनेत्रत्वं सन्निपातोद्भवे ज्वरे| दोषे विबद्धे नष्टेऽग्नोउ सर्वसम्पूर्णलक्षणः| असाध्यः सोऽन्यथाकृच्छ्रो भवेद्वैकल्यदोऽपि वा||१३||

Adhikarana dAhapUrvashItapUrvasannipAtajvaro, dAhapUrvasya dustaratvaM ca (14) · Śloka 14

अन्यच्च सन्निपातोत्थो यत्र पित्तं पृथक्स्थितम्| त्वचि कोष्ठेऽथवा दाहं विदधाति पुरोऽनु वा| तद्वद्वातकफ़ौ शीतं दाहादिर्दुस्तरस्तयोः||१४||

Adhikarana shItapUrvajvare shIte shAnte upadravAH (15) · Śloka 15

शीतादौ तत्र पित्तेन कफ़े स्यन्दितशोषिते| शीते शान्तेऽम्लको मूर्च्छा मदस्तृष्णा च जायते||१५||

Adhikarana dAhapUrvajvare dAhe shAnte upadravAH (16) · Śloka 16

दाहदौ पुनरन्ते स्युस्तन्द्राष्ठीववमिक्लमाः||१६||

Adhikarana AgantujvarAH (17) · Śloka 17

आगन्तुरभिघाताभिषङ्गशापाभिचारतः| चतुर्धा............................||१७||

Adhikarana abhighAtajajvaranidAnaM samprAptishca (1) · Śloka 1

........ ऽत्र क्षतच्छेददाहाद्यैरभिघातजः||१||

Adhikarana tasya samprAptiH (18) · Śloka 18

श्रमाच्च तस्मिन् पवनः प्रायो रक्तं प्रदूषयन्| सव्यथाशोफवैवर्ण्यं सरुजं कुरुते ज्वरम्||१८||

Adhikarana abhiSha~ggajAH jvarAH (19) · Śloka 19

ग्रहावेशोउषधविषक्रोधभीशोककामजः| अभिषङ्गाद् ................................||१९||

Adhikarana grahajajvaralakShaNam (20) · Śloka 20

..............ग्रहेणास्मिन्नकस्माद्धासरोदने|२०|

Adhikarana oShadhigandhApariNAmaH (20) · Śloka 20

ओषधीगन्धजे मूर्च्छा शिरोरुक्श्वयथु क्षवः|२०|

Adhikarana viShapariNAmaH (20) · Śloka 20

विषान्मूर्च्छाऽतिसारास्यश्यावतादाहहृद्गदाः|२०|

Adhikarana krodhapariNAmaH (20) · Śloka 20

क्रोधात् कम्पः शिरोरुक् च|२०|

Adhikarana bhayashokAbhyAM pralApaH (20) · Śloka 20

प्रलापो भयशोकजे|२०|

Adhikarana kAmaje vipattiH (20) · Śloka 20

कामान्मोहोऽरुचिर्दाहो ह्नीनिद्राधीधृतिक्षयः|२०|

Adhikarana grahAdijajvareShu doShasa~ggatiH (20) · Śloka 20

ग्रहादोउ सन्निपातस्य भयादोउ मरुतस्त्रये| कोपः क्रोधे तु पित्तस्य योउ तु शापाभिचारजोउ| सन्निपातज्वरोउ घोरोउ तावह्यतमोउ मतोउ||२०||

Adhikarana abhicArajajvaralakShaNam (21) · Śloka 21

तत्राभिचारिकैर्मन्त्रैर्हूयमानस्य तप्यते| पर्वं चेतस्ततो देहस्ततो विस्फ़ोटतृड्भ्रमैः| सदाहमूर्च्छैर्ग्रस्तस्य प्रत्यहं वर्धते ज्वरः| इति ज्वरोऽष्टधा दृष्टः..............||२१||

Adhikarana jvarasya dvaividhyam (22) · Śloka 22

.............समासाद् द्विविधस्तु सः| शारीरो मानसः सौम्यस्तीक्ष्णोऽन्तर्बहिराश्रयः| प्राकृतो वैकृतः साध्योऽसाध्यः सामो निरामकः||२२||

Adhikarana shArIramAnasayossaumyatIkShNayeshca lakShaNam (23) · Śloka 23

पूर्वं शरीरे शारीरे तापो मनसि मानसे| पवने योगवाहित्वाच्छीतं श्लेष्मयुते भवेत्| दाहः पित्तयुते मिश्रं मिश्रे...............||२३||

Adhikarana antarAshrayabahirAshrayayorlakShaNam (24) · Śloka 24

..............अन्तः संश्रये पुनः| ज्वरेऽधिकं विकाराः स्युरन्तः क्षोभो मलग्रहः| बहिरेव बहिर्वेगे तापोऽपि च सुसाधता||२४||

Adhikarana prAkRutavaikRutajvarau sAdhyAsAdhyatva~jca (25) · Śloka 25

अपि च-- वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्राकृतः क्रमात्| वैकृतोऽन्यः सदुस्साध्यः प्रायश्च प्राकृतोऽनिलात्||२५||

Adhikarana vAtajvarasya duHsAdhatA (26) · Śloka 26

सः दुःसाधो भवति प्रायश्च प्रकृतोऽनिलात्| एकमार्गक्रियारम्भव्यतिवृत्तेर्महात्ययात्||२६||

Adhikarana varShAsu duShTamarutajvarotpattiH (27) · Śloka 27

वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितो ज्वरम्| कुर्यात्...........................................||२७||

Adhikarana sharadi duShTapittajvarotpattiH (28) · Śloka 28

पित्तं च शरदि तस्य चाऽनुबलः कफः| तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नाऽनशनाद्धयम्||२८||

Adhikarana vasante duShTakaphajvarotpattiH (29) · Śloka 29

कफो वसन्ते तमपि वातपित्तं भवदनु||२९||

Adhikarana sAdhyAsAdhyajvaralakShaNam (30) · Śloka 30

बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः| सर्वथा विकृतिज्ञाने प्रागसाध्य उदाहृतः||३०||

Adhikarana sAmapacyamAnanirAmajvaralakShaNAni (31) · Śloka 31

ज्वरोपद्रवतीक्ष्णत्वमग्लानिर्बहुमूत्रता| न प्रवृत्तिर्न विड्जीर्णा न क्षुत्सामज्वराकृतिः| ज्वरवेगोऽधिकं तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः| मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम्| जीर्णताऽमविपर्य्यासात्सप्तरात्रं च लङ्घनात्||३१||

Adhikarana jvarasya prakArAntareNa pa~jcavidhatvam (32) · Śloka 32

ज्वरः पञ्चविधः प्रोक्तो मलकालबलाबलात्| प्रायः स सन्निपातेन भूयसा त्वपदिश्यते| सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचर्थकोउ||३२||

Adhikarana teShAM sAmAnyA samprAptiH (33) · Śloka 33

धातुमूत्रशकृद्वाहिस्त्रोतसां व्यापिनो मलाः| तापयन्तुस्तनुं सर्वाः तुल्यदुष्यादिवर्धिताः| बलिनो गुरवः स्तब्धा विशेषेण रसाश्रिताः| सन्ततं निष्प्रतिद्वन्द्वाः ज्वरकुर्य्युः सुदुः सहम्||३३||

Adhikarana tatrAgniveshamatam (34) · Śloka 34

मलाञ्ज्वरोष्माधातून् वा शीघ्रं क्षपयंस्ततः| सर्वाकारं रसादीनां शुद्ध्याऽशुद्ध्याऽपि वाक्रमात्| वातपित्तकफ़ैः सप्त दश द्वादशवासरान्| प्रायोऽनुयाति मर्य्यादां मोक्षाय च वधाय च| इत्याग्निवेशस्य मतं........................||३४||

Adhikarana hArItamatam (35) · Śloka 35

.....................्‌आरीतस्य पुनः स्मृतिः| द्विगुणा सप्तमी यावन्नवम्येकादशी तथा| एषात्रिदोषमर्य्यादा मोक्षाय च वधाय च| शुद्ध्यशुद्धोउ ज्वरः कालं दीर्घमप्यनुवर्त्तते||३५||

Adhikarana viShamajvarotpattiH (36) · Śloka 36

कृशानां व्याधिमुक्तानां मिथ्याहारादिसेविनाम्| अल्पोऽपि दोषो दूष्यादेर्लब्ध्वाऽन्यरमतो बलम्| सप्रत्यनीको विषमं कुर्य्याद्वृद्धिक्षयान्वितः||३६||

Adhikarana viShamajvarANAM vicchinnasantApatve kAraNam (37) · Śloka 37

सूक्ष्मसूक्ष्मतरास्येषु दूरदूरतरेषु च| दोषो रक्तादिमार्गेषु शनैरल्पश्चिरेण यत्| याति देहं च नाशेषं भूयिष्ठं भेषजेऽपि च| क्रमोऽयं तेन विच्छिन्नः सन्तापे लक्ष्यते ज्वरः| विषमो विषमारम्भः क्रियाकालोऽनुषङ्गवान्||३७||

Adhikarana doSheNa cirAjjvarotpAdane hetuH (38) · Śloka 38

यथोत्तरं मन्दगतिर्मन्दशक्तितर्यथा यथा| कालेनाप्नोति सदृशान् स रसादींस्तथा तथा| दोषो ज्वरयति क्रुद्धश्चिराच्चिरतरेण च||३८||

Adhikarana doShabIjaprasare dRuShTAntaH (39) · Śloka 39

भूमोउ स्थितं जलैः सिक्तं कालमेव प्रतीक्षते| अङ्कुराय यथा बीजं दोषबीजं रुजे तथा||३९||

Adhikarana viShamajvarANAM pravarttanapraNAlIH (40) · Śloka 40

वेगं कृत्वा विषं यद्वद्वाऽऽशये लीयतेऽबलम्| कुप्यत्वाप्तबलं भूयः काले दोषविषं तथा||४०||

Adhikarana viShamajvarasamprAptiH (41) · Śloka 41

एवं ज्वराः प्रवर्तन्ते विषमाः सन्ततादयः| दोषः प्रवर्त्तते तेषां स्वे काले ज्वरयन् बली| निवर्त्तते पुनश्चैष प्रत्यनीकबलाबलः||४१||

Adhikarana lInadoShajvarasya kArshyAdikRutatvam (42) · Śloka 42

क्षीणे दोषे ज्वरः सूक्ष्मो रसादिष्वेव लीयते| लीनत्वात् कार्श्यवैवर्ण्यजाड्यादीनाधाति सः||४२||

Adhikarana pa~jcamadine jvarAsambhave hetuH (43) · Śloka 43

अतिलीनोऽतिमन्दत्वाद्भवत्याह्नि न पञ्चमे||४३||

Adhikarana santatajvaraH (44) · Śloka 44

दोषो रक्ताश्रयाः प्रायः करोति सन्ततं ज्वरम्| अहोरात्रस्य स द्वि स्यात्........................||४४||

Adhikarana anyedyuShkajvaraH (45) · Śloka 45

............................सकृदन्येद्युराश्रितः| तस्मिन् मांसवहा नाडी.............................||४५||

Adhikarana tRutIyakajvaraH (46) · Śloka 46

............................ मेदोनाडीस्तृतीयके| ग्राही पित्तानिलान्मूर्ध्नस्त्रिकस्य कफ़पित्ततः| स पृष्ठस्यानिलकफ़ात्स चैकाहान्तरः स्मृतः||४६||

Adhikarana caturthakajvaraH (47) · Śloka 47

चतुर्थको मले मेदो मज्जास्थ्यन्यतमस्थिते| मज्जस्थ एवेत्यपरे प्रभावं स तु दर्शयेत्| द्विधा कफ़ेन जङ्घाभ्यां प्रथमं शिरसोऽनिलात्| गम्भीरधातुचारित्वात् सन्निपातेन सम्भवात्| तुल्योच्छ्रायाच्च दोषाणां दुश्चिकित्स्यश्चतुर्थकः||४७||

Adhikarana caturthakaviparyayajvaraH (48) · Śloka 48

अस्थिनज्जोभयगते चौर्थकविपर्य्ययः| त्रिधा द्वयहं ज्वरयति दिनमेकं तु मुञ्चति||४८||

Adhikarana doShAdibalAbalavatvena jvarasambhavaH (49) · Śloka 49

बलाबलेन दोषाणामन्नचेष्टादिजन्मना| ज्वरः स्यान्मनसस्तद्वत्कर्मणश्च तदा तदा||४९||

Adhikarana rasadhAtugatajvaralakShaNam (50) · Śloka 50

उत्क्लेशो गोउरवं दैन्यं भङ्गोऽङ्गानां विजृम्भणम्| अरोचको वमिः सादः सर्वस्मिन् रसगे ज्वरे||५०||

Adhikarana raktagatajvaralakShaNam (51) · Śloka 51

रक्तनिष्ठीवनम् तृष्णा रक्तोष्णपिटकोद्गमः| दाहारागभ्रममदप्रलापा रक्तसंश्रिते||५१||

Adhikarana mAMsagatajvaralakShaNam (52) · Śloka 52

तृड्ग्लानिः सृष्टवर्चस्त्वगर्न्दाहो भ्रमस्तमः| दोउर्गन्ध्यं गात्रविक्षेपो मांसस्थे...........||५२||

Adhikarana medogatajvaralakShaNam (53) · Śloka 53

.............................. मेदसि स्थिते| स्वेदोऽतितृष्णा वमनं स्वगन्धस्याऽसहिष्णुता| प्रलापो ग्लानिरुचिः..........................||५३||

Adhikarana asthigatajvaralakShaNam (54) · Śloka 54

.............. अस्थिस्थे त्वस्थिभेदबनम्| दोषप्रवृत्तिरूर्ध्वाधः श्वासाङ्गक्षेपकूजनम्||५४||

Adhikarana majjagatajvaralakShaNam (55) · Śloka 55

अन्तर्दाहो बहिश्शैत्यं श्वासो हिध्मा च मज्जने||५५||

Adhikarana shukragatajvaralakShaNam (56) · Śloka 56

तमसोदर्शनं मर्मच्छेदनं स्तब्धमेढ्रता| शुक्रप्रवृत्तिर्मृत्युश्च जायते शुक्रसंश्रये||५६||

Adhikarana dhAtugatajvarANAM duHsAdhyatvam (57) · Śloka 57

उत्तरोत्तरदुःसाध्याः पञ्चात्राऽन्त्योउ तु वर्जयेत्||५७||

Adhikarana pralepakajvaralakShaNam (58) · Śloka 58

प्रलिम्पन्निव गात्राणि श्लेष्मणा गौरवेण च| मन्दज्वरः प्रलेपस्तु सशीतः स्यात्प्रलेपकः|५८|

Adhikarana vAtabalAsakajvara lakShaNam (58) · Śloka 58

नित्यं मन्दज्वरो रूक्षः शीतः कृच्छ्रेण सिध्यति| स्तब्धाङ्गः श्लेष्मभूयिष्ठो भवेद्वातवलासकः|५८|

Adhikarana hAridrakajvaralakShaNam (58) · Śloka 58

हरिद्राभेकवर्णाभस्तद्वर्णः यः प्रमेहति| स वै हारिद्रको नाम ज्वरभेदोऽन्तकः स्मृतः|५८|

Adhikarana rAtrikajvaralakShaNam (58) · Śloka 58

कफ़वातोउ समोउ यस्य हीनपित्तस्य देहिनिः| तीक्ष्णो वा यदि मन्दो जायते रात्रिको ज्वरः|५८|

Adhikarana pUrvarAtrikajvaralakShaNam (58) · Śloka 58

दिवाकरा पीतबले व्यायामाच्च विशोषिते| शरीरे नियतं वाताज्ज्वरः स्यात् पूर्वरात्रिकः|५८|

Adhikarana shItajvaralakShaNam (58) · Śloka 58

आमाशये यदा दुष्टे श्लेष्मपित्ते व्यवस्थिते| तदार्धं शीतलं देहे त्वर्धञ्चोष्णं प्रजायते|५८|

Adhikarana dAhajvaralakShaNam (58) · Śloka 58

काये पित्तं यदा श्लेष्मा चान्ते व्यवस्थितः| ऊष्णत्वं तेन देहस्य शीतत्वं करपादयोः||५८||

Adhikarana jvaramokShakAlIna lakShaNAni (59) · Śloka 59

धातून् प्रक्षोभयन् दोषो मोक्षकाले विलीयते| ततो नरः श्वसन् स्विद्यन् कूजन् वमति चेष्टते| वेपते प्रलपत्युष्णैश्शीतैश्चाऽङ्गैर्हतप्रभः| विसंज्ञो ज्वरवेगार्त्तः सक्रोध इव वीक्षते| सदोषशब्दं च शकृद्द्रवं सृजति वेगवत्||५९||

Adhikarana vigatajvaralakShaNAni (60-61) · Śloka 61

देहो लघुव्यपगतक्लममोहतापः पाको मुखे करणसोउष्ठवमव्यथत्वम्| स्वेदः क्षवः प्रकृतियोगिमनोऽन्नलिप्सा कण्डूश्च मूर्ध्नि विगतज्वरलक्षणानि||६०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतोउ अष्टाङ्गसंग्रहस्य निदानस्थानो ज्वरनिदानंनाम द्वितीयोऽध्यायः||६१||