10. vikr̥tēhāvijñānīyaḥ

Adhikarana atha vikRutehAvij~jAnIyo nAma dashamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातो विकृतेहाविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana arundhatyAdyanavalokane riShTam (2) · Śloka 2

सन्तर्षीणां समीपस्थां यो न पश्यत्यरुन्धतीम्| ध्रुवमाकाशगङ्गां वा न स पश्यति तां समाम्|२|

Adhikarana meghAdyabhAve~api tacchabdashravaNAdau riShTam (2) · Śloka 2

मेघतोयौघनिर्घोषवीणाप्रणववेणुजान्| शृणोत्यन्यांश्च यः शब्दानसतो न सतोऽपि वा||२||

Adhikarana karNaniShpIDanasvarAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

निष्पीड्य कर्णौ शृणुयान्न यो धुकधुकास्वनम्|१|

Adhikarana gandharasasparshaviparyyayAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

तद्वद्गन्धरसस्पर्शान् मन्यते यो विपर्य्ययात्|१|

Adhikarana dIpagandhAdyAghrANAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

सर्वशो वा न यो यश्च दीपगन्धं न जिघ्रति|१|

Adhikarana rasAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

विधिना यस्य दोषाय स्वास्थ्यायाविधिना रसाः|१|

Adhikarana a~ggAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

यः पांसुनेव कीर्णाङ्गो योऽङ्गे घातं न वेत्ति वा||१||

Adhikarana akasmAdatIndriyadarshanAdriShTam (2) · Śloka 2

अन्तरेण तपस्तीव्रं योगं वा विधिपूर्वकम्| जानात्यतीन्द्रियं यश्च तेषां मरणमादिशेत्|२|

Adhikarana jihvAmukhanetramUrdhAshrayaM riShTam (2) · Śloka 2

जिह्वा श्यावा मुखं पूतिसव्यमक्षि निमज्जति| खगा वा मूर्ध्नि लीयन्ते यस्य तं परिवर्जयेत्||२||

Adhikarana pAdagharShaNacyutAMsatvAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

निकषन्निव यः पादौ च्युतांसः परिसर्पति|१|

Adhikarana hitAnnasevAyAmapi balakShaye riShTam (1) · Śloka 1

हीयते बलतः शरवद् योऽन्नमश्नन् हितं बहु|१|

Adhikarana viNmUtrAlpatvabAhulyAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

योऽल्पाशी बहुविण्मूत्रो बह्वाशी चाल्पमुत्रविट्|१|

Adhikarana alpannA~ashitve~api kaphapravRuddhau dIrghashvAse ca riShsTam (1) · Śloka 1

यो वाऽल्पशी कफेनार्त्थो दीर्घं श्वासिति चेष्टते||१||

Adhikarana shvAsaniHshvAsaspandAshrayaM riShTam (2) · Śloka 2

दीर्घमुच्छ्वस्य यो ह्रस्वं निःश्वस्य परिताम्यति| ह्रस्वञ्च यः प्रश्वसिति व्याविद्धं स्पन्दते भृशम्|२|

Adhikarana prapANikAku~jcanapUrvakaM shirovikShepe riShTam (2) · Śloka 2

शिरो विक्षिपते कृच्छ्राद्योऽञ्चयित्वा प्रपाणिकौ| यो ललाटात्स्रुतस्वेदः श्लथसन्धानबन्धनः||२||

Adhikarana uttApyamAnasya mUrcchAyAM riShsTam (1) · Śloka 1

उत्ताप्यमानः सम्मुह्येद्यो बली दुर्बलोऽपि वा|१|

Adhikarana muhuH pAdaprasAraNAku~jcanapUrvaka muttAnasvApe riShTam (1) · Śloka 1

उत्तान एव स्विपिति यः पादौ विकरोति च|१|

Adhikarana shyAnAsanAdyasadbastuji ghRukShAyAM riShTam (1) · Śloka 1

शयनासनकुड्यादेर्योऽसदेव जिघृक्षति|१|

Adhikarana ahAsyahanauShThalehanAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

अहास्यहासी सम्मुह्यन्यो लेढि दशनच्छदौ|१|

Adhikarana uttarauShThalehanapUrvakaM phUtkArAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

उत्तरोष्ठं परिलिहन् फूत्काराश्च करोति यः|१|

Adhikarana kRuShNapItAdicchAyAbhirabhidravaNe riShTam (1) · Śloka 1

यमभिद्रवति छाया कृष्णा पीताऽरुणापि वा||१||

Adhikarana bhiShagbheShajAdidveShe riShTam (3) · Śloka 3

भिषग्भेषजपानान्नगुरुमित्रद्विषश्च ये| वशगाः सर्व एवैते विज्ञेयाः समवर्तिनः||३||

Adhikarana grIvAlalATahRudayeShu prasvede shaitye ca riShTam (4) · Śloka 4

ग्रीवाललाटहृदयं यस्य स्विद्यति शीतलम्| ऊष्णोऽपरः प्रदेशश्च शरणं तस्य देवताः||४||

Adhikarana svalpaprakAshAdau riShTam (1) · Śloka 1

योऽणुज्योतिरनेकाग्रो दुश्छायो दुर्मनाः सदा|१|

Adhikarana balibhugbhirbalInAmabhakShaNe riShTam (1) · Śloka 1

बलिं बलिभुजो यस्य प्रणीतं नोपभुञ्जते||१||

Adhikarana nirnimittaM medhAshobhAdilAbhe riShTam (2) · Śloka 2

निर्निमित्तं च यो मेधां शोभमुपचयं श्रियम्| प्राप्नोत्यतो वा विभ्रंशं स प्राप्नोति यमक्षयम्|२|

Adhikarana prakRuteranyathAtve riShTam (2) · Śloka 2

गुणदोषमयी यस्य स्वस्थस्य व्याधितस्य वा| यात्यन्यथात्वं प्रकृतिः षण्मासान्न स जीवति|२|

Adhikarana bhaktishIlAdInAmahetukaM nivRuttau riShTam (2) · Śloka 2

भक्तिः शीलं स्मृतिस्त्यागो बुद्धिर्बलमहेतुकम्| षडेतानि निवर्त्तन्ते षड्भिर्मासैर्मरिष्यतः||२||

Adhikarana mattavadgatikampamohe riShTam (1) · Śloka 1

मत्तवद्गतिवाक्कम्पमोहा मासान्मरिष्यतः|१|

Adhikarana keshalu~jcanAdau riShTam (1) · Śloka 1

नश्यत्यजानन् षडहात् केशलुञ्चनवेदनाम्|१|

Adhikarana kaNThAmayAdRute AhArasya kaNThAprApaNe riShTam (1) · Śloka 1

न याति यस्य चाहारः कण्ठं कण्ठामयादृते|१|

Adhikarana bhRutyAnAM prAtikUlye riShTam (1) · Śloka 1

प्रेष्याः प्रतीपतां यान्ति प्रेताकृतिरुदीर्य्यते|१|

Adhikarana satataM nidrAyAmanidrAyAM vA riShTam (1) · Śloka 1

यस्य निद्रा भवेन्नित्या नैव वा न स जीवति||१||

Adhikarana ashrubhirvaktrapUraNAdau riShTam (2) · Śloka 2

वक्त्रमापूऽर्यतेऽश्रूणां स्विद्यतश्चरणौ भृशम्| चक्षुश्चाकुलतां याति यमराज्यं गमिष्यतः||२||

Adhikarana manoramANAM pradveShe riShTam (5) · Śloka 5

यैः पुरा रमते भावैरेरतिस्तैर्न जीवति||५||

Adhikarana pRuShTo~api bhiSha~gmumUrShormaraNaM na kathayenna cikitsecca (2) · Śloka 2

कथयेन्न च पृष्टोऽपि दुःश्रवं मरणं भिषक्| गतासोर्बन्धुमित्राणां न चेच्छेत्तं चिकित्सितुम्||२||

Adhikarana parAsorbhUtAnubandhAtkriyAvaiphalyam (6) · Śloka 6

यमदूतपिशाचाद्यैर्यत् परासुरुपास्यते घ्नद्भिरौषधवीर्याणि तस्मात्तं परिवर्ज्जयेत्||६|| गतासोर्मुमूर्षोर्बन्धुभ्यो मित्रेभ्यश्च भिषङ्मरणं न कथयेत्| न च तं चिकित्सितुमिच्छेत्| कुतश्चिकित्सितुं नेच्छेदित्याऽऽह-यद्यस्मात्परासुर्यमदूतादिभिरौषधवीर्य्याणि घ्नद्भिरुपास्यते| अतः परित्यजेत्| अन्यथा वैद्यो यशसा परिहीयते| तदेव द्रढयति||६||

Adhikarana riShTAriShTavij~jAnIyaM carakamatam (7) · Śloka 7

अरिष्टं नास्ति मरणं दृष्टरिष्टं च जीवितम्| अरिष्टं रिष्टविज्ञानं न च रिष्टेऽप्यनैपुणात्||७||

Adhikarana riShTAriShTaj~jAne sushrutamatam (8) · Śloka 8

ध्रुवं हि रिष्टे मरणं ब्राह्मणैस्तत् किलामलैः| रसायनतपोदानतत्परैश्च निवार्य्यते||८||

Adhikarana kRuShNAtreyamatena riShTAnAM dvaiviGyam (9) · Śloka 9

कृष्णात्रेयो द्विधा रिष्टं स्थिरास्थिरविभेदतः| दोषणामपि बाहुल्याद्रिष्टाभासः समुद्भवेत्| तद्दोषाणं शमे शम्येत्स्थाय्यवश्यं तु मृत्यवे||९||

Adhikarana riShTavij~jAnaprayojanam (10-11) · Śloka 11

आयुर्वेदफलं कृत्स्नं यदाऽऽयुर्ज्ञे प्रतिष्ठितम्| रिष्टज्ञानादृतस्तस्मात् सर्वदैव भवेद्भिषक्||१०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां शारीरस्थाने विकृते विज्ञानीयोनाम दशमोऽध्यायः||११||