10. vikr̥tēhāvijñānīyaḥ

Adhikarana atha vikRutehAvij~jAnIyo nAma dashamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతో వికృతేహావిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

Adhikarana arundhatyAdyanavalokane riShTam (2) · Śloka 2

సంతర్షీణాం సమీపస్థాం యో న పశ్యత్యరుంధతీం| ధ్రువమాకాశగంగాం వా న స పశ్యతి తాం సమాం|2|

Adhikarana meghAdyabhAve~api tacchabdashravaNAdau riShTam (2) · Śloka 2

మేఘతోయౌఘనిర్ఘోషవీణాప్రణవవేణుజాన్| శృణోత్యన్యాంశ్చ యః శబ్దానసతో న సతోఽపి వా||2||

Adhikarana karNaniShpIDanasvarAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

నిష్పీడ్య కర్ణౌ శృణుయాన్న యో ధుకధుకాస్వనం|1|

Adhikarana gandharasasparshaviparyyayAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

తద్వద్గంధరసస్పర్శాన్ మన్యతే యో విపర్య్యయాత్|1|

Adhikarana dIpagandhAdyAghrANAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

సర్వశో వా న యో యశ్చ దీపగంధం న జిఘ్రతి|1|

Adhikarana rasAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

విధినా యస్య దోషాయ స్వాస్థ్యాయావిధినా రసాః|1|

Adhikarana a~ggAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

యః పాంసునేవ కీర్ణాంగో యోఽంగే ఘాతం న వేత్తి వా||1||

Adhikarana akasmAdatIndriyadarshanAdriShTam (2) · Śloka 2

అంతరేణ తపస్తీవ్రం యోగం వా విధిపూర్వకం| జానాత్యతీంద్రియం యశ్చ తేషాం మరణమాదిశేత్|2|

Adhikarana jihvAmukhanetramUrdhAshrayaM riShTam (2) · Śloka 2

జిహ్వా శ్యావా ముఖం పూతిసవ్యమక్షి నిమజ్జతి| ఖగా వా మూర్ధ్ని లీయంతే యస్య తం పరివర్జయేత్||2||

Adhikarana pAdagharShaNacyutAMsatvAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

నికషన్నివ యః పాదౌ చ్యుతాంసః పరిసర్పతి|1|

Adhikarana hitAnnasevAyAmapi balakShaye riShTam (1) · Śloka 1

హీయతే బలతః శరవద్ యోఽన్నమశ్నన్ హితం బహు|1|

Adhikarana viNmUtrAlpatvabAhulyAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

యోఽల్పాశీ బహువిణ్మూత్రో బహ్వాశీ చాల్పముత్రవిట్|1|

Adhikarana alpannA~ashitve~api kaphapravRuddhau dIrghashvAse ca riShsTam (1) · Śloka 1

యో వాఽల్పశీ కఫేనార్త్థో దీర్ఘం శ్వాసితి చేష్టతే||1||

Adhikarana shvAsaniHshvAsaspandAshrayaM riShTam (2) · Śloka 2

దీర్ఘముచ్ఛ్వస్య యో హ్రస్వం నిఃశ్వస్య పరితామ్యతి| హ్రస్వంచ యః ప్రశ్వసితి వ్యావిద్ధం స్పందతే భృశం|2|

Adhikarana prapANikAku~jcanapUrvakaM shirovikShepe riShTam (2) · Śloka 2

శిరో విక్షిపతే కృచ్ఛ్రాద్యోఽంచయిత్వా ప్రపాణికౌ| యో లలాటాత్స్రుతస్వేదః శ్లథసంధానబంధనః||2||

Adhikarana uttApyamAnasya mUrcchAyAM riShsTam (1) · Śloka 1

ఉత్తాప్యమానః సమ్ముహ్యేద్యో బలీ దుర్బలోఽపి వా|1|

Adhikarana muhuH pAdaprasAraNAku~jcanapUrvaka muttAnasvApe riShTam (1) · Śloka 1

ఉత్తాన ఏవ స్విపితి యః పాదౌ వికరోతి చ|1|

Adhikarana shyAnAsanAdyasadbastuji ghRukShAyAM riShTam (1) · Śloka 1

శయనాసనకుడ్యాదేర్యోఽసదేవ జిఘృక్షతి|1|

Adhikarana ahAsyahanauShThalehanAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

అహాస్యహాసీ సమ్ముహ్యన్యో లేఢి దశనచ్ఛదౌ|1|

Adhikarana uttarauShThalehanapUrvakaM phUtkArAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

ఉత్తరోష్ఠం పరిలిహన్ ఫూత్కారాశ్చ కరోతి యః|1|

Adhikarana kRuShNapItAdicchAyAbhirabhidravaNe riShTam (1) · Śloka 1

యమభిద్రవతి ఛాయా కృష్ణా పీతాఽరుణాపి వా||1||

Adhikarana bhiShagbheShajAdidveShe riShTam (3) · Śloka 3

భిషగ్భేషజపానాన్నగురుమిత్రద్విషశ్చ యే| వశగాః సర్వ ఏవైతే విజ్ఞేయాః సమవర్తినః||3||

Adhikarana grIvAlalATahRudayeShu prasvede shaitye ca riShTam (4) · Śloka 4

గ్రీవాలలాటహృదయం యస్య స్విద్యతి శీతలం| ఊష్ణోఽపరః ప్రదేశశ్చ శరణం తస్య దేవతాః||4||

Adhikarana svalpaprakAshAdau riShTam (1) · Śloka 1

యోఽణుజ్యోతిరనేకాగ్రో దుశ్ఛాయో దుర్మనాః సదా|1|

Adhikarana balibhugbhirbalInAmabhakShaNe riShTam (1) · Śloka 1

బలిం బలిభుజో యస్య ప్రణీతం నోపభుంజతే||1||

Adhikarana nirnimittaM medhAshobhAdilAbhe riShTam (2) · Śloka 2

నిర్నిమిత్తం చ యో మేధాం శోభముపచయం శ్రియం| ప్రాప్నోత్యతో వా విభ్రంశం స ప్రాప్నోతి యమక్షయం|2|

Adhikarana prakRuteranyathAtve riShTam (2) · Śloka 2

గుణదోషమయీ యస్య స్వస్థస్య వ్యాధితస్య వా| యాత్యన్యథాత్వం ప్రకృతిః షణ్మాసాన్న స జీవతి|2|

Adhikarana bhaktishIlAdInAmahetukaM nivRuttau riShTam (2) · Śloka 2

భక్తిః శీలం స్మృతిస్త్యాగో బుద్ధిర్బలమహేతుకం| షడేతాని నివర్త్తంతే షడ్భిర్మాసైర్మరిష్యతః||2||

Adhikarana mattavadgatikampamohe riShTam (1) · Śloka 1

మత్తవద్గతివాక్కంపమోహా మాసాన్మరిష్యతః|1|

Adhikarana keshalu~jcanAdau riShTam (1) · Śloka 1

నశ్యత్యజానన్ షడహాత్ కేశలుంచనవేదనాం|1|

Adhikarana kaNThAmayAdRute AhArasya kaNThAprApaNe riShTam (1) · Śloka 1

న యాతి యస్య చాహారః కంఠం కంఠామయాదృతే|1|

Adhikarana bhRutyAnAM prAtikUlye riShTam (1) · Śloka 1

ప్రేష్యాః ప్రతీపతాం యాంతి ప్రేతాకృతిరుదీర్య్యతే|1|

Adhikarana satataM nidrAyAmanidrAyAM vA riShTam (1) · Śloka 1

యస్య నిద్రా భవేన్నిత్యా నైవ వా న స జీవతి||1||

Adhikarana ashrubhirvaktrapUraNAdau riShTam (2) · Śloka 2

వక్త్రమాపూఽర్యతేఽశ్రూణాం స్విద్యతశ్చరణౌ భృశం| చక్షుశ్చాకులతాం యాతి యమరాజ్యం గమిష్యతః||2||

Adhikarana manoramANAM pradveShe riShTam (5) · Śloka 5

యైః పురా రమతే భావైరేరతిస్తైర్న జీవతి||5||

Adhikarana pRuShTo~api bhiSha~gmumUrShormaraNaM na kathayenna cikitsecca (2) · Śloka 2

కథయేన్న చ పృష్టోఽపి దుఃశ్రవం మరణం భిషక్| గతాసోర్బంధుమిత్రాణాం న చేచ్ఛేత్తం చికిత్సితుం||2||

Adhikarana parAsorbhUtAnubandhAtkriyAvaiphalyam (6) · Śloka 6

యమదూతపిశాచాద్యైర్యత్ పరాసురుపాస్యతే ఘ్నద్భిరౌషధవీర్యాణి తస్మాత్తం పరివర్జ్జయేత్||6|| గతాసోర్ముమూర్షోర్బంధుభ్యో మిత్రేభ్యశ్చ భిషఙ్మరణం న కథయేత్| న చ తం చికిత్సితుమిచ్ఛేత్| కుతశ్చికిత్సితుం నేచ్ఛేదిత్యాఽఽహ-యద్యస్మాత్పరాసుర్యమదూతాదిభిరౌషధవీర్య్యాణి ఘ్నద్భిరుపాస్యతే| అతః పరిత్యజేత్| అన్యథా వైద్యో యశసా పరిహీయతే| తదేవ ద్రఢయతి||6||

Adhikarana riShTAriShTavij~jAnIyaM carakamatam (7) · Śloka 7

అరిష్టం నాస్తి మరణం దృష్టరిష్టం చ జీవితం| అరిష్టం రిష్టవిజ్ఞానం న చ రిష్టేఽప్యనైపుణాత్||7||

Adhikarana riShTAriShTaj~jAne sushrutamatam (8) · Śloka 8

ధ్రువం హి రిష్టే మరణం బ్రాహ్మణైస్తత్ కిలామలైః| రసాయనతపోదానతత్పరైశ్చ నివార్య్యతే||8||

Adhikarana kRuShNAtreyamatena riShTAnAM dvaiviGyam (9) · Śloka 9

కృష్ణాత్రేయో ద్విధా రిష్టం స్థిరాస్థిరవిభేదతః| దోషణామపి బాహుల్యాద్రిష్టాభాసః సముద్భవేత్| తద్దోషాణం శమే శమ్యేత్స్థాయ్యవశ్యం తు మృత్యవే||9||

Adhikarana riShTavij~jAnaprayojanam (10-11) · Śloka 11

ఆయుర్వేదఫలం కృత్స్నం యదాఽఽయుర్జ్ఞే ప్రతిష్ఠితం| రిష్టజ్ఞానాదృతస్తస్మాత్ సర్వదైవ భవేద్భిషక్||10|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం శారీరస్థానే వికృతే విజ్ఞానీయోనామ దశమోఽధ్యాయః||11||