Adhikarana atha vikRutehAvij~jAnIyo nAma dashamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতো বিকৃতেহাবিজ্ঞানীযমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ|
ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ||১||
View original
अथातो विकृतेहाविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
Adhikarana arundhatyAdyanavalokane riShTam (2) · Śloka 2
সন্তর্ষীণাং সমীপস্থাং যো ন পশ্যত্যরুন্ধতীম্|
ধ্রুবমাকাশগঙ্গাং বা ন স পশ্যতি তাং সমাম্|২|
View original
सन्तर्षीणां समीपस्थां यो न पश्यत्यरुन्धतीम्|
ध्रुवमाकाशगङ्गां वा न स पश्यति तां समाम्|२|
Adhikarana meghAdyabhAve~api tacchabdashravaNAdau riShTam (2) · Śloka 2
মেঘতোযৌঘনির্ঘোষবীণাপ্রণববেণুজান্|
শৃণোত্যন্যাংশ্চ যঃ শব্দানসতো ন সতোঽপি বা||২||
View original
मेघतोयौघनिर्घोषवीणाप्रणववेणुजान्|
शृणोत्यन्यांश्च यः शब्दानसतो न सतोऽपि वा||२||
Adhikarana karNaniShpIDanasvarAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
নিষ্পীড্য কর্ণৌ শৃণুযান্ন যো ধুকধুকাস্বনম্|১|
View original
निष्पीड्य कर्णौ शृणुयान्न यो धुकधुकास्वनम्|१|
Adhikarana gandharasasparshaviparyyayAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
তদ্বদ্গন্ধরসস্পর্শান্ মন্যতে যো বিপর্য্যযাত্|১|
View original
तद्वद्गन्धरसस्पर्शान् मन्यते यो विपर्य्ययात्|१|
Adhikarana dIpagandhAdyAghrANAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
সর্বশো বা ন যো যশ্চ দীপগন্ধং ন জিঘ্রতি|১|
View original
सर्वशो वा न यो यश्च दीपगन्धं न जिघ्रति|१|
Adhikarana rasAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
বিধিনা যস্য দোষায স্বাস্থ্যাযাবিধিনা রসাঃ|১|
View original
विधिना यस्य दोषाय स्वास्थ्यायाविधिना रसाः|१|
Adhikarana a~ggAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
যঃ পাংসুনেব কীর্ণাঙ্গো যোঽঙ্গে ঘাতং ন বেত্তি বা||১||
View original
यः पांसुनेव कीर्णाङ्गो योऽङ्गे घातं न वेत्ति वा||१||
Adhikarana akasmAdatIndriyadarshanAdriShTam (2) · Śloka 2
অন্তরেণ তপস্তীব্রং যোগং বা বিধিপূর্বকম্|
জানাত্যতীন্দ্রিযং যশ্চ তেষাং মরণমাদিশেত্|২|
View original
अन्तरेण तपस्तीव्रं योगं वा विधिपूर्वकम्|
जानात्यतीन्द्रियं यश्च तेषां मरणमादिशेत्|२|
Adhikarana jihvAmukhanetramUrdhAshrayaM riShTam (2) · Śloka 2
জিহ্বা শ্যাবা মুখং পূতিসব্যমক্ষি নিমজ্জতি|
খগা বা মূর্ধ্নি লীযন্তে যস্য তং পরিবর্জযেত্||২||
View original
जिह्वा श्यावा मुखं पूतिसव्यमक्षि निमज्जति|
खगा वा मूर्ध्नि लीयन्ते यस्य तं परिवर्जयेत्||२||
Adhikarana pAdagharShaNacyutAMsatvAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
নিকষন্নিব যঃ পাদৌ চ্যুতাংসঃ পরিসর্পতি|১|
View original
निकषन्निव यः पादौ च्युतांसः परिसर्पति|१|
Adhikarana hitAnnasevAyAmapi balakShaye riShTam (1) · Śloka 1
হীযতে বলতঃ শরবদ্ যোঽন্নমশ্নন্ হিতং বহু|১|
View original
हीयते बलतः शरवद् योऽन्नमश्नन् हितं बहु|१|
Adhikarana viNmUtrAlpatvabAhulyAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
যোঽল্পাশী বহুবিণ্মূত্রো বহ্বাশী চাল্পমুত্রবিট্|১|
View original
योऽल्पाशी बहुविण्मूत्रो बह्वाशी चाल्पमुत्रविट्|१|
Adhikarana alpannA~ashitve~api kaphapravRuddhau dIrghashvAse ca riShsTam (1) · Śloka 1
যো বাঽল্পশী কফেনার্ত্থো দীর্ঘং শ্বাসিতি চেষ্টতে||১||
View original
यो वाऽल्पशी कफेनार्त्थो दीर्घं श्वासिति चेष्टते||१||
Adhikarana shvAsaniHshvAsaspandAshrayaM riShTam (2) · Śloka 2
দীর্ঘমুচ্ছ্বস্য যো হ্রস্বং নিঃশ্বস্য পরিতাম্যতি|
হ্রস্বঞ্চ যঃ প্রশ্বসিতি ব্যাবিদ্ধং স্পন্দতে ভৃশম্|২|
View original
दीर्घमुच्छ्वस्य यो ह्रस्वं निःश्वस्य परिताम्यति|
ह्रस्वञ्च यः प्रश्वसिति व्याविद्धं स्पन्दते भृशम्|२|
Adhikarana prapANikAku~jcanapUrvakaM shirovikShepe riShTam (2) · Śloka 2
শিরো বিক্ষিপতে কৃচ্ছ্রাদ্যোঽঞ্চযিত্বা প্রপাণিকৌ|
যো ললাটাত্স্রুতস্বেদঃ শ্লথসন্ধানবন্ধনঃ||২||
View original
शिरो विक्षिपते कृच्छ्राद्योऽञ्चयित्वा प्रपाणिकौ|
यो ललाटात्स्रुतस्वेदः श्लथसन्धानबन्धनः||२||
Adhikarana uttApyamAnasya mUrcchAyAM riShsTam (1) · Śloka 1
উত্তাপ্যমানঃ সম্মুহ্যেদ্যো বলী দুর্বলোঽপি বা|১|
View original
उत्ताप्यमानः सम्मुह्येद्यो बली दुर्बलोऽपि वा|१|
Adhikarana muhuH pAdaprasAraNAku~jcanapUrvaka muttAnasvApe riShTam (1) · Śloka 1
উত্তান এব স্বিপিতি যঃ পাদৌ বিকরোতি চ|১|
View original
उत्तान एव स्विपिति यः पादौ विकरोति च|१|
Adhikarana shyAnAsanAdyasadbastuji ghRukShAyAM riShTam (1) · Śloka 1
শযনাসনকুড্যাদের্যোঽসদেব জিঘৃক্ষতি|১|
View original
शयनासनकुड्यादेर्योऽसदेव जिघृक्षति|१|
Adhikarana ahAsyahanauShThalehanAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
অহাস্যহাসী সম্মুহ্যন্যো লেঢি দশনচ্ছদৌ|১|
View original
अहास्यहासी सम्मुह्यन्यो लेढि दशनच्छदौ|१|
Adhikarana uttarauShThalehanapUrvakaM phUtkArAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
উত্তরোষ্ঠং পরিলিহন্ ফূত্কারাশ্চ করোতি যঃ|১|
View original
उत्तरोष्ठं परिलिहन् फूत्काराश्च करोति यः|१|
Adhikarana kRuShNapItAdicchAyAbhirabhidravaNe riShTam (1) · Śloka 1
যমভিদ্রবতি ছাযা কৃষ্ণা পীতাঽরুণাপি বা||১||
View original
यमभिद्रवति छाया कृष्णा पीताऽरुणापि वा||१||
Adhikarana bhiShagbheShajAdidveShe riShTam (3) · Śloka 3
ভিষগ্ভেষজপানান্নগুরুমিত্রদ্বিষশ্চ যে|
বশগাঃ সর্ব এবৈতে বিজ্ঞেযাঃ সমবর্তিনঃ||৩||
View original
भिषग्भेषजपानान्नगुरुमित्रद्विषश्च ये|
वशगाः सर्व एवैते विज्ञेयाः समवर्तिनः||३||
Adhikarana grIvAlalATahRudayeShu prasvede shaitye ca riShTam (4) · Śloka 4
গ্রীবাললাটহৃদযং যস্য স্বিদ্যতি শীতলম্|
ঊষ্ণোঽপরঃ প্রদেশশ্চ শরণং তস্য দেবতাঃ||৪||
View original
ग्रीवाललाटहृदयं यस्य स्विद्यति शीतलम्|
ऊष्णोऽपरः प्रदेशश्च शरणं तस्य देवताः||४||
Adhikarana svalpaprakAshAdau riShTam (1) · Śloka 1
যোঽণুজ্যোতিরনেকাগ্রো দুশ্ছাযো দুর্মনাঃ সদা|১|
View original
योऽणुज्योतिरनेकाग्रो दुश्छायो दुर्मनाः सदा|१|
Adhikarana balibhugbhirbalInAmabhakShaNe riShTam (1) · Śloka 1
বলিং বলিভুজো যস্য প্রণীতং নোপভুঞ্জতে||১||
View original
बलिं बलिभुजो यस्य प्रणीतं नोपभुञ्जते||१||
Adhikarana nirnimittaM medhAshobhAdilAbhe riShTam (2) · Śloka 2
নির্নিমিত্তং চ যো মেধাং শোভমুপচযং শ্রিযম্|
প্রাপ্নোত্যতো বা বিভ্রংশং স প্রাপ্নোতি যমক্ষযম্|২|
View original
निर्निमित्तं च यो मेधां शोभमुपचयं श्रियम्|
प्राप्नोत्यतो वा विभ्रंशं स प्राप्नोति यमक्षयम्|२|
Adhikarana prakRuteranyathAtve riShTam (2) · Śloka 2
গুণদোষমযী যস্য স্বস্থস্য ব্যাধিতস্য বা|
যাত্যন্যথাত্বং প্রকৃতিঃ ষণ্মাসান্ন স জীবতি|২|
View original
गुणदोषमयी यस्य स्वस्थस्य व्याधितस्य वा|
यात्यन्यथात्वं प्रकृतिः षण्मासान्न स जीवति|२|
Adhikarana bhaktishIlAdInAmahetukaM nivRuttau riShTam (2) · Śloka 2
ভক্তিঃ শীলং স্মৃতিস্ত্যাগো বুদ্ধির্বলমহেতুকম্|
ষডেতানি নিবর্ত্তন্তে ষড্ভির্মাসৈর্মরিষ্যতঃ||২||
View original
भक्तिः शीलं स्मृतिस्त्यागो बुद्धिर्बलमहेतुकम्|
षडेतानि निवर्त्तन्ते षड्भिर्मासैर्मरिष्यतः||२||
Adhikarana mattavadgatikampamohe riShTam (1) · Śloka 1
মত্তবদ্গতিবাক্কম্পমোহা মাসান্মরিষ্যতঃ|১|
View original
मत्तवद्गतिवाक्कम्पमोहा मासान्मरिष्यतः|१|
Adhikarana keshalu~jcanAdau riShTam (1) · Śloka 1
নশ্যত্যজানন্ ষডহাত্ কেশলুঞ্চনবেদনাম্|১|
View original
नश्यत्यजानन् षडहात् केशलुञ्चनवेदनाम्|१|
Adhikarana kaNThAmayAdRute AhArasya kaNThAprApaNe riShTam (1) · Śloka 1
ন যাতি যস্য চাহারঃ কণ্ঠং কণ্ঠামযাদৃতে|১|
View original
न याति यस्य चाहारः कण्ठं कण्ठामयादृते|१|
Adhikarana bhRutyAnAM prAtikUlye riShTam (1) · Śloka 1
প্রেষ্যাঃ প্রতীপতাং যান্তি প্রেতাকৃতিরুদীর্য্যতে|১|
View original
प्रेष्याः प्रतीपतां यान्ति प्रेताकृतिरुदीर्य्यते|१|
Adhikarana satataM nidrAyAmanidrAyAM vA riShTam (1) · Śloka 1
যস্য নিদ্রা ভবেন্নিত্যা নৈব বা ন স জীবতি||১||
View original
यस्य निद्रा भवेन्नित्या नैव वा न स जीवति||१||
Adhikarana ashrubhirvaktrapUraNAdau riShTam (2) · Śloka 2
বক্ত্রমাপূঽর্যতেঽশ্রূণাং স্বিদ্যতশ্চরণৌ ভৃশম্|
চক্ষুশ্চাকুলতাং যাতি যমরাজ্যং গমিষ্যতঃ||২||
View original
वक्त्रमापूऽर्यतेऽश्रूणां स्विद्यतश्चरणौ भृशम्|
चक्षुश्चाकुलतां याति यमराज्यं गमिष्यतः||२||
Adhikarana manoramANAM pradveShe riShTam (5) · Śloka 5
যৈঃ পুরা রমতে ভাবৈরেরতিস্তৈর্ন জীবতি||৫||
View original
यैः पुरा रमते भावैरेरतिस्तैर्न जीवति||५||
Adhikarana pRuShTo~api bhiSha~gmumUrShormaraNaM na kathayenna cikitsecca (2) · Śloka 2
কথযেন্ন চ পৃষ্টোঽপি দুঃশ্রবং মরণং ভিষক্|
গতাসোর্বন্ধুমিত্রাণাং ন চেচ্ছেত্তং চিকিত্সিতুম্||২||
View original
कथयेन्न च पृष्टोऽपि दुःश्रवं मरणं भिषक्|
गतासोर्बन्धुमित्राणां न चेच्छेत्तं चिकित्सितुम्||२||
Adhikarana parAsorbhUtAnubandhAtkriyAvaiphalyam (6) · Śloka 6
যমদূতপিশাচাদ্যৈর্যত্ পরাসুরুপাস্যতে ঘ্নদ্ভিরৌষধবীর্যাণি তস্মাত্তং পরিবর্জ্জযেত্||৬||
গতাসোর্মুমূর্ষোর্বন্ধুভ্যো মিত্রেভ্যশ্চ ভিষঙ্মরণং ন কথযেত্|
ন চ তং চিকিত্সিতুমিচ্ছেত্|
কুতশ্চিকিত্সিতুং নেচ্ছেদিত্যাঽঽহ-যদ্যস্মাত্পরাসুর্যমদূতাদিভিরৌষধবীর্য্যাণি ঘ্নদ্ভিরুপাস্যতে|
অতঃ পরিত্যজেত্|
অন্যথা বৈদ্যো যশসা পরিহীযতে|
তদেব দ্রঢযতি||৬||
View original
यमदूतपिशाचाद्यैर्यत् परासुरुपास्यते घ्नद्भिरौषधवीर्याणि तस्मात्तं परिवर्ज्जयेत्||६||
गतासोर्मुमूर्षोर्बन्धुभ्यो मित्रेभ्यश्च भिषङ्मरणं न कथयेत्|
न च तं चिकित्सितुमिच्छेत्|
कुतश्चिकित्सितुं नेच्छेदित्याऽऽह-यद्यस्मात्परासुर्यमदूतादिभिरौषधवीर्य्याणि घ्नद्भिरुपास्यते|
अतः परित्यजेत्|
अन्यथा वैद्यो यशसा परिहीयते|
तदेव द्रढयति||६||
Adhikarana riShTAriShTavij~jAnIyaM carakamatam (7) · Śloka 7
অরিষ্টং নাস্তি মরণং দৃষ্টরিষ্টং চ জীবিতম্|
অরিষ্টং রিষ্টবিজ্ঞানং ন চ রিষ্টেঽপ্যনৈপুণাত্||৭||
View original
अरिष्टं नास्ति मरणं दृष्टरिष्टं च जीवितम्|
अरिष्टं रिष्टविज्ञानं न च रिष्टेऽप्यनैपुणात्||७||
Adhikarana riShTAriShTaj~jAne sushrutamatam (8) · Śloka 8
ধ্রুবং হি রিষ্টে মরণং ব্রাহ্মণৈস্তত্ কিলামলৈঃ|
রসাযনতপোদানতত্পরৈশ্চ নিবার্য্যতে||৮||
View original
ध्रुवं हि रिष्टे मरणं ब्राह्मणैस्तत् किलामलैः|
रसायनतपोदानतत्परैश्च निवार्य्यते||८||
Adhikarana kRuShNAtreyamatena riShTAnAM dvaiviGyam (9) · Śloka 9
কৃষ্ণাত্রেযো দ্বিধা রিষ্টং স্থিরাস্থিরবিভেদতঃ|
দোষণামপি বাহুল্যাদ্রিষ্টাভাসঃ সমুদ্ভবেত্|
তদ্দোষাণং শমে শম্যেত্স্থায্যবশ্যং তু মৃত্যবে||৯||
View original
कृष्णात्रेयो द्विधा रिष्टं स्थिरास्थिरविभेदतः|
दोषणामपि बाहुल्याद्रिष्टाभासः समुद्भवेत्|
तद्दोषाणं शमे शम्येत्स्थाय्यवश्यं तु मृत्यवे||९||
Adhikarana riShTavij~jAnaprayojanam (10-11) · Śloka 11
আযুর্বেদফলং কৃত্স্নং যদাঽঽযুর্জ্ঞে প্রতিষ্ঠিতম্|
রিষ্টজ্ঞানাদৃতস্তস্মাত্ সর্বদৈব ভবেদ্ভিষক্||১০||
ইতি বৈদ্যপতিসিংহগুপ্তস্য সূনোর্বাগ্ভটস্য কৃতৌ অষ্টাঙ্গসংগ্রহসংহিতাযাং শারীরস্থানে বিকৃতে বিজ্ঞানীযোনাম দশমোঽধ্যাযঃ||১১||
View original
आयुर्वेदफलं कृत्स्नं यदाऽऽयुर्ज्ञे प्रतिष्ठितम्|
रिष्टज्ञानादृतस्तस्मात् सर्वदैव भवेद्भिषक्||१०||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां शारीरस्थाने विकृते विज्ञानीयोनाम दशमोऽध्यायः||११||