9. vikr̥tivijñānīyaḥ

Adhikarana atha vikRutA~ggavij~jAnIyo nAma navamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातो विकृताङ्गविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana riShTalakShaNam (2) · Śloka 2

स्वस्थानामातुराणां वा पुरुषाणां देहान्तराभिलाषिणा- मौषधविषयमतीताः सकलशरीरव्यापिनो दोषा घना- घना इव वर्षमायुषः क्षयं सूचयन्तोऽकस्मात् स्व- भावविपर्य्यासं जनयन्ति| तत्समासतो रिष्टमित्याहुः||२||

Adhikarana prAkRutA varNAH tadbhedAMshca (3) · Śloka 3

तत्र गौरः श्यामः कृष्णो गौरश्यामः कृष्णश्याम इति देहे प्रकृतिवर्णाः| तद्बेदांश्च पद्मगौरादयः||३||

Adhikarana vikRutA varNAH (4) · Śloka 4

नीलश्यामताग्रहारिद्रशुक्लादयस्तु विकृतयः||४||

Adhikarana mRutyusUcakAH varNAH (5) · Śloka 5

तत्र प्रकृतिविकृतिवर्णौ युगपदङ्गेऽङ्गैकदेशे वा मर- णाय||५||

Adhikarana glAnyupacayAdInAM bhAvAnAM riShTatvam (6) · Śloka 6

एतेन ग्लान्युपचयशोकहर्षरौक्ष्यस्नेहादयस्तथा प्रकृति- भेदीयोक्तानां महदुपचयसूक्ष्मदीर्घाणां सर्वेषां च दोषा- दिविभागेन प्रतिनियतानां भावानामनिमित्ततोऽन्यथा- त्वमुक्तं भवति||६||

Adhikarana AkAshAdipa~jcabhUtAnAM chAyAstadguNAMshca (7) · Śloka 7

तत्र खात् मलखड्गाकाशनीलनिर्मला सस्नेहा सप्रभेव| वातात् पांशुभस्मरूक्षा रजोरुणा श्यावा निष्प्रभ स्वेद- मलगन्धिः| तेजसः हुतहुताशनिविद्युततप्ततपनीयरक्ता दृष्टिसुखा| अम्भसः वैडूर्य्येन्द्रनीलविमला घना सुस्निग्धा भुवः रुचिरभा घना स्थिरा स्निग्धा शुद्धा श्यामा श्वेता च||७||

Adhikarana riShTarUpA chAyA (8) · Śloka 8

तासां वायव्या विनाशाय क्लेशाय चाऽतिमहते|८|

Adhikarana sukhasvarUpA cchAyAH (8) · Śloka 8

तासां वायव्या विनाशाय क्लेशाय चाऽतिमहते|८|

Adhikarana sukhasvarUpA cchAyAH (8) · Śloka 8

शेषाक्तु सुखोदयाः १||८||

Adhikarana sapta prabhAH (9) · Śloka 9

सप्त प्रभाः-रक्ता पीता पाण्डुरा सिताऽसिता श्यावा हरिता च||९||

Adhikarana shobhanAH shubhAH prabhAH (1) · Śloka 1

ताः स्निग्धा विकासिन्योऽमलाः शुभाः||१||

Adhikarana ashubhAH prabhAH (10) · Śloka 10

विपरीतास्त्वशुभाः||१०||

Adhikarana chAyAprabhayorlAkShaNaM (11) · Śloka 11

तयोर्विशेषः-छाया वर्णमाक्रामत्याऽऽसन्न च लक्ष्यते पञ्चंभूतात्मिका च| प्रभा तु वर्णं प्रकाशयति विप्रकृष्टाल्लक्ष्यते तेजःप्रभवैव च||११||

Adhikarana kumArikA~a~adarshanaM riShTam (12) · Śloka 12

यस्य दृष्टौ प्रतिच्छायामयी कुमारिका न द्रुष्यते स परासुः||१२||

Adhikarana praticchAyAyAH riShTam (13) · Śloka 13

यस्याऽऽतपादर्शादिष्वकस्मात् प्रतिच्छाया छिन्ना भिन्ना हीनाऽधिकाऽऽकुला नष्ट जिह्याऽवाक्शिरा विशिरा द्विशिरा विस्तृताऽन्यथा वा विकृता वा दृश्यते||१३||

Adhikarana lAlATAdyAshrayaM riShTam (14) · Śloka 14

यस्य ललाटं न स्विद्यति||१४||

Adhikarana kesharomAshrayaM riShTam (15) · Śloka 15

यस्य केशरोमाण्यनभ्यक्तान्यभ्यतवद् दृष्यन्ते||१५||

Adhikarana nayanAshrayANi riShTAni (16) · Śloka 16

नयने चातिप्रविष्टे निर्गते विस्तृते संक्षिप्ते संक्षिप्त- भृणी जिह्ये विषमे विभ्रान्तदर्शने हीनदर्शने नकुलाभे कपोताभे अलातवर्णे नीलादिविकृतवर्णे अतिचले स्त- ब्धस्रस्ते प्रस्रुते अत्युन्मिषिते अतिनिमिषिते लुलितप- क्ष्मणी वा|१६|

Adhikarana nAsikAdyAshrayaM riShTam (16) · Śloka 16

नासिका वातविवृताऽतिसंवृता कुटिला स्फुटिता पिट- काचिता शुष्का वा स गतायुः १|१६|

Adhikarana oShThAshrayaM riShTam (16) · Śloka 16

यस्याधोऽधरौष्ठो यात्युत्तरौष्ठश्चोर्ध्वमुभौ वा पक्व- जम्बूनीलौ २|१६|

Adhikarana dantAshrayaM riShTam (16) · Śloka 16

दन्ता वातिरूक्षास्ताम्राः श्यामाः पङ्किताः पुष्पिताः सश- र्करा वा सहसा वा पतन्ति ३||१६||

Adhikarana jihvAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

जिह्वा वा जिह्या स्तब्धा सुप्ताऽवलिप्ता गुर्वी श्यावा शूना शुष्का विसर्पिणी कण्टकाचितेव वा|१|

Adhikarana gaNDalalATahanvAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

यस्य गण्डललाटहनुबन्धनानि स्थानाच्च्युतानीव स्र- स्तानि|१|

Adhikarana shirodharApRuShThagataM riShTam (1) · Śloka 1

यस्य न धत्ते शिरः शिरोधरां पृष्ठं वा स्वभारम्|१|

Adhikarana hanUgataM riShTam (1) · Śloka 1

हनू वा पिण्डमास्यस्थम्|१|

Adhikarana meDhravRuShaNAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

यस्योत्सिक्तं मेढ्रमतिनिस्सृतौ वृषणावतो विपर्ययो वा|१|

Adhikarana mUtrAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

यस्य मुत्रमत्युष्णम्|१|

Adhikarana raktAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

यस्य विषदोषाद्विना खेभ्यः सरोमकूपेभ्यो रक्तं प्रवर्त्तते||१||

Adhikarana a~ggalAghavagauravagataM riShTam (17) · Śloka 17

यस्यानिमित्तमङ्गान्यतिलधून्यतिगुरूणि वा स्युः स मुमूर्षुः||१७||

Adhikarana svarAshritaM riShTam (1) · Śloka 1

यस्यैकोऽनेको वा स्वरो गद्गदो व्यक्तः क्षामो दीनो वा सहसा लक्ष्यते||१||

Adhikarana vAggataM riShTam (2) · Śloka 2

यो वा विवक्षुर्मुह्यति| यस्य वा वदतो भृशमुर्ध्वमुरो रूजति||२||

Adhikarana ucchvavAsagataM riShTam (1) · Śloka 1

यस्योच्छ्वासोऽतिदीर्घोऽतिह्रस्वः पूतिगन्धिः सुगन्धिर्वा|१|

Adhikarana a~gguligataM riShTam (1) · Śloka 1

यस्याङ्गुलय आयम्यमाना न स्फुटेयुः|१|

Adhikarana svabhAvAtItashabdAshrayaM svabhAvAtItashabdAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

यस्यान्यान्योऽपि क्षुतगतमूत्रणादिषु स्वभावाऽतीतः शब्दः|१|

Adhikarana gandhAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

यस्येष्टोऽनिष्टो वा माल्यफलचन्दनकुणपादिगन्धो देहमुखमलव्रणवस्त्रादिषु|१|

Adhikarana yUkAmakShikAdisharIra- tyAgAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1

यस्य शरीरं वैरस्यात् सौरस्याद्वाऽत्यर्थं यूकामक्षि- कादयस्त्यजन्ति भजन्ति व|१|

Adhikarana UShmashaityAdigataM riShTam (1) · Śloka 1

यस्य सततोष्मस्वङ्गावयवेषु शैत्यं शीतेषु व कुमुदो- त्पत्नानुकार्यमतिशैत्यमतिस्वेदोऽतिस्तम्भो विगतमांस- शोणितेष्विव च स्रंसः||१||

Adhikarana sharIragatamahAbhUtayogAtiyogAshrayaM riShTam (18) · Śloka 18

यस्य च योगाऽतियोगो वा शरीरे युगपन्महाभूतानां दृश्यते सर्वे ते कालपक्वा इति||१८||

Adhikarana ShaNmAsAyurbodhakaM riShTam (4) · Śloka 4

भवन्ति चात्र- यस्यापुर्वाः सिरालेखा बालेन्द्वाकृतयोऽपि वा| ललाटे बस्तिशीर्षे वा षण्मासान्न स जीवति| पद्मिनीपत्रवत्तोयं शरीरे यस्य देहिनः| प्लवते प्लवमानस्य षष्मासस्तस्य जीवितम्||४||

Adhikarana pittAnmaraNasUcakaM riShTam (2) · Śloka 2

हरिताभाः सिरा यस्य रोमकूपाश्च संवृताः| सोऽम्लाभिलाषी पुरुषः पित्तान्मरणमश्नुते|२|

Adhikarana mAsAyurbodhakaM riShTam (2) · Śloka 2

यस्य गोमयचूर्णाभं चूर्णं मूर्ध्नि मुखेऽपि वा| सस्नेहं मूर्ध्नि धूमो वा मासान्तं तस्य जीवितम्|२|

Adhikarana ShaTtrirAtrAYuHsUcakaM riShTam (2) · Śloka 2

मूर्ध्नि भ्रुवोर्वा कुर्वन्ति सीमन्तावर्तका नवाः| मृत्युं स्वस्थस्य षड्रात्रात् त्रिरात्रादातुरस्य तु|२|

Adhikarana pakShAyuHsUcakaM riShTam (2) · Śloka 2

यस्य स्नातानुलिप्तस्य पुर्वं शुष्यत्युरोभृशम्| आर्द्रेषु सर्वगात्रेषु सोऽर्धमासं न जीवति|२|

Adhikarana pretAtmatAsUcakaM riShTam (2) · Śloka 2

उरस्यूष्मा भवेद्यस्य जठरे चाऽतिशीतिता| भिन्नं पुरीषं तृष्णा च यथा प्रेतस्तथैव सः|२|

Adhikarana mAsAyuHsUcakaM riShTam (2) · Śloka 2

मूत्रं पुरीषं निष्ठ्यूतं शुक्रं चाप्सु निमज्जति| निष्ठ्यूतं बहुवर्णं वा यस्या मासात्स नश्यति|२|

Adhikarana svarabalavarNAdyAshrayaM riShTam (2) · Śloka 2

स्वरस्य दुर्बलीभावण् हानिं वा बलवर्णयोः| रोगवृद्धिमयुक्त्या च दृष्ट्वा मरणमादिशेत्||२||

Adhikarana AtmamaraNabhAShaNAdyAshrayaM riShTam (19) · Śloka 19

अपस्वरं भाषमाणं प्राप्तं मरणमात्मनः| श्रोतारं चास्य शब्दस्य दूरतः परिवर्जयेत्||१९||

Adhikarana UrdhvashvAsAdIni riShTAni (2) · Śloka 2

ऊर्ध्वश्वासं गतोष्माणं शूलोपहतवङ्क्षणम्| शर्म चानधिगच्छन्तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत्|२|

Adhikarana shItapiTakAdIni riShTani (2) · Śloka 2

यो जातः शीतपिटकः शीताङ्गो वा विदह्यते| उष्णद्वेषी च शीतार्त्तः स प्रेताधिपगोचरः||२||

Adhikarana kaNThagatarajjucchAyAsamAshrayaM riShTam (20-9) · Śloka 9

यस्य रज्जुरिव च्छाया कण्ठे सक्तोपलक्ष्यते| अवश्यं कृष्यते जन्तुः सोऽचिराद्यमकिङ्करैः||२०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टङ्गसंग्रह- संहितायां शारीरस्थाने विकृताङ्गविज्ञानीयो नाम नवमोऽध्यायः||९||