Adhikarana atha vikRutehAvij~jAnIyo nAma dashamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō vikr̥tēhāvijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो विकृतेहाविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arundhatyAdyanavalokane riShTam (2) · Śloka 2
santarṣīṇāṁ samīpasthāṁ yō na paśyatyarundhatīm| dhruvamākāśagaṅgāṁ vā na sa paśyati tāṁ samām|2|
सन्तर्षीणां समीपस्थां यो न पश्यत्यरुन्धतीम्| ध्रुवमाकाशगङ्गां वा न स पश्यति तां समाम्|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana meghAdyabhAve~api tacchabdashravaNAdau riShTam (2) · Śloka 2
mēghatōyaughanirghōṣavīṇāpraṇavavēṇujān| śr̥ṇōtyanyāṁśca yaḥ śabdānasatō na satō'pi vā||2||
मेघतोयौघनिर्घोषवीणाप्रणववेणुजान्| शृणोत्यन्यांश्च यः शब्दानसतो न सतोऽपि वा||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karNaniShpIDanasvarAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
niṣpīḍya karṇau śr̥ṇuyānna yō dhukadhukāsvanam|1|
निष्पीड्य कर्णौ शृणुयान्न यो धुकधुकास्वनम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gandharasasparshaviparyyayAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
tadvadgandharasasparśān manyatē yō viparyyayāt|1|
तद्वद्गन्धरसस्पर्शान् मन्यते यो विपर्य्ययात्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dIpagandhAdyAghrANAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
sarvaśō vā na yō yaśca dīpagandhaṁ na jighrati|1|
सर्वशो वा न यो यश्च दीपगन्धं न जिघ्रति|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
vidhinā yasya dōṣāya svāsthyāyāvidhinā rasāḥ|1|
विधिना यस्य दोषाय स्वास्थ्यायाविधिना रसाः|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~ggAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
yaḥ pāṁsunēva kīrṇāṅgō yō'ṅgē ghātaṁ na vētti vā||1||
यः पांसुनेव कीर्णाङ्गो योऽङ्गे घातं न वेत्ति वा||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana akasmAdatIndriyadarshanAdriShTam (2) · Śloka 2
antarēṇa tapastīvraṁ yōgaṁ vā vidhipūrvakam| jānātyatīndriyaṁ yaśca tēṣāṁ maraṇamādiśēt|2|
अन्तरेण तपस्तीव्रं योगं वा विधिपूर्वकम्| जानात्यतीन्द्रियं यश्च तेषां मरणमादिशेत्|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jihvAmukhanetramUrdhAshrayaM riShTam (2) · Śloka 2
jihvā śyāvā mukhaṁ pūtisavyamakṣi nimajjati| khagā vā mūrdhni līyantē yasya taṁ parivarjayēt||2||
जिह्वा श्यावा मुखं पूतिसव्यमक्षि निमज्जति| खगा वा मूर्ध्नि लीयन्ते यस्य तं परिवर्जयेत्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAdagharShaNacyutAMsatvAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
nikaṣanniva yaḥ pādau cyutāṁsaḥ parisarpati|1|
निकषन्निव यः पादौ च्युतांसः परिसर्पति|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hitAnnasevAyAmapi balakShaye riShTam (1) · Śloka 1
hīyatē balataḥ śaravad yō'nnamaśnan hitaṁ bahu|1|
हीयते बलतः शरवद् योऽन्नमश्नन् हितं बहु|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viNmUtrAlpatvabAhulyAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
yō'lpāśī bahuviṇmūtrō bahvāśī cālpamutraviṭ|1|
योऽल्पाशी बहुविण्मूत्रो बह्वाशी चाल्पमुत्रविट्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alpannA~ashitve~api kaphapravRuddhau dIrghashvAse ca riShsTam (1) · Śloka 1
yō vā'lpaśī kaphēnārtthō dīrghaṁ śvāsiti cēṣṭatē||1||
यो वाऽल्पशी कफेनार्त्थो दीर्घं श्वासिति चेष्टते||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsaniHshvAsaspandAshrayaM riShTam (2) · Śloka 2
dīrghamucchvasya yō hrasvaṁ niḥśvasya paritāmyati| hrasvañca yaḥ praśvasiti vyāviddhaṁ spandatē bhr̥śam|2|
दीर्घमुच्छ्वस्य यो ह्रस्वं निःश्वस्य परिताम्यति| ह्रस्वञ्च यः प्रश्वसिति व्याविद्धं स्पन्दते भृशम्|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prapANikAku~jcanapUrvakaM shirovikShepe riShTam (2) · Śloka 2
śirō vikṣipatē kr̥cchrādyō'ñcayitvā prapāṇikau| yō lalāṭātsrutasvēdaḥ ślathasandhānabandhanaḥ||2||
शिरो विक्षिपते कृच्छ्राद्योऽञ्चयित्वा प्रपाणिकौ| यो ललाटात्स्रुतस्वेदः श्लथसन्धानबन्धनः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uttApyamAnasya mUrcchAyAM riShsTam (1) · Śloka 1
uttāpyamānaḥ sammuhyēdyō balī durbalō'pi vā|1|
उत्ताप्यमानः सम्मुह्येद्यो बली दुर्बलोऽपि वा|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana muhuH pAdaprasAraNAku~jcanapUrvaka muttAnasvApe riShTam (1) · Śloka 1
uttāna ēva svipiti yaḥ pādau vikarōti ca|1|
उत्तान एव स्विपिति यः पादौ विकरोति च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shyAnAsanAdyasadbastuji ghRukShAyAM riShTam (1) · Śloka 1
śayanāsanakuḍyādēryō'sadēva jighr̥kṣati|1|
शयनासनकुड्यादेर्योऽसदेव जिघृक्षति|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ahAsyahanauShThalehanAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
ahāsyahāsī sammuhyanyō lēḍhi daśanacchadau|1|
अहास्यहासी सम्मुह्यन्यो लेढि दशनच्छदौ|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uttarauShThalehanapUrvakaM phUtkArAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
uttarōṣṭhaṁ parilihan phūtkārāśca karōti yaḥ|1|
उत्तरोष्ठं परिलिहन् फूत्काराश्च करोति यः|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRuShNapItAdicchAyAbhirabhidravaNe riShTam (1) · Śloka 1
yamabhidravati chāyā kr̥ṣṇā pītā'ruṇāpi vā||1||
यमभिद्रवति छाया कृष्णा पीताऽरुणापि वा||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhiShagbheShajAdidveShe riShTam (3) · Śloka 3
bhiṣagbhēṣajapānānnagurumitradviṣaśca yē| vaśagāḥ sarva ēvaitē vijñēyāḥ samavartinaḥ||3||
भिषग्भेषजपानान्नगुरुमित्रद्विषश्च ये| वशगाः सर्व एवैते विज्ञेयाः समवर्तिनः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grIvAlalATahRudayeShu prasvede shaitye ca riShTam (4) · Śloka 4
grīvālalāṭahr̥dayaṁ yasya svidyati śītalam| ūṣṇō'paraḥ pradēśaśca śaraṇaṁ tasya dēvatāḥ||4||
ग्रीवाललाटहृदयं यस्य स्विद्यति शीतलम्| ऊष्णोऽपरः प्रदेशश्च शरणं तस्य देवताः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svalpaprakAshAdau riShTam (1) · Śloka 1
yō'ṇujyōtiranēkāgrō duśchāyō durmanāḥ sadā|1|
योऽणुज्योतिरनेकाग्रो दुश्छायो दुर्मनाः सदा|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balibhugbhirbalInAmabhakShaNe riShTam (1) · Śloka 1
baliṁ balibhujō yasya praṇītaṁ nōpabhuñjatē||1||
बलिं बलिभुजो यस्य प्रणीतं नोपभुञ्जते||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nirnimittaM medhAshobhAdilAbhe riShTam (2) · Śloka 2
nirnimittaṁ ca yō mēdhāṁ śōbhamupacayaṁ śriyam| prāpnōtyatō vā vibhraṁśaṁ sa prāpnōti yamakṣayam|2|
निर्निमित्तं च यो मेधां शोभमुपचयं श्रियम्| प्राप्नोत्यतो वा विभ्रंशं स प्राप्नोति यमक्षयम्|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prakRuteranyathAtve riShTam (2) · Śloka 2
guṇadōṣamayī yasya svasthasya vyādhitasya vā| yātyanyathātvaṁ prakr̥tiḥ ṣaṇmāsānna sa jīvati|2|
गुणदोषमयी यस्य स्वस्थस्य व्याधितस्य वा| यात्यन्यथात्वं प्रकृतिः षण्मासान्न स जीवति|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhaktishIlAdInAmahetukaM nivRuttau riShTam (2) · Śloka 2
bhaktiḥ śīlaṁ smr̥tistyāgō buddhirbalamahētukam| ṣaḍētāni nivarttantē ṣaḍbhirmāsairmariṣyataḥ||2||
भक्तिः शीलं स्मृतिस्त्यागो बुद्धिर्बलमहेतुकम्| षडेतानि निवर्त्तन्ते षड्भिर्मासैर्मरिष्यतः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mattavadgatikampamohe riShTam (1) · Śloka 1
mattavadgativākkampamōhā māsānmariṣyataḥ|1|
मत्तवद्गतिवाक्कम्पमोहा मासान्मरिष्यतः|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana keshalu~jcanAdau riShTam (1) · Śloka 1
naśyatyajānan ṣaḍahāt kēśaluñcanavēdanām|1|
नश्यत्यजानन् षडहात् केशलुञ्चनवेदनाम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaNThAmayAdRute AhArasya kaNThAprApaNe riShTam (1) · Śloka 1
na yāti yasya cāhāraḥ kaṇṭhaṁ kaṇṭhāmayādr̥tē|1|
न याति यस्य चाहारः कण्ठं कण्ठामयादृते|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhRutyAnAM prAtikUlye riShTam (1) · Śloka 1
prēṣyāḥ pratīpatāṁ yānti prētākr̥tirudīryyatē|1|
प्रेष्याः प्रतीपतां यान्ति प्रेताकृतिरुदीर्य्यते|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana satataM nidrAyAmanidrAyAM vA riShTam (1) · Śloka 1
yasya nidrā bhavēnnityā naiva vā na sa jīvati||1||
यस्य निद्रा भवेन्नित्या नैव वा न स जीवति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ashrubhirvaktrapUraNAdau riShTam (2) · Śloka 2
vaktramāpū'ryatē'śrūṇāṁ svidyataścaraṇau bhr̥śam| cakṣuścākulatāṁ yāti yamarājyaṁ gamiṣyataḥ||2||
वक्त्रमापूऽर्यतेऽश्रूणां स्विद्यतश्चरणौ भृशम्| चक्षुश्चाकुलतां याति यमराज्यं गमिष्यतः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana manoramANAM pradveShe riShTam (5) · Śloka 5
yaiḥ purā ramatē bhāvairēratistairna jīvati||5||
यैः पुरा रमते भावैरेरतिस्तैर्न जीवति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pRuShTo~api bhiSha~gmumUrShormaraNaM na kathayenna cikitsecca (2) · Śloka 2
kathayēnna ca pr̥ṣṭō'pi duḥśravaṁ maraṇaṁ bhiṣak| gatāsōrbandhumitrāṇāṁ na cēcchēttaṁ cikitsitum||2||
कथयेन्न च पृष्टोऽपि दुःश्रवं मरणं भिषक्| गतासोर्बन्धुमित्राणां न चेच्छेत्तं चिकित्सितुम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana parAsorbhUtAnubandhAtkriyAvaiphalyam (6) · Śloka 6
yamadūtapiśācādyairyat parāsurupāsyatē ghnadbhirauṣadhavīryāṇi tasmāttaṁ parivarjjayēt||6|| gatāsōrmumūrṣōrbandhubhyō mitrēbhyaśca bhiṣaṅmaraṇaṁ na kathayēt| na ca taṁ cikitsitumicchēt| kutaścikitsituṁ nēcchēdityā''ha-yadyasmātparāsuryamadūtādibhirauṣadhavīryyāṇi ghnadbhirupāsyatē| ataḥ parityajēt| anyathā vaidyō yaśasā parihīyatē| tadēva draḍhayati||6||
यमदूतपिशाचाद्यैर्यत् परासुरुपास्यते घ्नद्भिरौषधवीर्याणि तस्मात्तं परिवर्ज्जयेत्||६|| गतासोर्मुमूर्षोर्बन्धुभ्यो मित्रेभ्यश्च भिषङ्मरणं न कथयेत्| न च तं चिकित्सितुमिच्छेत्| कुतश्चिकित्सितुं नेच्छेदित्याऽऽह-यद्यस्मात्परासुर्यमदूतादिभिरौषधवीर्य्याणि घ्नद्भिरुपास्यते| अतः परित्यजेत्| अन्यथा वैद्यो यशसा परिहीयते| तदेव द्रढयति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana riShTAriShTavij~jAnIyaM carakamatam (7) · Śloka 7
ariṣṭaṁ nāsti maraṇaṁ dr̥ṣṭariṣṭaṁ ca jīvitam| ariṣṭaṁ riṣṭavijñānaṁ na ca riṣṭē'pyanaipuṇāt||7||
अरिष्टं नास्ति मरणं दृष्टरिष्टं च जीवितम्| अरिष्टं रिष्टविज्ञानं न च रिष्टेऽप्यनैपुणात्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana riShTAriShTaj~jAne sushrutamatam (8) · Śloka 8
dhruvaṁ hi riṣṭē maraṇaṁ brāhmaṇaistat kilāmalaiḥ| rasāyanatapōdānatatparaiśca nivāryyatē||8||
ध्रुवं हि रिष्टे मरणं ब्राह्मणैस्तत् किलामलैः| रसायनतपोदानतत्परैश्च निवार्य्यते||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRuShNAtreyamatena riShTAnAM dvaiviGyam (9) · Śloka 9
kr̥ṣṇātrēyō dvidhā riṣṭaṁ sthirāsthiravibhēdataḥ| dōṣaṇāmapi bāhulyādriṣṭābhāsaḥ samudbhavēt| taddōṣāṇaṁ śamē śamyētsthāyyavaśyaṁ tu mr̥tyavē||9||
कृष्णात्रेयो द्विधा रिष्टं स्थिरास्थिरविभेदतः| दोषणामपि बाहुल्याद्रिष्टाभासः समुद्भवेत्| तद्दोषाणं शमे शम्येत्स्थाय्यवश्यं तु मृत्यवे||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana riShTavij~jAnaprayojanam (10-11) · Śloka 11
āyurvēdaphalaṁ kr̥tsnaṁ yadā''yurjñē pratiṣṭhitam| riṣṭajñānādr̥tastasmāt sarvadaiva bhavēdbhiṣak||10|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ śārīrasthānē vikr̥tē vijñānīyōnāma daśamō'dhyāyaḥ||11||
आयुर्वेदफलं कृत्स्नं यदाऽऽयुर्ज्ञे प्रतिष्ठितम्| रिष्टज्ञानादृतस्तस्मात् सर्वदैव भवेद्भिषक्||१०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां शारीरस्थाने विकृते विज्ञानीयोनाम दशमोऽध्यायः||११||
🔊 Audio coming soon