Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō'nnapānavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
10. annapānavidhiḥ
Adhikarana annapAnasya vidhyupayogaprayojanam (2) · Śloka 2
vidhivihitamannapānamiṣṭēndriyārthamāyatanamāyuṣō bruvatē| yadāyattāni hyōjastējōdhātvindriyabalatuṣṭipuṣṭipratibhārōgyādīni| tadindhanā cāntarāgnēḥ sthitiḥ| agnimūlaṁ ca dēhadhāraṇamiti||2||
View original
विधिविहितमन्नपानमिष्टेन्द्रियार्थमायतनमायुषो ब्रुवते| यदायत्तानि ह्योजस्तेजोधात्विन्द्रियबलतुष्टिपुष्टिप्रतिभारोग्यादीनि| तदिन्धना चान्तराग्नेः स्थितिः| अग्निमूलं च देहधारणमिति||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sapta AhAravidhivisheShAyatanAni (3) · Śloka 3
athātmavān svabhāva-saṁyōga-saṁskāra- mātrā-dēśa- kālōpayōga-vyavasthāḥ saptāhārakalpanāviśēṣāṇāṁ svāsthyāsvāsthyaphalānāṁ hētubhūtāḥ samīkṣya hitamēvānurudhyēta||3||
View original
अथात्मवान् स्वभाव-संयोग-संस्कार- मात्रा-देश- कालोपयोग-व्यवस्थाः सप्ताहारकल्पनाविशेषाणां स्वास्थ्यास्वास्थ्यफलानां हेतुभूताः समीक्ष्य हितमेवानुरुध्येत||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svabhAvalakShaNam (4) · Śloka 4
tatra svabhāvatō divyōdakaraktaśāliṣaṣṭikamudgaiṇalāvādayō laghavaḥ, kṣīrēkṣuvrīhimāṣānūpāmiṣādayō gurava iti| tē khalvapi saṁyōgādiviśēṣairanyathātvaṁ pratipadyantē||4||
View original
तत्र स्वभावतो दिव्योदकरक्तशालिषष्टिकमुद्गैणलावादयो लघवः, क्षीरेक्षुव्रीहिमाषानूपामिषादयो गुरव इति| ते खल्वपि संयोगादिविशेषैरन्यथात्वं प्रतिपद्यन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMyogalakShaNam (5) · Śloka 5
tatra saṁyōgō nāma dvayōrbahūnāṁ vā dravyāṇāṁ saṁhatībhāvaḥ| sa viśēṣamārabhatē yannaikaikaśō dravyāṇi||5||
View original
तत्र संयोगो नाम द्वयोर्बहूनां वा द्रव्याणां संहतीभावः| स विशेषमारभते यन्नैकैकशो द्रव्याणि||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMskAralakShaNam (6) · Śloka 6
saṁskārastu tōyāgnisannikarṣaśaucamanthanadēśakālabhāvanābhājanādibhirupajanyatē||6||
View original
संस्कारस्तु तोयाग्निसन्निकर्षशौचमन्थनदेशकालभावनाभाजनादिभिरुपजन्यते||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAtrAlakShaNam (7) · Śloka 7
mātrā punaḥ piṇḍaparimāṇataḥ samudāyēna pratidravyāpēkṣayā cāhārarāśiḥ||7||
View original
मात्रा पुनः पिण्डपरिमाणतः समुदायेन प्रतिद्रव्यापेक्षया चाहारराशिः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana deshalakShaNam (8) · Śloka 8
dēśō dravyasyōpayōktuścōtpattyavasthānē| tatra punarupayōktā svasthāturatvataḥ prakr̥tibhēdataśca parīkṣyaḥ||8||
View original
देशो द्रव्यस्योपयोक्तुश्चोत्पत्त्यवस्थाने| तत्र पुनरुपयोक्ता स्वस्थातुरत्वतः प्रकृतिभेदतश्च परीक्ष्यः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlalakShaNam (9) · Śloka 9
kālastu r̥tuvyādhyapēkṣō jīrṇājīrṇalakṣaṇaśca||9||
View original
कालस्तु ऋतुव्याध्यपेक्षो जीर्णाजीर्णलक्षणश्च||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNe bhojanasya sarvadoShaprakopakatvam (10) · Śloka 10
ajīrṇē'pi pūrvasyāhārasyāpariṇatō rasa uttarēṇōpasaṁsr̥jyamānaḥ sarvān dōṣān prakōpayatyāśu||10||
View original
अजीर्णेऽपि पूर्वस्याहारस्यापरिणतो रस उत्तरेणोपसंसृज्यमानः सर्वान् दोषान् प्रकोपयत्याशु||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jIrNe bhojanasya guNAH bhojanasya kAlashca (11) · Śloka 11
jīrṇē tu svasthānasthēṣu dōṣēṣu vātānulōmyādutsr̥ṣṭēṣu mūtrapurīṣavēgēṣu viśuddhēṣūdgārahr̥dayasrōtōmukhēṣu viśadakaraṇē laghuni śarīrē'gnāvudīrṇē jātāyāṁ bubhukṣāyāmabhyavahr̥tamannamapradūṣayaddōṣānāyurbalavarṇānabhivarddhayati| kēvalamayamēva kālō bhōjanasya||11||
View original
जीर्णे तु स्वस्थानस्थेषु दोषेषु वातानुलोम्यादुत्सृष्टेषु मूत्रपुरीषवेगेषु विशुद्धेषूद्गारहृदयस्रोतोमुखेषु विशदकरणे लघुनि शरीरेऽग्नावुदीर्णे जातायां बुभुक्षायामभ्यवहृतमन्नमप्रदूषयद्दोषानायुर्बलवर्णानभिवर्द्धयति| केवलमयमेव कालो भोजनस्य||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atItakAlabhojanasya doShAH (12) · Śloka 12
atītakālaṁ punastadvātaviṣṭabdhaṁ kr̥cchrādvipacyatē karśayatyannaruciṁ ca punarupahanti||12||
View original
अतीतकालं पुनस्तद्वातविष्टब्धं कृच्छ्राद्विपच्यते कर्शयत्यन्नरुचिं च पुनरुपहन्ति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AhAropayoge niyamAH (13) · Śloka 13
upayōgavyavasthā tu nāsnātō, na digvāsā, naikavastradhr̥k, na malinavasanō, nāhutvā, nājapitvā, nānirūpya dēvatābhyō na pitr̥bhyō, nādatvā'gramannamagnayē, na gurubhyō nātithayē, nābhyāgatēbhyō, na śvayavaḥśvapacēbhyaḥ pratyavēkṣya cāśritōpāśritānapi tiraścō'pi, svaparigr̥hītān praśastadēśakālōpakaraṇayuktaḥ, sragvī vibhūṣitaḥ, sugandhirārdrapāṇipādaḥ suviśuddhavadanō'bhimatasahāyaḥ kēśamakṣikādyanupajuṣṭamanindyamanindannaninditamapunarūṣṇīkr̥taṁ, nā'tyuṣṇamanupadagdhaṁ, susiddhamalōlō, nāsātmyaṁ nāviditaṁ, nāviditāgamaṁ, nātisāyaṁ, nātipragē, nākāśē, nātapē, nāndhakārē, nādhō vr̥kṣasya, na śayyāsthō, nōnnamya pradēśinīṁ, na pātrē bhinnē, nāsaṁvr̥tē, na malinē bhāvadūṣitē vā, na cāsanasthitē, na hastasthē, na hastē, prāṅmukhaḥ, sumanāḥ śucibhaktākṣudhitānukūlajanōpahitaṁ hitamannamaśnīyāt||13||
View original
उपयोगव्यवस्था तु नास्नातो, न दिग्वासा, नैकवस्त्रधृक्, न मलिनवसनो, नाहुत्वा, नाजपित्वा, नानिरूप्य देवताभ्यो न पितृभ्यो, नादत्वाऽग्रमन्नमग्नये, न गुरुभ्यो नातिथये, नाभ्यागतेभ्यो, न श्वयवःश्वपचेभ्यः प्रत्यवेक्ष्य चाश्रितोपाश्रितानपि तिरश्चोऽपि, स्वपरिगृहीतान् प्रशस्तदेशकालोपकरणयुक्तः, स्रग्वी विभूषितः, सुगन्धिरार्द्रपाणिपादः सुविशुद्धवदनोऽभिमतसहायः केशमक्षिकाद्यनुपजुष्टमनिन्द्यमनिन्दन्ननिन्दितमपुनरूष्णीकृतं, नाऽत्युष्णमनुपदग्धं, सुसिद्धमलोलो, नासात्म्यं नाविदितं, नाविदितागमं, नातिसायं, नातिप्रगे, नाकाशे, नातपे, नान्धकारे, नाधो वृक्षस्य, न शय्यास्थो, नोन्नम्य प्रदेशिनीं, न पात्रे भिन्ने, नासंवृते, न मलिने भावदूषिते वा, न चासनस्थिते, न हस्तस्थे, न हस्ते, प्राङ्मुखः, सुमनाः शुचिभक्ताक्षुधितानुकूलजनोपहितं हितमन्नमश्नीयात्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paryuShitAnnaniShedhaH apavAdashca (14) · Śloka 14
na paryuṣitamanyatra māṁsōpadaṁśabhakṣyēbhyaḥ||14||
View original
न पर्युषितमन्यत्र मांसोपदंशभक्ष्येभ्यः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nishsheShabhojananiShedhaH apavAdashca (15) · Śloka 15
nāśēṣamanyatra dadhi-madhu-salila-saktu-śukta-pāyasēbhyaḥ||15||
View original
नाशेषमन्यत्र दधि-मधु-सलिल-सक्तु-शुक्त-पायसेभ्यः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snigdhatvAdiguNayuktAhArasyaiva BojananirdeshaH Bojanakramashca (16) · Śloka 16
api ca snigdhaṁ laghūṣṇamavilambitamanatidrutamajalpannahasaṁstanmanāḥ samīkṣya samyagātmānam||16||
View original
अपि च स्निग्धं लघूष्णमविलम्बितमनतिद्रुतमजल्पन्नहसंस्तन्मनाः समीक्ष्य सम्यगात्मानम्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snigdhalaghUShNAhAraguNAH (17) · Śloka 17
snigdhalaghūṣṇāni hi vahnimaudaryamudīrayanti kōṣṭhaṁ pariśōdhayanti dhātūnna vikurvatē kṣiprajjarayantyanilamanulōmayanti||17||
View original
स्निग्धलघूष्णानि हि वह्निमौदर्यमुदीरयन्ति कोष्ठं परिशोधयन्ति धातून्न विकुर्वते क्षिप्रज्जरयन्त्यनिलमनुलोमयन्ति||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snigdhAhAraguNAH (18) · Śloka 18
tathā snigdhaṁ dr̥ḍhīkarōtīndriyāṇyupacinōti śarīramapacinōti jarasaṁ, balamabhivarddhayati, varṇaprasādamabhinirvarttayati||18||
View original
तथा स्निग्धं दृढीकरोतीन्द्रियाण्युपचिनोति शरीरमपचिनोति जरसं, बलमभिवर्द्धयति, वर्णप्रसादमभिनिर्वर्त्तयति||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana laghvAhAraguNAH (19) · Śloka 19
laghu ca punaḥ svabhāvādibhirannamapratipīḍayaddōṣānavyathamānaṁ pariṇāmamēti| vipannamapi cālpadōṣaṁ bhavati||19||
View original
लघु च पुनः स्वभावादिभिरन्नमप्रतिपीडयद्दोषानव्यथमानं परिणाममेति| विपन्नमपि चाल्पदोषं भवति||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uShNAhAraguNAH (1) · Śloka 1
uṣṇaṁ ca punarjanayati rucimupaśōṣayati ślēṣmāṇam|1|
View original
उष्णं च पुनर्जनयति रुचिमुपशोषयति श्लेष्माणम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vilambitAhAragrahaNe doShAH (1) · Śloka 1
vilambitaṁ tu bhuñjānō na tr̥ptimadhigacchati bahu ca bhuṅktē śītībhavati cānnajātaṁ viṣamapākaṁ ca bhavati||1||
View original
विलम्बितं तु भुञ्जानो न तृप्तिमधिगच्छति बहु च भुङ्क्ते शीतीभवति चान्नजातं विषमपाकं च भवति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atidrutAhAragrahaNe doShAH (20) · Śloka 20
atidrutantu bhuñjānasya jalpatō hasatō'nyamanasō vā bhavēdutsnēhanamavasādanaṁ bhōjanasyāpratiṣṭhānaṁ guṇadōṣavibhāvanañca||20||
View original
अतिद्रुतन्तु भुञ्जानस्य जल्पतो हसतोऽन्यमनसो वा भवेदुत्स्नेहनमवसादनं भोजनस्याप्रतिष्ठानं गुणदोषविभावनञ्च||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanasamaye AtmasamIkShA (21) · Śloka 21
samīkṣya samyagātmānamiti, mamēdaṁ sātmyamidamasātmyamiti nityamapramattaḥ pratyavēkṣēt||21||
View original
समीक्ष्य सम्यगात्मानमिति, ममेदं सात्म्यमिदमसात्म्यमिति नित्यमप्रमत्तः प्रत्यवेक्षेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtmyAsAtmyalakShaNam (22) · Śloka 22
tatra sātmyaṁ nāma sahātmanā bhavatyabhyastaṁ tadaucityādupaśēta ityēkē| sātmyaviparītamapaśayādasātmyam||22||
View original
तत्र सात्म्यं नाम सहात्मना भवत्यभ्यस्तं तदौचित्यादुपशेत इत्येके| सात्म्यविपरीतमपशयादसात्म्यम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana matAntareNa sAtmyAsAtmyalakShaNam (23) · Śloka 23
anyē punaḥ prakr̥tivayōdēśartudōṣavyādhivaśēna sātmyaṁ bahuvidhamicchanti| tē hyapaśayamātramaṅgīkr̥tya viparītaguṇamapyupacārēṇa sātmyamācakṣatē| tulyaguṇaṁ cānupaśayādasātmyam||23||
View original
अन्ये पुनः प्रकृतिवयोदेशर्तुदोषव्याधिवशेन सात्म्यं बहुविधमिच्छन्ति| ते ह्यपशयमात्रमङ्गीकृत्य विपरीतगुणमप्युपचारेण सात्म्यमाचक्षते| तुल्यगुणं चानुपशयादसात्म्यम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtmyasya traividhyam (24) · Śloka 24
sātmyantu pravarāvaramadhyavibhāgēna trividham| tatra sarvarasaṁ pravaramēkarasamavaraṁ, madhyantu madhyamēva||24||
View original
सात्म्यन्तु प्रवरावरमध्यविभागेन त्रिविधम्| तत्र सर्वरसं प्रवरमेकरसमवरं, मध्यन्तु मध्यमेव||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtmyAnAmupayogavyavasthA (25) · Śloka 25
tēṣu pravaraṁ samadōṣasyōpadiśantīti| itarēṣāmapi kramēṇa sātmyamapi cāhitaṁ pādēna (pādāṁśēna) vā vivarjayēdityuktaṁ prāk||25||
View original
तेषु प्रवरं समदोषस्योपदिशन्तीति| इतरेषामपि क्रमेण सात्म्यमपि चाहितं पादेन (पादांशेन) वा विवर्जयेदित्युक्तं प्राक्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hitahitAhAralakShaNantayoH shIlanaparihAropadeshashca (26) · Śloka 26
tatra yadāhārajātaṁ samadhātūnanuvartayati viṣamāṁśca samīkarōti tatsamāsatō hitam| viparītamahitam| tat punarmātrāyōgādivaicitryādaniyatamapi yathōpadēśaṁ yathābhūyiṣṭhaṁ ca śīlayēt pariharēcca||26||
View original
तत्र यदाहारजातं समधातूननुवर्तयति विषमांश्च समीकरोति तत्समासतो हितम्| विपरीतमहितम्| तत् पुनर्मात्रायोगादिवैचित्र्यादनियतमपि यथोपदेशं यथाभूयिष्ठं च शीलयेत् परिहरेच्च||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samashanAdiparihAravidhisteShAM lakShaNa~jca (27) · Śloka 27
tathā viśēṣataḥ samaśanamadhyaśanamamātrāśanaṁ viṣamāśanaṁ ca varjayēt| tatra pathyāpathyamēkatra bhuktaṁ samaśanam| bhuktasyōparibhuktamadhyaśanam| amātrāśanaṁ punaḥ pr̥thagēvōpadēkṣyatē| aprāptātītakālantu bhuktaṁ viṣamāśanamiti||27||
View original
तथा विशेषतः समशनमध्यशनममात्राशनं विषमाशनं च वर्जयेत्| तत्र पथ्यापथ्यमेकत्र भुक्तं समशनम्| भुक्तस्योपरिभुक्तमध्यशनम्| अमात्राशनं पुनः पृथगेवोपदेक्ष्यते| अप्राप्तातीतकालन्तु भुक्तं विषमाशनमिति||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanasyopakalpanAprakAraH (28) · Śloka 28
bhuñjānastu pēyāyūṣarasān vyañjanāni rājatēṣu pātrēṣu nidadhyāt| pariśuṣkapradigdhānatyuṣṇañca payaḥ sauvarṇēṣu| khalakhaṭvarakāmbalikān kāṁsyēṣu| rāgaṣāḍavasaṭṭakān vajravaiḍūryavicitrēṣu| ghr̥tamāyasē| payaḥ suśītaṁ tāmramayē| pānīyaṁ pānikāni ca mr̥ddhēmasphaṭikakācamayēṣu| ōdanaṁ ca vistīrṇē manōramē sthānē| anyathā hi varṇagandharasānyatvādahitaṁ syāt||28||
View original
भुञ्जानस्तु पेयायूषरसान् व्यञ्जनानि राजतेषु पात्रेषु निदध्यात्| परिशुष्कप्रदिग्धानत्युष्णञ्च पयः सौवर्णेषु| खलखट्वरकाम्बलिकान् कांस्येषु| रागषाडवसट्टकान् वज्रवैडूर्यविचित्रेषु| घृतमायसे| पयः सुशीतं ताम्रमये| पानीयं पानिकानि च मृद्धेमस्फटिककाचमयेषु| ओदनं च विस्तीर्णे मनोरमे स्थाने| अन्यथा हि वर्णगन्धरसान्यत्वादहितं स्यात्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanapAtre bhakShyAdInAM sthAnam (1) · Śloka 1
api ca - dakṣiṇapārśvē bhakṣyaṁ sthāpayēt| savyē pēyaṁ lēhyaṁ mukhōdgharṣaṇapiṇḍīṁ ca| madhyē bhōjyamiti||1||
View original
अपि च - दक्षिणपार्श्वे भक्ष्यं स्थापयेत्| सव्ये पेयं लेह्यं मुखोद्घर्षणपिण्डीं च| मध्ये भोज्यमिति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana avasthAvashAdbhojane pUrvaM dravAdInAmupayogaH (29) · Śloka 29
yathāgnisātmyaṁ tu prāk dravamupaśuṣkaṁ vāśnīyāt| prāgēva tu gurusvādusnigdhaṁ ca||29||
View original
यथाग्निसात्म्यं तु प्राक् द्रवमुपशुष्कं वाश्नीयात्| प्रागेव तु गुरुस्वादुस्निग्धं च||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanasya madhyAntayorupayojyarasAdi (30) · Śloka 30
madhyē'mlalavaṇamantē rūkṣaṁ dravamitararasayuktañca|30|
View original
मध्येऽम्ललवणमन्ते रूक्षं द्रवमितररसयुक्तञ्च|३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandAgnestvAdau dravoShNAhAraH (30) · Śloka 30
tatra mandāgnērdravōṣṇēna samuttējitōṣmaṇō'nyadupayuktaṁ samyak pākamēti||30||
View original
तत्र मन्दाग्नेर्द्रवोष्णेन समुत्तेजितोष्मणोऽन्यदुपयुक्तं सम्यक् पाकमेति||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAne salilasya shreShThatA (31) · Śloka 31
anupānē tu salilamēva śrēṣṭhaṁ sarvarasayōnitvātsarvabhūtasātmyatvājjīvanādiguṇayōgācca||31||
View original
अनुपाने तु सलिलमेव श्रेष्ठं सर्वरसयोनित्वात्सर्वभूतसात्म्यत्वाज्जीवनादिगुणयोगाच्च||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyAdivisheSheNAnupAnavisheShavarNanam (32) · Śloka 32
tacchītaṁ dadhimadhuyavagōdhūmamadyaviśēṣēṣu sarvēṣu ca vidāhiṣu śaradgrīṣmayōśca| uṣṇaṁ piṣṭamayēṣvanyēṣu ca durjarēṣu hēmantē ca| dravadravyavijñānīyaṁ cēkṣēta| kṣīraṁ śāliṣaṣṭikayōḥtathaivōpasādhvabhāṣyastrīvyāyāmaklāntabālavr̥ddhēṣu| māṁsarasaḥ śōṣādiṣu| vātē tvamlāni ca| pittē śarkarōdakam| triphalōdakantu sakṣaudraṁ ślēṣmaṇi prāyaścākṣigalarōgēṣu| mastvēva vā dadhni kūcikākīlāṭayōśca| dhānyāmlaṁ mastu takraṁ vā śākāvarānnēṣu| madyaṁ māṁsēṣu| phalāmlamambu vā''savāṁśca vividhān vibhajya prayōjayēt| viśēṣatastu madhvāsavān grāmyēṣu, tīkṣṇān triphalāsavān vanyēṣu| nyagrōdhādiphalāsavān viṣkirēṣu| arkaśēluśirīṣakapitthāsavān bilēśayēṣu, digdhahatēṣu ca| amlaphalāsavān prasahēṣu| kāśēkṣupadmabījaśr̥ṅgāṭakakaśērukamr̥dvīkākhadirāsavān kṣaudrayuktaṁ vā śītamudakamudaśvidvā mahāmr̥gēṣvaudakēṣu ca| surāṁ pratudēṣu tathā śramārtēṣu kr̥śēṣu ca| madhūdakaṁ sthūlēṣu| madyaṁ madyamāṁsasātmyēṣvalpāgniṣu||32||
View original
तच्छीतं दधिमधुयवगोधूममद्यविशेषेषु सर्वेषु च विदाहिषु शरद्ग्रीष्मयोश्च| उष्णं पिष्टमयेष्वन्येषु च दुर्जरेषु हेमन्ते च| द्रवद्रव्यविज्ञानीयं चेक्षेत| क्षीरं शालिषष्टिकयोःतथैवोपसाध्वभाष्यस्त्रीव्यायामक्लान्तबालवृद्धेषु| मांसरसः शोषादिषु| वाते त्वम्लानि च| पित्ते शर्करोदकम्| त्रिफलोदकन्तु सक्षौद्रं श्लेष्मणि प्रायश्चाक्षिगलरोगेषु| मस्त्वेव वा दध्नि कूचिकाकीलाटयोश्च| धान्याम्लं मस्तु तक्रं वा शाकावरान्नेषु| मद्यं मांसेषु| फलाम्लमम्बु वाऽऽसवांश्च विविधान् विभज्य प्रयोजयेत्| विशेषतस्तु मध्वासवान् ग्राम्येषु, तीक्ष्णान् त्रिफलासवान् वन्येषु| न्यग्रोधादिफलासवान् विष्किरेषु| अर्कशेलुशिरीषकपित्थासवान् बिलेशयेषु, दिग्धहतेषु च| अम्लफलासवान् प्रसहेषु| काशेक्षुपद्मबीजशृङ्गाटककशेरुकमृद्वीकाखदिरासवान् क्षौद्रयुक्तं वा शीतमुदकमुदश्विद्वा महामृगेष्वौदकेषु च| सुरां प्रतुदेषु तथा श्रमार्तेषु कृशेषु च| मधूदकं स्थूलेषु| मद्यं मद्यमांससात्म्येष्वल्पाग्निषु||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnalakShaNam (33) · Śloka 33
api ca - samāsēnānnaviparītamavirōdhi ca||33||
View original
अपि च - समासेनान्नविपरीतमविरोधि च||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnaguNAH (34) · Śloka 34
anupānaṁ khalu tarpayati prīṇayatyūrjayati br̥ṁhayati dēhasya paryāptimabhinirvartayati bhuktamavasādayatyannasaṅghātaṁ bhinatti mārdavamāpādayati klēdayati sukhapariṇāmitāmāśuvyavāyitāṁ cāhārasyōpajanayati||34||
View original
अनुपानं खलु तर्पयति प्रीणयत्यूर्जयति बृंहयति देहस्य पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति भुक्तमवसादयत्यन्नसङ्घातं भिनत्ति मार्दवमापादयति क्लेदयति सुखपरिणामितामाशुव्यवायितां चाहारस्योपजनयति||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnavarjyAH (35) · Śloka 35
varjyaṁ tūrdhvajatrugadaśvāsakāsaprasēkahidhmāsvarabhēdōraḥkṣatibhirgītabhāṣyaprasaktaiśca| tēṣāṁ hi pradūṣyāmāśayamuraḥkaṇṭhasthitamāhārajaṁ snēhamāsādya tadabhiṣyandāgnisādacchardyādīnāmayān vidadhyāt||35||
View original
वर्ज्यं तूर्ध्वजत्रुगदश्वासकासप्रसेकहिध्मास्वरभेदोरःक्षतिभिर्गीतभाष्यप्रसक्तैश्च| तेषां हि प्रदूष्यामाशयमुरःकण्ठस्थितमाहारजं स्नेहमासाद्य तदभिष्यन्दाग्निसादच्छर्द्यादीनामयान् विदध्यात्||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAnAnantaraM niShiddhAni varjanIyAni ca (36) · Śloka 36
pītvā ca bhāṣyagēyādhvasvapnānna śīlayēt| pānaṁ ca praklinna dēhamēhakaṇṭhākṣirōgavraṇina iti||36||
View original
पीत्वा च भाष्यगेयाध्वस्वप्नान्न शीलयेत्| पानं च प्रक्लिन्न देहमेहकण्ठाक्षिरोगव्रणिन इति||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanAnantaravidhiH dravottarabhojanasya visheShashca (37) · Śloka 37
tataḥ pāṇigatamannamanyēnāpanīya dantāntarasthañca śanaiḥ śanaiḥ śōdhanēna viśōdhya lēpagandhasnēhāpanōdamācāntō'ṅgulyagragalitāmbupariṣiktanētrastāmbūlā-dikr̥tavadanavaiśadyō dhūmapānādihr̥tōrdhvakaphavēgaḥ padaśatamātraṁ gatvā vāmapārśvēna saṁviśēt| dravōttarabhōjanastu śayyāṁ nātisēvēta||37||
View original
ततः पाणिगतमन्नमन्येनापनीय दन्तान्तरस्थञ्च शनैः शनैः शोधनेन विशोध्य लेपगन्धस्नेहापनोदमाचान्तोऽङ्गुल्यग्रगलिताम्बुपरिषिक्तनेत्रस्ताम्बूला-दिकृतवदनवैशद्यो धूमपानादिहृतोर्ध्वकफवेगः पदशतमात्रं गत्वा वामपार्श्वेन संविशेत्| द्रवोत्तरभोजनस्तु शय्यां नातिसेवेत||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhuktavataH niShiddhAni (38) · Śloka 38
yānaplavanavāhanāgnyātapāṁśca bhuktavān varjayēt| āhārapariṇāmakarā bhāvāḥ tēṣāṁ kāryāṇi ca āhārapariṇāmakarāḥ punarimē bhāvāḥ| tadyathā ūṣmā, vāyuḥ, snēhaḥ, klēdaḥ, kālaḥ samayōgaśca tatrōṣmā pacati, vāyurapakarṣati, snēhō mārdavaṁ janayati, klēdaśaithilyamāpādayati, kālaḥ sarvavapurvyāptimabhinirvartayati| samayōgastvēṣāmannapariṇāmadhātusāmyakaraḥ sampadyatē||38||
View original
यानप्लवनवाहनाग्न्यातपांश्च भुक्तवान् वर्जयेत्| आहारपरिणामकरा भावाः तेषां कार्याणि च आहारपरिणामकराः पुनरिमे भावाः| तद्यथा ऊष्मा, वायुः, स्नेहः, क्लेदः, कालः समयोगश्च तत्रोष्मा पचति, वायुरपकर्षति, स्नेहो मार्दवं जनयति, क्लेदशैथिल्यमापादयति, कालः सर्ववपुर्व्याप्तिमभिनिर्वर्तयति| समयोगस्त्वेषामन्नपरिणामधातुसाम्यकरः सम्पद्यते||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samayogasya kAraNAni (39) · Śloka 39
samayōgasya tu punaḥ kārāṇānyucitō hitaśca dēhasaṁskārō'bhyavahāracēṣṭā śayanaṁ saumanasyañca||39||
View original
समयोगस्य तु पुनः काराणान्युचितो हितश्च देहसंस्कारोऽभ्यवहारचेष्टा शयनं सौमनस्यञ्च||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pariNamata AhAraguNAH (40) · Śloka 40
pariṇamatastvāhārasya guṇāḥ śarīraguṇabhāvamāpadyantē yathāsvamaviruddhāḥ||40||
View original
परिणमतस्त्वाहारस्य गुणाः शरीरगुणभावमापद्यन्ते यथास्वमविरुद्धाः||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viruddhAhAradoShaH (41) · Śloka 41
viruddhāstu vihatāśca virōdhibhirvihanyuḥ śarīramiti||41||
View original
विरुद्धास्तु विहताश्च विरोधिभिर्विहन्युः शरीरमिति||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhuktavatA abhyojyAnyatyarthAkAMkShAyAM mAtrayA bhojyAni ca (42) · Śloka 42
bhavanti cātra- aukulābhyōṣapr̥thukān supiṣṭakr̥tataṇḍulān| na jātu bhuktavānadyānmātrayādyātsukāṁkṣitaḥ||42||
View original
भवन्ति चात्र- औकुलाभ्योषपृथुकान् सुपिष्टकृततण्डुलान्| न जातु भुक्तवानद्यान्मात्रयाद्यात्सुकांक्षितः||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tyAjyaM bhojanam (43) · Śloka 43
śākāvarānnakaṭvamlakaṣāyalavaṇōtkaṭam| tyajēdēkarasāsātmyaṁ guru śuṣkaṁ ca bhōjanam||43||
View original
शाकावरान्नकट्वम्लकषायलवणोत्कटम्| त्यजेदेकरसासात्म्यं गुरु शुष्कं च भोजनम्||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtatyenAshIlanIyAni (44) · Śloka 44
vakṣyatē yannidānādau sarvadōṣaprakōpaṇam| atyabhiṣyandi viṣṭambhi vidāhi guru rūkṣaṇam| kilāṭadadhikūcīkāmatsyaśuṣkāmamūlakam| kṣārapiṣṭavirūḍhādyaṁ tatsamastaṁ na śīlayēt||44||
View original
वक्ष्यते यन्निदानादौ सर्वदोषप्रकोपणम्| अत्यभिष्यन्दि विष्टम्भि विदाहि गुरु रूक्षणम्| किलाटदधिकूचीकामत्स्यशुष्काममूलकम्| क्षारपिष्टविरूढाद्यं तत्समस्तं न शीलयेत्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nityaM shIlanIyAni (45) · Śloka 45
śīlayēcchāligōdhūmayavaṣaṣṭikajāṅgalam| suniṣaṇṇakajīvantībālamūlakavāstukam| pathyāmalakamr̥dvīkāpatōlīmudgaśarkarāḥ| ghr̥tadivyōdakakṣīrakṣaudradāḍimasaindhavam| triphalāṁ madhusarpibhyāṁ niśi nētrabalāya ca| svāsthyānuvr̥ttikr̥dyacca rōgōcchēdakarañca yat||45||
View original
शीलयेच्छालिगोधूमयवषष्टिकजाङ्गलम्| सुनिषण्णकजीवन्तीबालमूलकवास्तुकम्| पथ्यामलकमृद्वीकापतोलीमुद्गशर्कराः| घृतदिव्योदकक्षीरक्षौद्रदाडिमसैन्धवम्| त्रिफलां मधुसर्पिभ्यां निशि नेत्रबलाय च| स्वास्थ्यानुवृत्तिकृद्यच्च रोगोच्छेदकरञ्च यत्||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svabhAvAdiviparItAni varjyAni (46) · Śloka 46
svabhāvamātrāyōgādiparasparaviparyayaiḥ| bhōjanāni viruddhyantē tāni vidvān vivarjayēt||46||
View original
स्वभावमात्रायोगादिपरस्परविपर्ययैः| भोजनानि विरुद्ध्यन्ते तानि विद्वान् विवर्जयेत्||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtusAmyAnuvRuttau dhAtuvaiShamyAnuvRuttau ca hetuH (47) · Śloka 47
tyagādviṣamahētūnāṁ samānāṁ cōpasēvanāt| viṣamā nānubadhnanti jāyantē dhātavaḥ samāḥ||47||
View original
त्यगाद्विषमहेतूनां समानां चोपसेवनात्| विषमा नानुबध्नन्ति जायन्ते धातवः समाः||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kukShAvannapAnapUraNakramaH apavAdashca (48) · Śloka 48
annēna kukṣērdvāvaṁśau pānēnaikaṁ prapūrayēt| āśrayaṁ pavanādīnāṁ caturthamavaśēṣayēt| mandānalabalārōgyanr̥pēśvarasukhātmasu| yōjyaḥ kramō'yaṁ satataṁ nāvaśyamitarēṣu ca||48||
View original
अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशौ पानेनैकं प्रपूरयेत्| आश्रयं पवनादीनां चतुर्थमवशेषयेत्| मन्दानलबलारोग्यनृपेश्वरसुखात्मसु| योज्यः क्रमोऽयं सततं नावश्यमितरेषु च||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rUkShasnigdhAhAraguNAH (49) · Śloka 49
karōti rūkṣaṁ balavarṇanāśaṁ tvagrūkṣatāṁ vātaśakr̥nnirōdham| snigdhantvatiślēṣmacayaprasēkahr̥dgauravālasyarucipraṇāśān||49||
View original
करोति रूक्षं बलवर्णनाशं त्वग्रूक्षतां वातशकृन्निरोधम्| स्निग्धन्त्वतिश्लेष्मचयप्रसेकहृद्गौरवालस्यरुचिप्रणाशान्||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atyuShNAtishItAhAraguNAH (50) · Śloka 50
atyuṣṇamannammadadāhatr̥ṣṇābalapraṇāśabhramaraktapittam| śītantu sādārucivahnisādahr̥llāsaviṣṭambhanarōmaharṣān||50||
View original
अत्युष्णमन्नम्मददाहतृष्णाबलप्रणाशभ्रमरक्तपित्तम्| शीतन्तु सादारुचिवह्निसादहृल्लासविष्टम्भनरोमहर्षान्||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atikaThinAtidravAhAraguNAH (51) · Śloka 51
atisthiraṁ mūtraśakr̥dvibandhamatr̥ptimavyāptimaśīghrapaktim| atidravaṁ pīnasamēhakāsasyandān karōtyagnibalañca hanti||51||
View original
अतिस्थिरं मूत्रशकृद्विबन्धमतृप्तिमव्याप्तिमशीघ्रपक्तिम्| अतिद्रवं पीनसमेहकासस्यन्दान् करोत्यग्निबलञ्च हन्ति||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atimadhurAsAtmyAtilavaNatIkShNAtyamlAhAraguNAH (52) · Śloka 52
atimadhuramanalaśamanaṁ bhuktamasātmyaṁ na puṣṭayē vapuṣaḥ| atilavaṇamacakṣuṣyaṁ tīkṣṇātyamlaṁ jarā sākṣāt||52||
View original
अतिमधुरमनलशमनं भुक्तमसात्म्यं न पुष्टये वपुषः| अतिलवणमचक्षुष्यं तीक्ष्णात्यम्लं जरा साक्षात्||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annapAnavidhyadhyAyopasaMhAraH (10) · Śloka 10
iti vividhamavalambya yō'nnapānaṁ balamiva vigrahavatsadōpayuṅktē| tanumapi tanujāṁ rujāṁ tvanāpya vrajati naraḥ sa samāśatasya pāram||53|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē'nnapānavidhirnāma daśamō'dhyāyaḥ||10||
View original
इति विविधमवलम्ब्य योऽन्नपानं बलमिव विग्रहवत्सदोपयुङ्क्ते| तनुमपि तनुजां रुजां त्वनाप्य व्रजति नरः स समाशतस्य पारम्||५३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थानेऽन्नपानविधिर्नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon