Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤੋਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
View original
अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
10. annapānavidhiḥ
Adhikarana annapAnasya vidhyupayogaprayojanam (2) · Śloka 2
ਵਿਧਿਵਿਹਿਤਮਨ੍ਨਪਾਨਮਿਸ੍ਟੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਮਾਯਤਨਮਾਯੁਸੋ ਬ੍ਰੁਵਤੇ| ਯਦਾਯਤ੍ਤਾਨਿ ਹ੍ਯੋਜਸ੍ਤੇਜੋਧਾਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬਲਤੁਸ੍ਟਿਪੁਸ੍ਟਿਪ੍ਰਤਿਭਾਰੋਗ੍ਯਾਦੀਨਿ| ਤਦਿਨ੍ਧਨਾ ਚਾਨ੍ਤਰਾਗ੍ਨੇਃ ਸ੍ਥਿਤਿਃ| ਅਗ੍ਨਿਮੂਲਂ ਚ ਦੇਹਧਾਰਣਮਿਤਿ||੨||
View original
विधिविहितमन्नपानमिष्टेन्द्रियार्थमायतनमायुषो ब्रुवते| यदायत्तानि ह्योजस्तेजोधात्विन्द्रियबलतुष्टिपुष्टिप्रतिभारोग्यादीनि| तदिन्धना चान्तराग्नेः स्थितिः| अग्निमूलं च देहधारणमिति||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sapta AhAravidhivisheShAyatanAni (3) · Śloka 3
ਅਥਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ ਸ੍ਵਭਾਵ-ਸਂਯੋਗ-ਸਂਸ੍ਕਾਰ- ਮਾਤ੍ਰਾ-ਦੇਸ਼- ਕਾਲੋਪਯੋਗ-ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਃ ਸਪ੍ਤਾਹਾਰਕਲ੍ਪਨਾਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਾਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਫਲਾਨਾਂ ਹੇਤੁਭੂਤਾਃ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਹਿਤਮੇਵਾਨੁਰੁਧ੍ਯੇਤ||੩||
View original
अथात्मवान् स्वभाव-संयोग-संस्कार- मात्रा-देश- कालोपयोग-व्यवस्थाः सप्ताहारकल्पनाविशेषाणां स्वास्थ्यास्वास्थ्यफलानां हेतुभूताः समीक्ष्य हितमेवानुरुध्येत||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svabhAvalakShaNam (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਭਾਵਤੋ ਦਿਵ੍ਯੋਦਕਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਮੁਦ੍ਗੈਣਲਾਵਾਦਯੋ ਲਘਵਃ, ਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸੁਵ੍ਰੀਹਿਮਾਸਾਨੂਪਾਮਿਸਾਦਯੋ ਗੁਰਵ ਇਤਿ| ਤੇ ਖਲ੍ਵਪਿ ਸਂਯੋਗਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੈਰਨ੍ਯਥਾਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ||੪||
View original
तत्र स्वभावतो दिव्योदकरक्तशालिषष्टिकमुद्गैणलावादयो लघवः, क्षीरेक्षुव्रीहिमाषानूपामिषादयो गुरव इति| ते खल्वपि संयोगादिविशेषैरन्यथात्वं प्रतिपद्यन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMyogalakShaNam (5) · Śloka 5
ਤਤ੍ਰ ਸਂਯੋਗੋ ਨਾਮ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਬਹੂਨਾਂ ਵਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸਂਹਤੀਭਾਵਃ| ਸ ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਰਭਤੇ ਯਨ੍ਨੈਕੈਕਸ਼ੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ||੫||
View original
तत्र संयोगो नाम द्वयोर्बहूनां वा द्रव्याणां संहतीभावः| स विशेषमारभते यन्नैकैकशो द्रव्याणि||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMskAralakShaNam (6) · Śloka 6
ਸਂਸ੍ਕਾਰਸ੍ਤੁ ਤੋਯਾਗ੍ਨਿਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸਸ਼ੌਚਮਨ੍ਥਨਦੇਸ਼ਕਾਲਭਾਵਨਾਭਾਜਨਾਦਿਭਿਰੁਪਜਨ੍ਯਤੇ||੬||
View original
संस्कारस्तु तोयाग्निसन्निकर्षशौचमन्थनदेशकालभावनाभाजनादिभिरुपजन्यते||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAtrAlakShaNam (7) · Śloka 7
ਮਾਤ੍ਰਾ ਪੁਨਃ ਪਿਣ੍ਡਪਰਿਮਾਣਤਃ ਸਮੁਦਾਯੇਨ ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਰਵ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਚਾਹਾਰਰਾਸ਼ਿਃ||੭||
View original
मात्रा पुनः पिण्डपरिमाणतः समुदायेन प्रतिद्रव्यापेक्षया चाहारराशिः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana deshalakShaNam (8) · Śloka 8
ਦੇਸ਼ੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯੋਪਯੋਕ੍ਤੁਸ਼੍ਚੋਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨੇ| ਤਤ੍ਰ ਪੁਨਰੁਪਯੋਕ੍ਤਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਤੁਰਤ੍ਵਤਃ ਪ੍ਰਕਤਿਭੇਦਤਸ਼੍ਚ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਃ||੮||
View original
देशो द्रव्यस्योपयोक्तुश्चोत्पत्त्यवस्थाने| तत्र पुनरुपयोक्ता स्वस्थातुरत्वतः प्रकृतिभेदतश्च परीक्ष्यः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlalakShaNam (9) · Śloka 9
ਕਾਲਸ੍ਤੁ ਤੁਵ੍ਯਾਧ੍ਯਪੇਕ੍ਸੋ ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਸ਼੍ਚ||੯||
View original
कालस्तु ऋतुव्याध्यपेक्षो जीर्णाजीर्णलक्षणश्च||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNe bhojanasya sarvadoShaprakopakatvam (10) · Śloka 10
ਅਜੀਰ੍ਣੇਪਿ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯਾਪਰਿਣਤੋ ਰਸ ਉਤ੍ਤਰੇਣੋਪਸਂਸਜ੍ਯਮਾਨਃ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਪ੍ਰਕੋਪਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ||੧੦||
View original
अजीर्णेऽपि पूर्वस्याहारस्यापरिणतो रस उत्तरेणोपसंसृज्यमानः सर्वान् दोषान् प्रकोपयत्याशु||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jIrNe bhojanasya guNAH bhojanasya kAlashca (11) · Śloka 11
ਜੀਰ੍ਣੇ ਤੁ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਵਾਤਾਨੁਲੋਮ੍ਯਾਦੁਤ੍ਸਸ੍ਟੇਸੁ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਵੇਗੇਸੁ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇਸੂਦ੍ਗਾਰਹਦਯਸ੍ਰੋਤੋਮੁਖੇਸੁ ਵਿਸ਼ਦਕਰਣੇ ਲਘੁਨਿ ਸ਼ਰੀਰੇਗ੍ਨਾਵੁਦੀਰ੍ਣੇ ਜਾਤਾਯਾਂ ਬੁਭੁਕ੍ਸਾਯਾਮਭ੍ਯਵਹਤਮਨ੍ਨਮਪ੍ਰਦੂਸਯਦ੍ਦੋਸਾਨਾਯੁਰ੍ਬਲਵਰ੍ਣਾਨਭਿਵਰ੍ਦ੍ਧਯਤਿ| ਕੇਵਲਮਯਮੇਵ ਕਾਲੋ ਭੋਜਨਸ੍ਯ||੧੧||
View original
जीर्णे तु स्वस्थानस्थेषु दोषेषु वातानुलोम्यादुत्सृष्टेषु मूत्रपुरीषवेगेषु विशुद्धेषूद्गारहृदयस्रोतोमुखेषु विशदकरणे लघुनि शरीरेऽग्नावुदीर्णे जातायां बुभुक्षायामभ्यवहृतमन्नमप्रदूषयद्दोषानायुर्बलवर्णानभिवर्द्धयति| केवलमयमेव कालो भोजनस्य||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atItakAlabhojanasya doShAH (12) · Śloka 12
ਅਤੀਤਕਾਲਂ ਪੁਨਸ੍ਤਦ੍ਵਾਤਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦ੍ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ ਕਰ੍ਸ਼ਯਤ੍ਯਨ੍ਨਰੁਚਿਂ ਚ ਪੁਨਰੁਪਹਨ੍ਤਿ||੧੨||
View original
अतीतकालं पुनस्तद्वातविष्टब्धं कृच्छ्राद्विपच्यते कर्शयत्यन्नरुचिं च पुनरुपहन्ति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AhAropayoge niyamAH (13) · Śloka 13
ਉਪਯੋਗਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਤੁ ਨਾਸ੍ਨਾਤੋ, ਨ ਦਿਗ੍ਵਾਸਾ, ਨੈਕਵਸ੍ਤ੍ਰਧਕ੍, ਨ ਮਲਿਨਵਸਨੋ, ਨਾਹੁਤ੍ਵਾ, ਨਾਜਪਿਤ੍ਵਾ, ਨਾਨਿਰੂਪ੍ਯ ਦੇਵਤਾਭ੍ਯੋ ਨ ਪਿਤਭ੍ਯੋ, ਨਾਦਤ੍ਵਾਗ੍ਰਮਨ੍ਨਮਗ੍ਨਯੇ, ਨ ਗੁਰੁਭ੍ਯੋ ਨਾਤਿਥਯੇ, ਨਾਭ੍ਯਾਗਤੇਭ੍ਯੋ, ਨ ਸ਼੍ਵਯਵਃਸ਼੍ਵਪਚੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਚਾਸ਼੍ਰਿਤੋਪਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਪਿ ਤਿਰਸ਼੍ਚੋਪਿ, ਸ੍ਵਪਰਿਗਹੀਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਦੇਸ਼ਕਾਲੋਪਕਰਣਯੁਕ੍ਤਃ, ਸ੍ਰਗ੍ਵੀ ਵਿਭੂਸਿਤਃ, ਸੁਗਨ੍ਧਿਰਾਰ੍ਦ੍ਰਪਾਣਿਪਾਦਃ ਸੁਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਵਦਨੋਭਿਮਤਸਹਾਯਃ ਕੇਸ਼ਮਕ੍ਸਿਕਾਦ੍ਯਨੁਪਜੁਸ੍ਟਮਨਿਨ੍ਦ੍ਯਮਨਿਨ੍ਦਨ੍ਨਨਿਨ੍ਦਿਤਮਪੁਨਰੂਸ੍ਣੀਕਤਂ, ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਮਨੁਪਦਗ੍ਧਂ, ਸੁਸਿਦ੍ਧਮਲੋਲੋ, ਨਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਨਾਵਿਦਿਤਂ, ਨਾਵਿਦਿਤਾਗਮਂ, ਨਾਤਿਸਾਯਂ, ਨਾਤਿਪ੍ਰਗੇ, ਨਾਕਾਸ਼ੇ, ਨਾਤਪੇ, ਨਾਨ੍ਧਕਾਰੇ, ਨਾਧੋ ਵਕ੍ਸਸ੍ਯ, ਨ ਸ਼ਯ੍ਯਾਸ੍ਥੋ, ਨੋਨ੍ਨਮ੍ਯ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨੀਂ, ਨ ਪਾਤ੍ਰੇ ਭਿਨ੍ਨੇ, ਨਾਸਂਵਤੇ, ਨ ਮਲਿਨੇ ਭਾਵਦੂਸਿਤੇ ਵਾ, ਨ ਚਾਸਨਸ੍ਥਿਤੇ, ਨ ਹਸ੍ਤਸ੍ਥੇ, ਨ ਹਸ੍ਤੇ, ਪ੍ਰਾਙ੍ਮੁਖਃ, ਸੁਮਨਾਃ ਸ਼ੁਚਿਭਕ੍ਤਾਕ੍ਸੁਧਿਤਾਨੁਕੂਲਜਨੋਪਹਿਤਂ ਹਿਤਮਨ੍ਨਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍||੧੩||
View original
उपयोगव्यवस्था तु नास्नातो, न दिग्वासा, नैकवस्त्रधृक्, न मलिनवसनो, नाहुत्वा, नाजपित्वा, नानिरूप्य देवताभ्यो न पितृभ्यो, नादत्वाऽग्रमन्नमग्नये, न गुरुभ्यो नातिथये, नाभ्यागतेभ्यो, न श्वयवःश्वपचेभ्यः प्रत्यवेक्ष्य चाश्रितोपाश्रितानपि तिरश्चोऽपि, स्वपरिगृहीतान् प्रशस्तदेशकालोपकरणयुक्तः, स्रग्वी विभूषितः, सुगन्धिरार्द्रपाणिपादः सुविशुद्धवदनोऽभिमतसहायः केशमक्षिकाद्यनुपजुष्टमनिन्द्यमनिन्दन्ननिन्दितमपुनरूष्णीकृतं, नाऽत्युष्णमनुपदग्धं, सुसिद्धमलोलो, नासात्म्यं नाविदितं, नाविदितागमं, नातिसायं, नातिप्रगे, नाकाशे, नातपे, नान्धकारे, नाधो वृक्षस्य, न शय्यास्थो, नोन्नम्य प्रदेशिनीं, न पात्रे भिन्ने, नासंवृते, न मलिने भावदूषिते वा, न चासनस्थिते, न हस्तस्थे, न हस्ते, प्राङ्मुखः, सुमनाः शुचिभक्ताक्षुधितानुकूलजनोपहितं हितमन्नमश्नीयात्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paryuShitAnnaniShedhaH apavAdashca (14) · Śloka 14
ਨ ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮਾਂਸੋਪਦਂਸ਼ਭਕ੍ਸ੍ਯੇਭ੍ਯਃ||੧੪||
View original
न पर्युषितमन्यत्र मांसोपदंशभक्ष्येभ्यः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nishsheShabhojananiShedhaH apavAdashca (15) · Śloka 15
ਨਾਸ਼ੇਸਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਦਧਿ-ਮਧੁ-ਸਲਿਲ-ਸਕ੍ਤੁ-ਸ਼ੁਕ੍ਤ-ਪਾਯਸੇਭ੍ਯਃ||੧੫||
View original
नाशेषमन्यत्र दधि-मधु-सलिल-सक्तु-शुक्त-पायसेभ्यः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snigdhatvAdiguNayuktAhArasyaiva BojananirdeshaH Bojanakramashca (16) · Śloka 16
ਅਪਿ ਚ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਲਘੂਸ੍ਣਮਵਿਲਮ੍ਬਿਤਮਨਤਿਦ੍ਰੁਤਮਜਲ੍ਪਨ੍ਨਹਸਂਸ੍ਤਨ੍ਮਨਾਃ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗਾਤ੍ਮਾਨਮ੍||੧੬||
View original
अपि च स्निग्धं लघूष्णमविलम्बितमनतिद्रुतमजल्पन्नहसंस्तन्मनाः समीक्ष्य सम्यगात्मानम्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snigdhalaghUShNAhAraguNAH (17) · Śloka 17
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਲਘੂਸ੍ਣਾਨਿ ਹਿ ਵਹ੍ਨਿਮੌਦਰ੍ਯਮੁਦੀਰਯਨ੍ਤਿ ਕੋਸ੍ਠਂ ਪਰਿਸ਼ੋਧਯਨ੍ਤਿ ਧਾਤੂਨ੍ਨ ਵਿਕੁਰ੍ਵਤੇ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਜ੍ਜਰਯਨ੍ਤ੍ਯਨਿਲਮਨੁਲੋਮਯਨ੍ਤਿ||੧੭||
View original
स्निग्धलघूष्णानि हि वह्निमौदर्यमुदीरयन्ति कोष्ठं परिशोधयन्ति धातून्न विकुर्वते क्षिप्रज्जरयन्त्यनिलमनुलोमयन्ति||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snigdhAhAraguNAH (18) · Śloka 18
ਤਥਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਦਢੀਕਰੋਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯੁਪਚਿਨੋਤਿ ਸ਼ਰੀਰਮਪਚਿਨੋਤਿ ਜਰਸਂ, ਬਲਮਭਿਵਰ੍ਦ੍ਧਯਤਿ, ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਸਾਦਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਤਿ||੧੮||
View original
तथा स्निग्धं दृढीकरोतीन्द्रियाण्युपचिनोति शरीरमपचिनोति जरसं, बलमभिवर्द्धयति, वर्णप्रसादमभिनिर्वर्त्तयति||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana laghvAhAraguNAH (19) · Śloka 19
ਲਘੁ ਚ ਪੁਨਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਿਭਿਰਨ੍ਨਮਪ੍ਰਤਿਪੀਡਯਦ੍ਦੋਸਾਨਵ੍ਯਥਮਾਨਂ ਪਰਿਣਾਮਮੇਤਿ| ਵਿਪਨ੍ਨਮਪਿ ਚਾਲ੍ਪਦੋਸਂ ਭਵਤਿ||੧੯||
View original
लघु च पुनः स्वभावादिभिरन्नमप्रतिपीडयद्दोषानव्यथमानं परिणाममेति| विपन्नमपि चाल्पदोषं भवति||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uShNAhAraguNAH (1) · Śloka 1
ਉਸ੍ਣਂ ਚ ਪੁਨਰ੍ਜਨਯਤਿ ਰੁਚਿਮੁਪਸ਼ੋਸਯਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮ੍|੧|
View original
उष्णं च पुनर्जनयति रुचिमुपशोषयति श्लेष्माणम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vilambitAhAragrahaNe doShAH (1) · Śloka 1
ਵਿਲਮ੍ਬਿਤਂ ਤੁ ਭੁਞ੍ਜਾਨੋ ਨ ਤਪ੍ਤਿਮਧਿਗਚ੍ਛਤਿ ਬਹੁ ਚ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਸ਼ੀਤੀਭਵਤਿ ਚਾਨ੍ਨਜਾਤਂ ਵਿਸਮਪਾਕਂ ਚ ਭਵਤਿ||੧||
View original
विलम्बितं तु भुञ्जानो न तृप्तिमधिगच्छति बहु च भुङ्क्ते शीतीभवति चान्नजातं विषमपाकं च भवति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atidrutAhAragrahaNe doShAH (20) · Śloka 20
ਅਤਿਦ੍ਰੁਤਨ੍ਤੁ ਭੁਞ੍ਜਾਨਸ੍ਯ ਜਲ੍ਪਤੋ ਹਸਤੋਨ੍ਯਮਨਸੋ ਵਾ ਭਵੇਦੁਤ੍ਸ੍ਨੇਹਨਮਵਸਾਦਨਂ ਭੋਜਨਸ੍ਯਾਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਨਂ ਗੁਣਦੋਸਵਿਭਾਵਨਞ੍ਚ||੨੦||
View original
अतिद्रुतन्तु भुञ्जानस्य जल्पतो हसतोऽन्यमनसो वा भवेदुत्स्नेहनमवसादनं भोजनस्याप्रतिष्ठानं गुणदोषविभावनञ्च||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanasamaye AtmasamIkShA (21) · Śloka 21
ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗਾਤ੍ਮਾਨਮਿਤਿ, ਮਮੇਦਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਦਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ ਨਿਤ੍ਯਮਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵੇਕ੍ਸੇਤ੍||੨੧||
View original
समीक्ष्य सम्यगात्मानमिति, ममेदं सात्म्यमिदमसात्म्यमिति नित्यमप्रमत्तः प्रत्यवेक्षेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtmyAsAtmyalakShaNam (22) · Śloka 22
ਤਤ੍ਰ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਨਾਮ ਸਹਾਤ੍ਮਨਾ ਭਵਤ੍ਯਭ੍ਯਸ੍ਤਂ ਤਦੌਚਿਤ੍ਯਾਦੁਪਸ਼ੇਤ ਇਤ੍ਯੇਕੇ| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਪਰੀਤਮਪਸ਼ਯਾਦਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍||੨੨||
View original
तत्र सात्म्यं नाम सहात्मना भवत्यभ्यस्तं तदौचित्यादुपशेत इत्येके| सात्म्यविपरीतमपशयादसात्म्यम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana matAntareNa sAtmyAsAtmyalakShaNam (23) · Śloka 23
ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਕਤਿਵਯੋਦੇਸ਼ਰ੍ਤੁਦੋਸਵ੍ਯਾਧਿਵਸ਼ੇਨ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਬਹੁਵਿਧਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਤੇ ਹ੍ਯਪਸ਼ਯਮਾਤ੍ਰਮਙ੍ਗੀਕਤ੍ਯ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਮਪ੍ਯੁਪਚਾਰੇਣ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਤੁਲ੍ਯਗੁਣਂ ਚਾਨੁਪਸ਼ਯਾਦਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍||੨੩||
View original
अन्ये पुनः प्रकृतिवयोदेशर्तुदोषव्याधिवशेन सात्म्यं बहुविधमिच्छन्ति| ते ह्यपशयमात्रमङ्गीकृत्य विपरीतगुणमप्युपचारेण सात्म्यमाचक्षते| तुल्यगुणं चानुपशयादसात्म्यम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtmyasya traividhyam (24) · Śloka 24
ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਵਰਾਵਰਮਧ੍ਯਵਿਭਾਗੇਨ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਰਸਂ ਪ੍ਰਵਰਮੇਕਰਸਮਵਰਂ, ਮਧ੍ਯਨ੍ਤੁ ਮਧ੍ਯਮੇਵ||੨੪||
View original
सात्म्यन्तु प्रवरावरमध्यविभागेन त्रिविधम्| तत्र सर्वरसं प्रवरमेकरसमवरं, मध्यन्तु मध्यमेव||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtmyAnAmupayogavyavasthA (25) · Śloka 25
ਤੇਸੁ ਪ੍ਰਵਰਂ ਸਮਦੋਸਸ੍ਯੋਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤੀਤਿ| ਇਤਰੇਸਾਮਪਿ ਕ੍ਰਮੇਣ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਪਿ ਚਾਹਿਤਂ ਪਾਦੇਨ (ਪਾਦਾਂਸ਼ੇਨ) ਵਾ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਕ੍||੨੫||
View original
तेषु प्रवरं समदोषस्योपदिशन्तीति| इतरेषामपि क्रमेण सात्म्यमपि चाहितं पादेन (पादांशेन) वा विवर्जयेदित्युक्तं प्राक्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hitahitAhAralakShaNantayoH shIlanaparihAropadeshashca (26) · Śloka 26
ਤਤ੍ਰ ਯਦਾਹਾਰਜਾਤਂ ਸਮਧਾਤੂਨਨੁਵਰ੍ਤਯਤਿ ਵਿਸਮਾਂਸ਼੍ਚ ਸਮੀਕਰੋਤਿ ਤਤ੍ਸਮਾਸਤੋ ਹਿਤਮ੍| ਵਿਪਰੀਤਮਹਿਤਮ੍| ਤਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾਯੋਗਾਦਿਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਾਦਨਿਯਤਮਪਿ ਯਥੋਪਦੇਸ਼ਂ ਯਥਾਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਚ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍ ਪਰਿਹਰੇਚ੍ਚ||੨੬||
View original
तत्र यदाहारजातं समधातूननुवर्तयति विषमांश्च समीकरोति तत्समासतो हितम्| विपरीतमहितम्| तत् पुनर्मात्रायोगादिवैचित्र्यादनियतमपि यथोपदेशं यथाभूयिष्ठं च शीलयेत् परिहरेच्च||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samashanAdiparihAravidhisteShAM lakShaNa~jca (27) · Śloka 27
ਤਥਾ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਸਮਸ਼ਨਮਧ੍ਯਸ਼ਨਮਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਨਂ ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਂ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਪਥ੍ਯਾਪਥ੍ਯਮੇਕਤ੍ਰ ਭੁਕ੍ਤਂ ਸਮਸ਼ਨਮ੍| ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯੋਪਰਿਭੁਕ੍ਤਮਧ੍ਯਸ਼ਨਮ੍| ਅਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਨਂ ਪੁਨਃ ਪਥਗੇਵੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਤੀਤਕਾਲਨ੍ਤੁ ਭੁਕ੍ਤਂ ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਮਿਤਿ||੨੭||
View original
तथा विशेषतः समशनमध्यशनममात्राशनं विषमाशनं च वर्जयेत्| तत्र पथ्यापथ्यमेकत्र भुक्तं समशनम्| भुक्तस्योपरिभुक्तमध्यशनम्| अमात्राशनं पुनः पृथगेवोपदेक्ष्यते| अप्राप्तातीतकालन्तु भुक्तं विषमाशनमिति||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanasyopakalpanAprakAraH (28) · Śloka 28
ਭੁਞ੍ਜਾਨਸ੍ਤੁ ਪੇਯਾਯੂਸਰਸਾਨ੍ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਨਿ ਰਾਜਤੇਸੁ ਪਾਤ੍ਰੇਸੁ ਨਿਦਧ੍ਯਾਤ੍| ਪਰਿਸ਼ੁਸ੍ਕਪ੍ਰਦਿਗ੍ਧਾਨਤ੍ਯੁਸ੍ਣਞ੍ਚ ਪਯਃ ਸੌਵਰ੍ਣੇਸੁ| ਖਲਖਟ੍ਵਰਕਾਮ੍ਬਲਿਕਾਨ੍ ਕਾਂਸ੍ਯੇਸੁ| ਰਾਗਸਾਡਵਸਟ੍ਟਕਾਨ੍ ਵਜ੍ਰਵੈਡੂਰ੍ਯਵਿਚਿਤ੍ਰੇਸੁ| ਘਤਮਾਯਸੇ| ਪਯਃ ਸੁਸ਼ੀਤਂ ਤਾਮ੍ਰਮਯੇ| ਪਾਨੀਯਂ ਪਾਨਿਕਾਨਿ ਚ ਮਦ੍ਧੇਮਸ੍ਫਟਿਕਕਾਚਮਯੇਸੁ| ਓਦਨਂ ਚ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੇ ਮਨੋਰਮੇ ਸ੍ਥਾਨੇ| ਅਨ੍ਯਥਾ ਹਿ ਵਰ੍ਣਗਨ੍ਧਰਸਾਨ੍ਯਤ੍ਵਾਦਹਿਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍||੨੮||
View original
भुञ्जानस्तु पेयायूषरसान् व्यञ्जनानि राजतेषु पात्रेषु निदध्यात्| परिशुष्कप्रदिग्धानत्युष्णञ्च पयः सौवर्णेषु| खलखट्वरकाम्बलिकान् कांस्येषु| रागषाडवसट्टकान् वज्रवैडूर्यविचित्रेषु| घृतमायसे| पयः सुशीतं ताम्रमये| पानीयं पानिकानि च मृद्धेमस्फटिककाचमयेषु| ओदनं च विस्तीर्णे मनोरमे स्थाने| अन्यथा हि वर्णगन्धरसान्यत्वादहितं स्यात्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanapAtre bhakShyAdInAM sthAnam (1) · Śloka 1
ਅਪਿ ਚ - ਦਕ੍ਸਿਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਭਕ੍ਸ੍ਯਂ ਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍| ਸਵ੍ਯੇ ਪੇਯਂ ਲੇਹ੍ਯਂ ਮੁਖੋਦ੍ਘਰ੍ਸਣਪਿਣ੍ਡੀਂ ਚ| ਮਧ੍ਯੇ ਭੋਜ੍ਯਮਿਤਿ||੧||
View original
अपि च - दक्षिणपार्श्वे भक्ष्यं स्थापयेत्| सव्ये पेयं लेह्यं मुखोद्घर्षणपिण्डीं च| मध्ये भोज्यमिति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana avasthAvashAdbhojane pUrvaM dravAdInAmupayogaH (29) · Śloka 29
ਯਥਾਗ੍ਨਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਤੁ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਦ੍ਰਵਮੁਪਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਵਾਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਤੁ ਗੁਰੁਸ੍ਵਾਦੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਚ||੨੯||
View original
यथाग्निसात्म्यं तु प्राक् द्रवमुपशुष्कं वाश्नीयात्| प्रागेव तु गुरुस्वादुस्निग्धं च||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanasya madhyAntayorupayojyarasAdi (30) · Śloka 30
ਮਧ੍ਯੇਮ੍ਲਲਵਣਮਨ੍ਤੇ ਰੂਕ੍ਸਂ ਦ੍ਰਵਮਿਤਰਰਸਯੁਕ੍ਤਞ੍ਚ|੩੦|
View original
मध्येऽम्ललवणमन्ते रूक्षं द्रवमितररसयुक्तञ्च|३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandAgnestvAdau dravoShNAhAraH (30) · Śloka 30
ਤਤ੍ਰ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਰ੍ਦ੍ਰਵੋਸ੍ਣੇਨ ਸਮੁਤ੍ਤੇਜਿਤੋਸ੍ਮਣੋਨ੍ਯਦੁਪਯੁਕ੍ਤਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਾਕਮੇਤਿ||੩੦||
View original
तत्र मन्दाग्नेर्द्रवोष्णेन समुत्तेजितोष्मणोऽन्यदुपयुक्तं सम्यक् पाकमेति||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAne salilasya shreShThatA (31) · Śloka 31
ਅਨੁਪਾਨੇ ਤੁ ਸਲਿਲਮੇਵ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਸਰ੍ਵਰਸਯੋਨਿਤ੍ਵਾਤ੍ਸਰ੍ਵਭੂਤਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਾਜ੍ਜੀਵਨਾਦਿਗੁਣਯੋਗਾਚ੍ਚ||੩੧||
View original
अनुपाने तु सलिलमेव श्रेष्ठं सर्वरसयोनित्वात्सर्वभूतसात्म्यत्वाज्जीवनादिगुणयोगाच्च||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyAdivisheSheNAnupAnavisheShavarNanam (32) · Śloka 32
ਤਚ੍ਛੀਤਂ ਦਧਿਮਧੁਯਵਗੋਧੂਮਮਦ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਚ ਵਿਦਾਹਿਸੁ ਸ਼ਰਦ੍ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਯੋਸ਼੍ਚ| ਉਸ੍ਣਂ ਪਿਸ੍ਟਮਯੇਸ੍ਵਨ੍ਯੇਸੁ ਚ ਦੁਰ੍ਜਰੇਸੁ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਚ| ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਂ ਚੇਕ੍ਸੇਤ| ਕ੍ਸੀਰਂ ਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਯੋਃਤਥੈਵੋਪਸਾਧ੍ਵਭਾਸ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰੀਵ੍ਯਾਯਾਮਕ੍ਲਾਨ੍ਤਬਾਲਵਦ੍ਧੇਸੁ| ਮਾਂਸਰਸਃ ਸ਼ੋਸਾਦਿਸੁ| ਵਾਤੇ ਤ੍ਵਮ੍ਲਾਨਿ ਚ| ਪਿਤ੍ਤੇ ਸ਼ਰ੍ਕਰੋਦਕਮ੍| ਤ੍ਰਿਫਲੋਦਕਨ੍ਤੁ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਾਕ੍ਸਿਗਲਰੋਗੇਸੁ| ਮਸ੍ਤ੍ਵੇਵ ਵਾ ਦਧ੍ਨਿ ਕੂਚਿਕਾਕੀਲਾਟਯੋਸ਼੍ਚ| ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਂ ਮਸ੍ਤੁ ਤਕ੍ਰਂ ਵਾ ਸ਼ਾਕਾਵਰਾਨ੍ਨੇਸੁ| ਮਦ੍ਯਂ ਮਾਂਸੇਸੁ| ਫਲਾਮ੍ਲਮਮ੍ਬੁ ਵਾਸਵਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਵਿਭਜ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ ਮਧ੍ਵਾਸਵਾਨ੍ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯੇਸੁ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨ੍ ਤ੍ਰਿਫਲਾਸਵਾਨ੍ ਵਨ੍ਯੇਸੁ| ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਫਲਾਸਵਾਨ੍ ਵਿਸ੍ਕਿਰੇਸੁ| ਅਰ੍ਕਸ਼ੇਲੁਸ਼ਿਰੀਸਕਪਿਤ੍ਥਾਸਵਾਨ੍ ਬਿਲੇਸ਼ਯੇਸੁ, ਦਿਗ੍ਧਹਤੇਸੁ ਚ| ਅਮ੍ਲਫਲਾਸਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਸਹੇਸੁ| ਕਾਸ਼ੇਕ੍ਸੁਪਦ੍ਮਬੀਜਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਕਸ਼ੇਰੁਕਮਦ੍ਵੀਕਾਖਦਿਰਾਸਵਾਨ੍ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਵਾ ਸ਼ੀਤਮੁਦਕਮੁਦਸ਼੍ਵਿਦ੍ਵਾ ਮਹਾਮਗੇਸ੍ਵੌਦਕੇਸੁ ਚ| ਸੁਰਾਂ ਪ੍ਰਤੁਦੇਸੁ ਤਥਾ ਸ਼੍ਰਮਾਰ੍ਤੇਸੁ ਕਸ਼ੇਸੁ ਚ| ਮਧੂਦਕਂ ਸ੍ਥੂਲੇਸੁ| ਮਦ੍ਯਂ ਮਦ੍ਯਮਾਂਸਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਸ੍ਵਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਸੁ||੩੨||
View original
तच्छीतं दधिमधुयवगोधूममद्यविशेषेषु सर्वेषु च विदाहिषु शरद्ग्रीष्मयोश्च| उष्णं पिष्टमयेष्वन्येषु च दुर्जरेषु हेमन्ते च| द्रवद्रव्यविज्ञानीयं चेक्षेत| क्षीरं शालिषष्टिकयोःतथैवोपसाध्वभाष्यस्त्रीव्यायामक्लान्तबालवृद्धेषु| मांसरसः शोषादिषु| वाते त्वम्लानि च| पित्ते शर्करोदकम्| त्रिफलोदकन्तु सक्षौद्रं श्लेष्मणि प्रायश्चाक्षिगलरोगेषु| मस्त्वेव वा दध्नि कूचिकाकीलाटयोश्च| धान्याम्लं मस्तु तक्रं वा शाकावरान्नेषु| मद्यं मांसेषु| फलाम्लमम्बु वाऽऽसवांश्च विविधान् विभज्य प्रयोजयेत्| विशेषतस्तु मध्वासवान् ग्राम्येषु, तीक्ष्णान् त्रिफलासवान् वन्येषु| न्यग्रोधादिफलासवान् विष्किरेषु| अर्कशेलुशिरीषकपित्थासवान् बिलेशयेषु, दिग्धहतेषु च| अम्लफलासवान् प्रसहेषु| काशेक्षुपद्मबीजशृङ्गाटककशेरुकमृद्वीकाखदिरासवान् क्षौद्रयुक्तं वा शीतमुदकमुदश्विद्वा महामृगेष्वौदकेषु च| सुरां प्रतुदेषु तथा श्रमार्तेषु कृशेषु च| मधूदकं स्थूलेषु| मद्यं मद्यमांससात्म्येष्वल्पाग्निषु||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnalakShaNam (33) · Śloka 33
ਅਪਿ ਚ - ਸਮਾਸੇਨਾਨ੍ਨਵਿਪਰੀਤਮਵਿਰੋਧਿ ਚ||੩੩||
View original
अपि च - समासेनान्नविपरीतमविरोधि च||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnaguNAH (34) · Śloka 34
ਅਨੁਪਾਨਂ ਖਲੁ ਤਰ੍ਪਯਤਿ ਪ੍ਰੀਣਯਤ੍ਯੂਰ੍ਜਯਤਿ ਬਂਹਯਤਿ ਦੇਹਸ੍ਯ ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਿਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਤਿ ਭੁਕ੍ਤਮਵਸਾਦਯਤ੍ਯਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਂ ਭਿਨਤ੍ਤਿ ਮਾਰ੍ਦਵਮਾਪਾਦਯਤਿ ਕ੍ਲੇਦਯਤਿ ਸੁਖਪਰਿਣਾਮਿਤਾਮਾਸ਼ੁਵ੍ਯਵਾਯਿਤਾਂ ਚਾਹਾਰਸ੍ਯੋਪਜਨਯਤਿ||੩੪||
View original
अनुपानं खलु तर्पयति प्रीणयत्यूर्जयति बृंहयति देहस्य पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति भुक्तमवसादयत्यन्नसङ्घातं भिनत्ति मार्दवमापादयति क्लेदयति सुखपरिणामितामाशुव्यवायितां चाहारस्योपजनयति||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnavarjyAH (35) · Śloka 35
ਵਰ੍ਜ੍ਯਂ ਤੂਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਦਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪ੍ਰਸੇਕਹਿਧ੍ਮਾਸ੍ਵਰਭੇਦੋਰਃਕ੍ਸਤਿਭਿਰ੍ਗੀਤਭਾਸ੍ਯਪ੍ਰਸਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚ| ਤੇਸਾਂ ਹਿ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਮੁਰਃਕਣ੍ਠਸ੍ਥਿਤਮਾਹਾਰਜਂ ਸ੍ਨੇਹਮਾਸਾਦ੍ਯ ਤਦਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਸਾਦਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦੀਨਾਮਯਾਨ੍ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍||੩੫||
View original
वर्ज्यं तूर्ध्वजत्रुगदश्वासकासप्रसेकहिध्मास्वरभेदोरःक्षतिभिर्गीतभाष्यप्रसक्तैश्च| तेषां हि प्रदूष्यामाशयमुरःकण्ठस्थितमाहारजं स्नेहमासाद्य तदभिष्यन्दाग्निसादच्छर्द्यादीनामयान् विदध्यात्||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAnAnantaraM niShiddhAni varjanIyAni ca (36) · Śloka 36
ਪੀਤ੍ਵਾ ਚ ਭਾਸ੍ਯਗੇਯਾਧ੍ਵਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਨ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍| ਪਾਨਂ ਚ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨ ਦੇਹਮੇਹਕਣ੍ਠਾਕ੍ਸਿਰੋਗਵ੍ਰਣਿਨ ਇਤਿ||੩੬||
View original
पीत्वा च भाष्यगेयाध्वस्वप्नान्न शीलयेत्| पानं च प्रक्लिन्न देहमेहकण्ठाक्षिरोगव्रणिन इति||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanAnantaravidhiH dravottarabhojanasya visheShashca (37) · Śloka 37
ਤਤਃ ਪਾਣਿਗਤਮਨ੍ਨਮਨ੍ਯੇਨਾਪਨੀਯ ਦਨ੍ਤਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਞ੍ਚ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ੋਧਨੇਨ ਵਿਸ਼ੋਧ੍ਯ ਲੇਪਗਨ੍ਧਸ੍ਨੇਹਾਪਨੋਦਮਾਚਾਨ੍ਤੋਙ੍ਗੁਲ੍ਯਗ੍ਰਗਲਿਤਾਮ੍ਬੁਪਰਿਸਿਕ੍ਤਨੇਤ੍ਰਸ੍ਤਾਮ੍ਬੂਲਾ-ਦਿਕਤਵਦਨਵੈਸ਼ਦ੍ਯੋ ਧੂਮਪਾਨਾਦਿਹਤੋਰ੍ਧ੍ਵਕਫਵੇਗਃ ਪਦਸ਼ਤਮਾਤ੍ਰਂ ਗਤ੍ਵਾ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਨ ਸਂਵਿਸ਼ੇਤ੍| ਦ੍ਰਵੋਤ੍ਤਰਭੋਜਨਸ੍ਤੁ ਸ਼ਯ੍ਯਾਂ ਨਾਤਿਸੇਵੇਤ||੩੭||
View original
ततः पाणिगतमन्नमन्येनापनीय दन्तान्तरस्थञ्च शनैः शनैः शोधनेन विशोध्य लेपगन्धस्नेहापनोदमाचान्तोऽङ्गुल्यग्रगलिताम्बुपरिषिक्तनेत्रस्ताम्बूला-दिकृतवदनवैशद्यो धूमपानादिहृतोर्ध्वकफवेगः पदशतमात्रं गत्वा वामपार्श्वेन संविशेत्| द्रवोत्तरभोजनस्तु शय्यां नातिसेवेत||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhuktavataH niShiddhAni (38) · Śloka 38
ਯਾਨਪ੍ਲਵਨਵਾਹਨਾਗ੍ਨ੍ਯਾਤਪਾਂਸ਼੍ਚ ਭੁਕ੍ਤਵਾਨ੍ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਆਹਾਰਪਰਿਣਾਮਕਰਾ ਭਾਵਾਃ ਤੇਸਾਂ ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਚ ਆਹਾਰਪਰਿਣਾਮਕਰਾਃ ਪੁਨਰਿਮੇ ਭਾਵਾਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ ਊਸ੍ਮਾ, ਵਾਯੁਃ, ਸ੍ਨੇਹਃ, ਕ੍ਲੇਦਃ, ਕਾਲਃ ਸਮਯੋਗਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰੋਸ੍ਮਾ ਪਚਤਿ, ਵਾਯੁਰਪਕਰ੍ਸਤਿ, ਸ੍ਨੇਹੋ ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਜਨਯਤਿ, ਕ੍ਲੇਦਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਮਾਪਾਦਯਤਿ, ਕਾਲਃ ਸਰ੍ਵਵਪੁਰ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਤਿ| ਸਮਯੋਗਸ੍ਤ੍ਵੇਸਾਮਨ੍ਨਪਰਿਣਾਮਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਕਰਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ||੩੮||
View original
यानप्लवनवाहनाग्न्यातपांश्च भुक्तवान् वर्जयेत्| आहारपरिणामकरा भावाः तेषां कार्याणि च आहारपरिणामकराः पुनरिमे भावाः| तद्यथा ऊष्मा, वायुः, स्नेहः, क्लेदः, कालः समयोगश्च तत्रोष्मा पचति, वायुरपकर्षति, स्नेहो मार्दवं जनयति, क्लेदशैथिल्यमापादयति, कालः सर्ववपुर्व्याप्तिमभिनिर्वर्तयति| समयोगस्त्वेषामन्नपरिणामधातुसाम्यकरः सम्पद्यते||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samayogasya kAraNAni (39) · Śloka 39
ਸਮਯੋਗਸ੍ਯ ਤੁ ਪੁਨਃ ਕਾਰਾਣਾਨ੍ਯੁਚਿਤੋ ਹਿਤਸ਼੍ਚ ਦੇਹਸਂਸ੍ਕਾਰੋਭ੍ਯਵਹਾਰਚੇਸ੍ਟਾ ਸ਼ਯਨਂ ਸੌਮਨਸ੍ਯਞ੍ਚ||੩੯||
View original
समयोगस्य तु पुनः काराणान्युचितो हितश्च देहसंस्कारोऽभ्यवहारचेष्टा शयनं सौमनस्यञ्च||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pariNamata AhAraguNAH (40) · Śloka 40
ਪਰਿਣਮਤਸ੍ਤ੍ਵਾਹਾਰਸ੍ਯ ਗੁਣਾਃ ਸ਼ਰੀਰਗੁਣਭਾਵਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਥਾਸ੍ਵਮਵਿਰੁਦ੍ਧਾਃ||੪੦||
View original
परिणमतस्त्वाहारस्य गुणाः शरीरगुणभावमापद्यन्ते यथास्वमविरुद्धाः||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viruddhAhAradoShaH (41) · Śloka 41
ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ੍ਤੁ ਵਿਹਤਾਸ਼੍ਚ ਵਿਰੋਧਿਭਿਰ੍ਵਿਹਨ੍ਯੁਃ ਸ਼ਰੀਰਮਿਤਿ||੪੧||
View original
विरुद्धास्तु विहताश्च विरोधिभिर्विहन्युः शरीरमिति||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhuktavatA abhyojyAnyatyarthAkAMkShAyAM mAtrayA bhojyAni ca (42) · Śloka 42
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਔਕੁਲਾਭ੍ਯੋਸਪਥੁਕਾਨ੍ ਸੁਪਿਸ੍ਟਕਤਤਣ੍ਡੁਲਾਨ੍| ਨ ਜਾਤੁ ਭੁਕ੍ਤਵਾਨਦ੍ਯਾਨ੍ਮਾਤ੍ਰਯਾਦ੍ਯਾਤ੍ਸੁਕਾਂਕ੍ਸਿਤਃ||੪੨||
View original
भवन्ति चात्र- औकुलाभ्योषपृथुकान् सुपिष्टकृततण्डुलान्| न जातु भुक्तवानद्यान्मात्रयाद्यात्सुकांक्षितः||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tyAjyaM bhojanam (43) · Śloka 43
ਸ਼ਾਕਾਵਰਾਨ੍ਨਕਟ੍ਵਮ੍ਲਕਸਾਯਲਵਣੋਤ੍ਕਟਮ੍| ਤ੍ਯਜੇਦੇਕਰਸਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਗੁਰੁ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਚ ਭੋਜਨਮ੍||੪੩||
View original
शाकावरान्नकट्वम्लकषायलवणोत्कटम्| त्यजेदेकरसासात्म्यं गुरु शुष्कं च भोजनम्||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtatyenAshIlanIyAni (44) · Śloka 44
ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਯਨ੍ਨਿਦਾਨਾਦੌ ਸਰ੍ਵਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਣਮ੍| ਅਤ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿ ਵਿਦਾਹਿ ਗੁਰੁ ਰੂਕ੍ਸਣਮ੍| ਕਿਲਾਟਦਧਿਕੂਚੀਕਾਮਤ੍ਸ੍ਯਸ਼ੁਸ੍ਕਾਮਮੂਲਕਮ੍| ਕ੍ਸਾਰਪਿਸ੍ਟਵਿਰੂਢਾਦ੍ਯਂ ਤਤ੍ਸਮਸ੍ਤਂ ਨ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍||੪੪||
View original
वक्ष्यते यन्निदानादौ सर्वदोषप्रकोपणम्| अत्यभिष्यन्दि विष्टम्भि विदाहि गुरु रूक्षणम्| किलाटदधिकूचीकामत्स्यशुष्काममूलकम्| क्षारपिष्टविरूढाद्यं तत्समस्तं न शीलयेत्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nityaM shIlanIyAni (45) · Śloka 45
ਸ਼ੀਲਯੇਚ੍ਛਾਲਿਗੋਧੂਮਯਵਸਸ੍ਟਿਕਜਾਙ੍ਗਲਮ੍| ਸੁਨਿਸਣ੍ਣਕਜੀਵਨ੍ਤੀਬਾਲਮੂਲਕਵਾਸ੍ਤੁਕਮ੍| ਪਥ੍ਯਾਮਲਕਮਦ੍ਵੀਕਾਪਤੋਲੀਮੁਦ੍ਗਸ਼ਰ੍ਕਰਾਃ| ਘਤਦਿਵ੍ਯੋਦਕਕ੍ਸੀਰਕ੍ਸੌਦ੍ਰਦਾਡਿਮਸੈਨ੍ਧਵਮ੍| ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਭ੍ਯਾਂ ਨਿਸ਼ਿ ਨੇਤ੍ਰਬਲਾਯ ਚ| ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਾਨੁਵਤ੍ਤਿਕਦ੍ਯਚ੍ਚ ਰੋਗੋਚ੍ਛੇਦਕਰਞ੍ਚ ਯਤ੍||੪੫||
View original
शीलयेच्छालिगोधूमयवषष्टिकजाङ्गलम्| सुनिषण्णकजीवन्तीबालमूलकवास्तुकम्| पथ्यामलकमृद्वीकापतोलीमुद्गशर्कराः| घृतदिव्योदकक्षीरक्षौद्रदाडिमसैन्धवम्| त्रिफलां मधुसर्पिभ्यां निशि नेत्रबलाय च| स्वास्थ्यानुवृत्तिकृद्यच्च रोगोच्छेदकरञ्च यत्||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svabhAvAdiviparItAni varjyAni (46) · Śloka 46
ਸ੍ਵਭਾਵਮਾਤ੍ਰਾਯੋਗਾਦਿਪਰਸ੍ਪਰਵਿਪਰ੍ਯਯੈਃ| ਭੋਜਨਾਨਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਾਨਿ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍||੪੬||
View original
स्वभावमात्रायोगादिपरस्परविपर्ययैः| भोजनानि विरुद्ध्यन्ते तानि विद्वान् विवर्जयेत्||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtusAmyAnuvRuttau dhAtuvaiShamyAnuvRuttau ca hetuH (47) · Śloka 47
ਤ੍ਯਗਾਦ੍ਵਿਸਮਹੇਤੂਨਾਂ ਸਮਾਨਾਂ ਚੋਪਸੇਵਨਾਤ੍| ਵਿਸਮਾ ਨਾਨੁਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਧਾਤਵਃ ਸਮਾਃ||੪੭||
View original
त्यगाद्विषमहेतूनां समानां चोपसेवनात्| विषमा नानुबध्नन्ति जायन्ते धातवः समाः||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kukShAvannapAnapUraNakramaH apavAdashca (48) · Śloka 48
ਅਨ੍ਨੇਨ ਕੁਕ੍ਸੇਰ੍ਦ੍ਵਾਵਂਸ਼ੌ ਪਾਨੇਨੈਕਂ ਪ੍ਰਪੂਰਯੇਤ੍| ਆਸ਼੍ਰਯਂ ਪਵਨਾਦੀਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਥਮਵਸ਼ੇਸਯੇਤ੍| ਮਨ੍ਦਾਨਲਬਲਾਰੋਗ੍ਯਨਪੇਸ਼੍ਵਰਸੁਖਾਤ੍ਮਸੁ| ਯੋਜ੍ਯਃ ਕ੍ਰਮੋਯਂ ਸਤਤਂ ਨਾਵਸ਼੍ਯਮਿਤਰੇਸੁ ਚ||੪੮||
View original
अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशौ पानेनैकं प्रपूरयेत्| आश्रयं पवनादीनां चतुर्थमवशेषयेत्| मन्दानलबलारोग्यनृपेश्वरसुखात्मसु| योज्यः क्रमोऽयं सततं नावश्यमितरेषु च||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rUkShasnigdhAhAraguNAH (49) · Śloka 49
ਕਰੋਤਿ ਰੂਕ੍ਸਂ ਬਲਵਰ੍ਣਨਾਸ਼ਂ ਤ੍ਵਗ੍ਰੂਕ੍ਸਤਾਂ ਵਾਤਸ਼ਕਨ੍ਨਿਰੋਧਮ੍| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਨ੍ਤ੍ਵਤਿਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਚਯਪ੍ਰਸੇਕਹਦ੍ਗੌਰਵਾਲਸ੍ਯਰੁਚਿਪ੍ਰਣਾਸ਼ਾਨ੍||੪੯||
View original
करोति रूक्षं बलवर्णनाशं त्वग्रूक्षतां वातशकृन्निरोधम्| स्निग्धन्त्वतिश्लेष्मचयप्रसेकहृद्गौरवालस्यरुचिप्रणाशान्||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atyuShNAtishItAhAraguNAH (50) · Śloka 50
ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣਮਨ੍ਨਮ੍ਮਦਦਾਹਤਸ੍ਣਾਬਲਪ੍ਰਣਾਸ਼ਭ੍ਰਮਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਸ਼ੀਤਨ੍ਤੁ ਸਾਦਾਰੁਚਿਵਹ੍ਨਿਸਾਦਹਲ੍ਲਾਸਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਨਰੋਮਹਰ੍ਸਾਨ੍||੫੦||
View original
अत्युष्णमन्नम्मददाहतृष्णाबलप्रणाशभ्रमरक्तपित्तम्| शीतन्तु सादारुचिवह्निसादहृल्लासविष्टम्भनरोमहर्षान्||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atikaThinAtidravAhAraguNAH (51) · Śloka 51
ਅਤਿਸ੍ਥਿਰਂ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਦ੍ਵਿਬਨ੍ਧਮਤਪ੍ਤਿਮਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਮਸ਼ੀਘ੍ਰਪਕ੍ਤਿਮ੍| ਅਤਿਦ੍ਰਵਂ ਪੀਨਸਮੇਹਕਾਸਸ੍ਯਨ੍ਦਾਨ੍ ਕਰੋਤ੍ਯਗ੍ਨਿਬਲਞ੍ਚ ਹਨ੍ਤਿ||੫੧||
View original
अतिस्थिरं मूत्रशकृद्विबन्धमतृप्तिमव्याप्तिमशीघ्रपक्तिम्| अतिद्रवं पीनसमेहकासस्यन्दान् करोत्यग्निबलञ्च हन्ति||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atimadhurAsAtmyAtilavaNatIkShNAtyamlAhAraguNAH (52) · Śloka 52
ਅਤਿਮਧੁਰਮਨਲਸ਼ਮਨਂ ਭੁਕ੍ਤਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਨ ਪੁਸ੍ਟਯੇ ਵਪੁਸਃ| ਅਤਿਲਵਣਮਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਤ੍ਯਮ੍ਲਂ ਜਰਾ ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍||੫੨||
View original
अतिमधुरमनलशमनं भुक्तमसात्म्यं न पुष्टये वपुषः| अतिलवणमचक्षुष्यं तीक्ष्णात्यम्लं जरा साक्षात्||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annapAnavidhyadhyAyopasaMhAraH (10) · Śloka 10
ਇਤਿ ਵਿਵਿਧਮਵਲਮ੍ਬ੍ਯ ਯੋਨ੍ਨਪਾਨਂ ਬਲਮਿਵ ਵਿਗ੍ਰਹਵਤ੍ਸਦੋਪਯੁਙ੍ਕ੍ਤੇ| ਤਨੁਮਪਿ ਤਨੁਜਾਂ ਰੁਜਾਂ ਤ੍ਵਨਾਪ੍ਯ ਵ੍ਰਜਤਿ ਨਰਃ ਸ ਸਮਾਸ਼ਤਸ੍ਯ ਪਾਰਮ੍||੫੩|| ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤੌ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮ ਦਸ਼ਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੦||
View original
इति विविधमवलम्ब्य योऽन्नपानं बलमिव विग्रहवत्सदोपयुङ्क्ते| तनुमपि तनुजां रुजां त्वनाप्य व्रजति नरः स समाशतस्य पारम्||५३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थानेऽन्नपानविधिर्नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon