Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতোঽন্নপানবিধিমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ||১||
View original
अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
10. annapānavidhiḥ
Adhikarana annapAnasya vidhyupayogaprayojanam (2) · Śloka 2
বিধিবিহিতমন্নপানমিষ্টেন্দ্রিযার্থমাযতনমাযুষো ব্রুবতে| যদাযত্তানি হ্যোজস্তেজোধাত্বিন্দ্রিযবলতুষ্টিপুষ্টিপ্রতিভারোগ্যাদীনি| তদিন্ধনা চান্তরাগ্নেঃ স্থিতিঃ| অগ্নিমূলং চ দেহধারণমিতি||২||
View original
विधिविहितमन्नपानमिष्टेन्द्रियार्थमायतनमायुषो ब्रुवते| यदायत्तानि ह्योजस्तेजोधात्विन्द्रियबलतुष्टिपुष्टिप्रतिभारोग्यादीनि| तदिन्धना चान्तराग्नेः स्थितिः| अग्निमूलं च देहधारणमिति||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sapta AhAravidhivisheShAyatanAni (3) · Śloka 3
অথাত্মবান্ স্বভাব-সংযোগ-সংস্কার- মাত্রা-দেশ- কালোপযোগ-ব্যবস্থাঃ সপ্তাহারকল্পনাবিশেষাণাং স্বাস্থ্যাস্বাস্থ্যফলানাং হেতুভূতাঃ সমীক্ষ্য হিতমেবানুরুধ্যেত||৩||
View original
अथात्मवान् स्वभाव-संयोग-संस्कार- मात्रा-देश- कालोपयोग-व्यवस्थाः सप्ताहारकल्पनाविशेषाणां स्वास्थ्यास्वास्थ्यफलानां हेतुभूताः समीक्ष्य हितमेवानुरुध्येत||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svabhAvalakShaNam (4) · Śloka 4
তত্র স্বভাবতো দিব্যোদকরক্তশালিষষ্টিকমুদ্গৈণলাবাদযো লঘবঃ, ক্ষীরেক্ষুব্রীহিমাষানূপামিষাদযো গুরব ইতি| তে খল্বপি সংযোগাদিবিশেষৈরন্যথাত্বং প্রতিপদ্যন্তে||৪||
View original
तत्र स्वभावतो दिव्योदकरक्तशालिषष्टिकमुद्गैणलावादयो लघवः, क्षीरेक्षुव्रीहिमाषानूपामिषादयो गुरव इति| ते खल्वपि संयोगादिविशेषैरन्यथात्वं प्रतिपद्यन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMyogalakShaNam (5) · Śloka 5
তত্র সংযোগো নাম দ্বযোর্বহূনাং বা দ্রব্যাণাং সংহতীভাবঃ| স বিশেষমারভতে যন্নৈকৈকশো দ্রব্যাণি||৫||
View original
तत्र संयोगो नाम द्वयोर्बहूनां वा द्रव्याणां संहतीभावः| स विशेषमारभते यन्नैकैकशो द्रव्याणि||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMskAralakShaNam (6) · Śloka 6
সংস্কারস্তু তোযাগ্নিসন্নিকর্ষশৌচমন্থনদেশকালভাবনাভাজনাদিভিরুপজন্যতে||৬||
View original
संस्कारस्तु तोयाग्निसन्निकर्षशौचमन्थनदेशकालभावनाभाजनादिभिरुपजन्यते||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAtrAlakShaNam (7) · Śloka 7
মাত্রা পুনঃ পিণ্ডপরিমাণতঃ সমুদাযেন প্রতিদ্রব্যাপেক্ষযা চাহাররাশিঃ||৭||
View original
मात्रा पुनः पिण्डपरिमाणतः समुदायेन प्रतिद्रव्यापेक्षया चाहारराशिः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana deshalakShaNam (8) · Śloka 8
দেশো দ্রব্যস্যোপযোক্তুশ্চোত্পত্ত্যবস্থানে| তত্র পুনরুপযোক্তা স্বস্থাতুরত্বতঃ প্রকৃতিভেদতশ্চ পরীক্ষ্যঃ||৮||
View original
देशो द्रव्यस्योपयोक्तुश्चोत्पत्त्यवस्थाने| तत्र पुनरुपयोक्ता स्वस्थातुरत्वतः प्रकृतिभेदतश्च परीक्ष्यः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlalakShaNam (9) · Śloka 9
কালস্তু ঋতুব্যাধ্যপেক্ষো জীর্ণাজীর্ণলক্ষণশ্চ||৯||
View original
कालस्तु ऋतुव्याध्यपेक्षो जीर्णाजीर्णलक्षणश्च||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNe bhojanasya sarvadoShaprakopakatvam (10) · Śloka 10
অজীর্ণেঽপি পূর্বস্যাহারস্যাপরিণতো রস উত্তরেণোপসংসৃজ্যমানঃ সর্বান্ দোষান্ প্রকোপযত্যাশু||১০||
View original
अजीर्णेऽपि पूर्वस्याहारस्यापरिणतो रस उत्तरेणोपसंसृज्यमानः सर्वान् दोषान् प्रकोपयत्याशु||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jIrNe bhojanasya guNAH bhojanasya kAlashca (11) · Śloka 11
জীর্ণে তু স্বস্থানস্থেষু দোষেষু বাতানুলোম্যাদুত্সৃষ্টেষু মূত্রপুরীষবেগেষু বিশুদ্ধেষূদ্গারহৃদযস্রোতোমুখেষু বিশদকরণে লঘুনি শরীরেঽগ্নাবুদীর্ণে জাতাযাং বুভুক্ষাযামভ্যবহৃতমন্নমপ্রদূষযদ্দোষানাযুর্বলবর্ণানভিবর্দ্ধযতি| কেবলমযমেব কালো ভোজনস্য||১১||
View original
जीर्णे तु स्वस्थानस्थेषु दोषेषु वातानुलोम्यादुत्सृष्टेषु मूत्रपुरीषवेगेषु विशुद्धेषूद्गारहृदयस्रोतोमुखेषु विशदकरणे लघुनि शरीरेऽग्नावुदीर्णे जातायां बुभुक्षायामभ्यवहृतमन्नमप्रदूषयद्दोषानायुर्बलवर्णानभिवर्द्धयति| केवलमयमेव कालो भोजनस्य||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atItakAlabhojanasya doShAH (12) · Śloka 12
অতীতকালং পুনস্তদ্বাতবিষ্টব্ধং কৃচ্ছ্রাদ্বিপচ্যতে কর্শযত্যন্নরুচিং চ পুনরুপহন্তি||১২||
View original
अतीतकालं पुनस्तद्वातविष्टब्धं कृच्छ्राद्विपच्यते कर्शयत्यन्नरुचिं च पुनरुपहन्ति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AhAropayoge niyamAH (13) · Śloka 13
উপযোগব্যবস্থা তু নাস্নাতো, ন দিগ্বাসা, নৈকবস্ত্রধৃক্, ন মলিনবসনো, নাহুত্বা, নাজপিত্বা, নানিরূপ্য দেবতাভ্যো ন পিতৃভ্যো, নাদত্বাঽগ্রমন্নমগ্নযে, ন গুরুভ্যো নাতিথযে, নাভ্যাগতেভ্যো, ন শ্বযবঃশ্বপচেভ্যঃ প্রত্যবেক্ষ্য চাশ্রিতোপাশ্রিতানপি তিরশ্চোঽপি, স্বপরিগৃহীতান্ প্রশস্তদেশকালোপকরণযুক্তঃ, স্রগ্বী বিভূষিতঃ, সুগন্ধিরার্দ্রপাণিপাদঃ সুবিশুদ্ধবদনোঽভিমতসহাযঃ কেশমক্ষিকাদ্যনুপজুষ্টমনিন্দ্যমনিন্দন্ননিন্দিতমপুনরূষ্ণীকৃতং, নাঽত্যুষ্ণমনুপদগ্ধং, সুসিদ্ধমলোলো, নাসাত্ম্যং নাবিদিতং, নাবিদিতাগমং, নাতিসাযং, নাতিপ্রগে, নাকাশে, নাতপে, নান্ধকারে, নাধো বৃক্ষস্য, ন শয্যাস্থো, নোন্নম্য প্রদেশিনীং, ন পাত্রে ভিন্নে, নাসংবৃতে, ন মলিনে ভাবদূষিতে বা, ন চাসনস্থিতে, ন হস্তস্থে, ন হস্তে, প্রাঙ্মুখঃ, সুমনাঃ শুচিভক্তাক্ষুধিতানুকূলজনোপহিতং হিতমন্নমশ্নীযাত্||১৩||
View original
उपयोगव्यवस्था तु नास्नातो, न दिग्वासा, नैकवस्त्रधृक्, न मलिनवसनो, नाहुत्वा, नाजपित्वा, नानिरूप्य देवताभ्यो न पितृभ्यो, नादत्वाऽग्रमन्नमग्नये, न गुरुभ्यो नातिथये, नाभ्यागतेभ्यो, न श्वयवःश्वपचेभ्यः प्रत्यवेक्ष्य चाश्रितोपाश्रितानपि तिरश्चोऽपि, स्वपरिगृहीतान् प्रशस्तदेशकालोपकरणयुक्तः, स्रग्वी विभूषितः, सुगन्धिरार्द्रपाणिपादः सुविशुद्धवदनोऽभिमतसहायः केशमक्षिकाद्यनुपजुष्टमनिन्द्यमनिन्दन्ननिन्दितमपुनरूष्णीकृतं, नाऽत्युष्णमनुपदग्धं, सुसिद्धमलोलो, नासात्म्यं नाविदितं, नाविदितागमं, नातिसायं, नातिप्रगे, नाकाशे, नातपे, नान्धकारे, नाधो वृक्षस्य, न शय्यास्थो, नोन्नम्य प्रदेशिनीं, न पात्रे भिन्ने, नासंवृते, न मलिने भावदूषिते वा, न चासनस्थिते, न हस्तस्थे, न हस्ते, प्राङ्मुखः, सुमनाः शुचिभक्ताक्षुधितानुकूलजनोपहितं हितमन्नमश्नीयात्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paryuShitAnnaniShedhaH apavAdashca (14) · Śloka 14
ন পর্যুষিতমন্যত্র মাংসোপদংশভক্ষ্যেভ্যঃ||১৪||
View original
न पर्युषितमन्यत्र मांसोपदंशभक्ष्येभ्यः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nishsheShabhojananiShedhaH apavAdashca (15) · Śloka 15
নাশেষমন্যত্র দধি-মধু-সলিল-সক্তু-শুক্ত-পাযসেভ্যঃ||১৫||
View original
नाशेषमन्यत्र दधि-मधु-सलिल-सक्तु-शुक्त-पायसेभ्यः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snigdhatvAdiguNayuktAhArasyaiva BojananirdeshaH Bojanakramashca (16) · Śloka 16
অপি চ স্নিগ্ধং লঘূষ্ণমবিলম্বিতমনতিদ্রুতমজল্পন্নহসংস্তন্মনাঃ সমীক্ষ্য সম্যগাত্মানম্||১৬||
View original
अपि च स्निग्धं लघूष्णमविलम्बितमनतिद्रुतमजल्पन्नहसंस्तन्मनाः समीक्ष्य सम्यगात्मानम्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snigdhalaghUShNAhAraguNAH (17) · Śloka 17
স্নিগ্ধলঘূষ্ণানি হি বহ্নিমৌদর্যমুদীরযন্তি কোষ্ঠং পরিশোধযন্তি ধাতূন্ন বিকুর্বতে ক্ষিপ্রজ্জরযন্ত্যনিলমনুলোমযন্তি||১৭||
View original
स्निग्धलघूष्णानि हि वह्निमौदर्यमुदीरयन्ति कोष्ठं परिशोधयन्ति धातून्न विकुर्वते क्षिप्रज्जरयन्त्यनिलमनुलोमयन्ति||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snigdhAhAraguNAH (18) · Śloka 18
তথা স্নিগ্ধং দৃঢীকরোতীন্দ্রিযাণ্যুপচিনোতি শরীরমপচিনোতি জরসং, বলমভিবর্দ্ধযতি, বর্ণপ্রসাদমভিনির্বর্ত্তযতি||১৮||
View original
तथा स्निग्धं दृढीकरोतीन्द्रियाण्युपचिनोति शरीरमपचिनोति जरसं, बलमभिवर्द्धयति, वर्णप्रसादमभिनिर्वर्त्तयति||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana laghvAhAraguNAH (19) · Śloka 19
লঘু চ পুনঃ স্বভাবাদিভিরন্নমপ্রতিপীডযদ্দোষানব্যথমানং পরিণামমেতি| বিপন্নমপি চাল্পদোষং ভবতি||১৯||
View original
लघु च पुनः स्वभावादिभिरन्नमप्रतिपीडयद्दोषानव्यथमानं परिणाममेति| विपन्नमपि चाल्पदोषं भवति||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uShNAhAraguNAH (1) · Śloka 1
উষ্ণং চ পুনর্জনযতি রুচিমুপশোষযতি শ্লেষ্মাণম্|১|
View original
उष्णं च पुनर्जनयति रुचिमुपशोषयति श्लेष्माणम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vilambitAhAragrahaNe doShAH (1) · Śloka 1
বিলম্বিতং তু ভুঞ্জানো ন তৃপ্তিমধিগচ্ছতি বহু চ ভুঙ্ক্তে শীতীভবতি চান্নজাতং বিষমপাকং চ ভবতি||১||
View original
विलम्बितं तु भुञ्जानो न तृप्तिमधिगच्छति बहु च भुङ्क्ते शीतीभवति चान्नजातं विषमपाकं च भवति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atidrutAhAragrahaNe doShAH (20) · Śloka 20
অতিদ্রুতন্তু ভুঞ্জানস্য জল্পতো হসতোঽন্যমনসো বা ভবেদুত্স্নেহনমবসাদনং ভোজনস্যাপ্রতিষ্ঠানং গুণদোষবিভাবনঞ্চ||২০||
View original
अतिद्रुतन्तु भुञ्जानस्य जल्पतो हसतोऽन्यमनसो वा भवेदुत्स्नेहनमवसादनं भोजनस्याप्रतिष्ठानं गुणदोषविभावनञ्च||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanasamaye AtmasamIkShA (21) · Śloka 21
সমীক্ষ্য সম্যগাত্মানমিতি, মমেদং সাত্ম্যমিদমসাত্ম্যমিতি নিত্যমপ্রমত্তঃ প্রত্যবেক্ষেত্||২১||
View original
समीक्ष्य सम्यगात्मानमिति, ममेदं सात्म्यमिदमसात्म्यमिति नित्यमप्रमत्तः प्रत्यवेक्षेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtmyAsAtmyalakShaNam (22) · Śloka 22
তত্র সাত্ম্যং নাম সহাত্মনা ভবত্যভ্যস্তং তদৌচিত্যাদুপশেত ইত্যেকে| সাত্ম্যবিপরীতমপশযাদসাত্ম্যম্||২২||
View original
तत्र सात्म्यं नाम सहात्मना भवत्यभ्यस्तं तदौचित्यादुपशेत इत्येके| सात्म्यविपरीतमपशयादसात्म्यम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana matAntareNa sAtmyAsAtmyalakShaNam (23) · Śloka 23
অন্যে পুনঃ প্রকৃতিবযোদেশর্তুদোষব্যাধিবশেন সাত্ম্যং বহুবিধমিচ্ছন্তি| তে হ্যপশযমাত্রমঙ্গীকৃত্য বিপরীতগুণমপ্যুপচারেণ সাত্ম্যমাচক্ষতে| তুল্যগুণং চানুপশযাদসাত্ম্যম্||২৩||
View original
अन्ये पुनः प्रकृतिवयोदेशर्तुदोषव्याधिवशेन सात्म्यं बहुविधमिच्छन्ति| ते ह्यपशयमात्रमङ्गीकृत्य विपरीतगुणमप्युपचारेण सात्म्यमाचक्षते| तुल्यगुणं चानुपशयादसात्म्यम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtmyasya traividhyam (24) · Śloka 24
সাত্ম্যন্তু প্রবরাবরমধ্যবিভাগেন ত্রিবিধম্| তত্র সর্বরসং প্রবরমেকরসমবরং, মধ্যন্তু মধ্যমেব||২৪||
View original
सात्म्यन्तु प्रवरावरमध्यविभागेन त्रिविधम्| तत्र सर्वरसं प्रवरमेकरसमवरं, मध्यन्तु मध्यमेव||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtmyAnAmupayogavyavasthA (25) · Śloka 25
তেষু প্রবরং সমদোষস্যোপদিশন্তীতি| ইতরেষামপি ক্রমেণ সাত্ম্যমপি চাহিতং পাদেন (পাদাংশেন) বা বিবর্জযেদিত্যুক্তং প্রাক্||২৫||
View original
तेषु प्रवरं समदोषस्योपदिशन्तीति| इतरेषामपि क्रमेण सात्म्यमपि चाहितं पादेन (पादांशेन) वा विवर्जयेदित्युक्तं प्राक्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hitahitAhAralakShaNantayoH shIlanaparihAropadeshashca (26) · Śloka 26
তত্র যদাহারজাতং সমধাতূননুবর্তযতি বিষমাংশ্চ সমীকরোতি তত্সমাসতো হিতম্| বিপরীতমহিতম্| তত্ পুনর্মাত্রাযোগাদিবৈচিত্র্যাদনিযতমপি যথোপদেশং যথাভূযিষ্ঠং চ শীলযেত্ পরিহরেচ্চ||২৬||
View original
तत्र यदाहारजातं समधातूननुवर्तयति विषमांश्च समीकरोति तत्समासतो हितम्| विपरीतमहितम्| तत् पुनर्मात्रायोगादिवैचित्र्यादनियतमपि यथोपदेशं यथाभूयिष्ठं च शीलयेत् परिहरेच्च||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samashanAdiparihAravidhisteShAM lakShaNa~jca (27) · Śloka 27
তথা বিশেষতঃ সমশনমধ্যশনমমাত্রাশনং বিষমাশনং চ বর্জযেত্| তত্র পথ্যাপথ্যমেকত্র ভুক্তং সমশনম্| ভুক্তস্যোপরিভুক্তমধ্যশনম্| অমাত্রাশনং পুনঃ পৃথগেবোপদেক্ষ্যতে| অপ্রাপ্তাতীতকালন্তু ভুক্তং বিষমাশনমিতি||২৭||
View original
तथा विशेषतः समशनमध्यशनममात्राशनं विषमाशनं च वर्जयेत्| तत्र पथ्यापथ्यमेकत्र भुक्तं समशनम्| भुक्तस्योपरिभुक्तमध्यशनम्| अमात्राशनं पुनः पृथगेवोपदेक्ष्यते| अप्राप्तातीतकालन्तु भुक्तं विषमाशनमिति||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanasyopakalpanAprakAraH (28) · Śloka 28
ভুঞ্জানস্তু পেযাযূষরসান্ ব্যঞ্জনানি রাজতেষু পাত্রেষু নিদধ্যাত্| পরিশুষ্কপ্রদিগ্ধানত্যুষ্ণঞ্চ পযঃ সৌবর্ণেষু| খলখট্বরকাম্বলিকান্ কাংস্যেষু| রাগষাডবসট্টকান্ বজ্রবৈডূর্যবিচিত্রেষু| ঘৃতমাযসে| পযঃ সুশীতং তাম্রমযে| পানীযং পানিকানি চ মৃদ্ধেমস্ফটিককাচমযেষু| ওদনং চ বিস্তীর্ণে মনোরমে স্থানে| অন্যথা হি বর্ণগন্ধরসান্যত্বাদহিতং স্যাত্||২৮||
View original
भुञ्जानस्तु पेयायूषरसान् व्यञ्जनानि राजतेषु पात्रेषु निदध्यात्| परिशुष्कप्रदिग्धानत्युष्णञ्च पयः सौवर्णेषु| खलखट्वरकाम्बलिकान् कांस्येषु| रागषाडवसट्टकान् वज्रवैडूर्यविचित्रेषु| घृतमायसे| पयः सुशीतं ताम्रमये| पानीयं पानिकानि च मृद्धेमस्फटिककाचमयेषु| ओदनं च विस्तीर्णे मनोरमे स्थाने| अन्यथा हि वर्णगन्धरसान्यत्वादहितं स्यात्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanapAtre bhakShyAdInAM sthAnam (1) · Śloka 1
অপি চ - দক্ষিণপার্শ্বে ভক্ষ্যং স্থাপযেত্| সব্যে পেযং লেহ্যং মুখোদ্ঘর্ষণপিণ্ডীং চ| মধ্যে ভোজ্যমিতি||১||
View original
अपि च - दक्षिणपार्श्वे भक्ष्यं स्थापयेत्| सव्ये पेयं लेह्यं मुखोद्घर्षणपिण्डीं च| मध्ये भोज्यमिति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana avasthAvashAdbhojane pUrvaM dravAdInAmupayogaH (29) · Śloka 29
যথাগ্নিসাত্ম্যং তু প্রাক্ দ্রবমুপশুষ্কং বাশ্নীযাত্| প্রাগেব তু গুরুস্বাদুস্নিগ্ধং চ||২৯||
View original
यथाग्निसात्म्यं तु प्राक् द्रवमुपशुष्कं वाश्नीयात्| प्रागेव तु गुरुस्वादुस्निग्धं च||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanasya madhyAntayorupayojyarasAdi (30) · Śloka 30
মধ্যেঽম্ললবণমন্তে রূক্ষং দ্রবমিতররসযুক্তঞ্চ|৩০|
View original
मध्येऽम्ललवणमन्ते रूक्षं द्रवमितररसयुक्तञ्च|३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandAgnestvAdau dravoShNAhAraH (30) · Śloka 30
তত্র মন্দাগ্নের্দ্রবোষ্ণেন সমুত্তেজিতোষ্মণোঽন্যদুপযুক্তং সম্যক্ পাকমেতি||৩০||
View original
तत्र मन्दाग्नेर्द्रवोष्णेन समुत्तेजितोष्मणोऽन्यदुपयुक्तं सम्यक् पाकमेति||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAne salilasya shreShThatA (31) · Śloka 31
অনুপানে তু সলিলমেব শ্রেষ্ঠং সর্বরসযোনিত্বাত্সর্বভূতসাত্ম্যত্বাজ্জীবনাদিগুণযোগাচ্চ||৩১||
View original
अनुपाने तु सलिलमेव श्रेष्ठं सर्वरसयोनित्वात्सर्वभूतसात्म्यत्वाज्जीवनादिगुणयोगाच्च||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyAdivisheSheNAnupAnavisheShavarNanam (32) · Śloka 32
তচ্ছীতং দধিমধুযবগোধূমমদ্যবিশেষেষু সর্বেষু চ বিদাহিষু শরদ্গ্রীষ্মযোশ্চ| উষ্ণং পিষ্টমযেষ্বন্যেষু চ দুর্জরেষু হেমন্তে চ| দ্রবদ্রব্যবিজ্ঞানীযং চেক্ষেত| ক্ষীরং শালিষষ্টিকযোঃতথৈবোপসাধ্বভাষ্যস্ত্রীব্যাযামক্লান্তবালবৃদ্ধেষু| মাংসরসঃ শোষাদিষু| বাতে ত্বম্লানি চ| পিত্তে শর্করোদকম্| ত্রিফলোদকন্তু সক্ষৌদ্রং শ্লেষ্মণি প্রাযশ্চাক্ষিগলরোগেষু| মস্ত্বেব বা দধ্নি কূচিকাকীলাটযোশ্চ| ধান্যাম্লং মস্তু তক্রং বা শাকাবরান্নেষু| মদ্যং মাংসেষু| ফলাম্লমম্বু বাঽঽসবাংশ্চ বিবিধান্ বিভজ্য প্রযোজযেত্| বিশেষতস্তু মধ্বাসবান্ গ্রাম্যেষু, তীক্ষ্ণান্ ত্রিফলাসবান্ বন্যেষু| ন্যগ্রোধাদিফলাসবান্ বিষ্কিরেষু| অর্কশেলুশিরীষকপিত্থাসবান্ বিলেশযেষু, দিগ্ধহতেষু চ| অম্লফলাসবান্ প্রসহেষু| কাশেক্ষুপদ্মবীজশৃঙ্গাটককশেরুকমৃদ্বীকাখদিরাসবান্ ক্ষৌদ্রযুক্তং বা শীতমুদকমুদশ্বিদ্বা মহামৃগেষ্বৌদকেষু চ| সুরাং প্রতুদেষু তথা শ্রমার্তেষু কৃশেষু চ| মধূদকং স্থূলেষু| মদ্যং মদ্যমাংসসাত্ম্যেষ্বল্পাগ্নিষু||৩২||
View original
तच्छीतं दधिमधुयवगोधूममद्यविशेषेषु सर्वेषु च विदाहिषु शरद्ग्रीष्मयोश्च| उष्णं पिष्टमयेष्वन्येषु च दुर्जरेषु हेमन्ते च| द्रवद्रव्यविज्ञानीयं चेक्षेत| क्षीरं शालिषष्टिकयोःतथैवोपसाध्वभाष्यस्त्रीव्यायामक्लान्तबालवृद्धेषु| मांसरसः शोषादिषु| वाते त्वम्लानि च| पित्ते शर्करोदकम्| त्रिफलोदकन्तु सक्षौद्रं श्लेष्मणि प्रायश्चाक्षिगलरोगेषु| मस्त्वेव वा दध्नि कूचिकाकीलाटयोश्च| धान्याम्लं मस्तु तक्रं वा शाकावरान्नेषु| मद्यं मांसेषु| फलाम्लमम्बु वाऽऽसवांश्च विविधान् विभज्य प्रयोजयेत्| विशेषतस्तु मध्वासवान् ग्राम्येषु, तीक्ष्णान् त्रिफलासवान् वन्येषु| न्यग्रोधादिफलासवान् विष्किरेषु| अर्कशेलुशिरीषकपित्थासवान् बिलेशयेषु, दिग्धहतेषु च| अम्लफलासवान् प्रसहेषु| काशेक्षुपद्मबीजशृङ्गाटककशेरुकमृद्वीकाखदिरासवान् क्षौद्रयुक्तं वा शीतमुदकमुदश्विद्वा महामृगेष्वौदकेषु च| सुरां प्रतुदेषु तथा श्रमार्तेषु कृशेषु च| मधूदकं स्थूलेषु| मद्यं मद्यमांससात्म्येष्वल्पाग्निषु||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnalakShaNam (33) · Śloka 33
অপি চ - সমাসেনান্নবিপরীতমবিরোধি চ||৩৩||
View original
अपि च - समासेनान्नविपरीतमविरोधि च||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnaguNAH (34) · Śloka 34
অনুপানং খলু তর্পযতি প্রীণযত্যূর্জযতি বৃংহযতি দেহস্য পর্যাপ্তিমভিনির্বর্তযতি ভুক্তমবসাদযত্যন্নসঙ্ঘাতং ভিনত্তি মার্দবমাপাদযতি ক্লেদযতি সুখপরিণামিতামাশুব্যবাযিতাং চাহারস্যোপজনযতি||৩৪||
View original
अनुपानं खलु तर्पयति प्रीणयत्यूर्जयति बृंहयति देहस्य पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति भुक्तमवसादयत्यन्नसङ्घातं भिनत्ति मार्दवमापादयति क्लेदयति सुखपरिणामितामाशुव्यवायितां चाहारस्योपजनयति||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnavarjyAH (35) · Śloka 35
বর্জ্যং তূর্ধ্বজত্রুগদশ্বাসকাসপ্রসেকহিধ্মাস্বরভেদোরঃক্ষতিভির্গীতভাষ্যপ্রসক্তৈশ্চ| তেষাং হি প্রদূষ্যামাশযমুরঃকণ্ঠস্থিতমাহারজং স্নেহমাসাদ্য তদভিষ্যন্দাগ্নিসাদচ্ছর্দ্যাদীনামযান্ বিদধ্যাত্||৩৫||
View original
वर्ज्यं तूर्ध्वजत्रुगदश्वासकासप्रसेकहिध्मास्वरभेदोरःक्षतिभिर्गीतभाष्यप्रसक्तैश्च| तेषां हि प्रदूष्यामाशयमुरःकण्ठस्थितमाहारजं स्नेहमासाद्य तदभिष्यन्दाग्निसादच्छर्द्यादीनामयान् विदध्यात्||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAnAnantaraM niShiddhAni varjanIyAni ca (36) · Śloka 36
পীত্বা চ ভাষ্যগেযাধ্বস্বপ্নান্ন শীলযেত্| পানং চ প্রক্লিন্ন দেহমেহকণ্ঠাক্ষিরোগব্রণিন ইতি||৩৬||
View original
पीत्वा च भाष्यगेयाध्वस्वप्नान्न शीलयेत्| पानं च प्रक्लिन्न देहमेहकण्ठाक्षिरोगव्रणिन इति||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojanAnantaravidhiH dravottarabhojanasya visheShashca (37) · Śloka 37
ততঃ পাণিগতমন্নমন্যেনাপনীয দন্তান্তরস্থঞ্চ শনৈঃ শনৈঃ শোধনেন বিশোধ্য লেপগন্ধস্নেহাপনোদমাচান্তোঽঙ্গুল্যগ্রগলিতাম্বুপরিষিক্তনেত্রস্তাম্বূলা-দিকৃতবদনবৈশদ্যো ধূমপানাদিহৃতোর্ধ্বকফবেগঃ পদশতমাত্রং গত্বা বামপার্শ্বেন সংবিশেত্| দ্রবোত্তরভোজনস্তু শয্যাং নাতিসেবেত||৩৭||
View original
ततः पाणिगतमन्नमन्येनापनीय दन्तान्तरस्थञ्च शनैः शनैः शोधनेन विशोध्य लेपगन्धस्नेहापनोदमाचान्तोऽङ्गुल्यग्रगलिताम्बुपरिषिक्तनेत्रस्ताम्बूला-दिकृतवदनवैशद्यो धूमपानादिहृतोर्ध्वकफवेगः पदशतमात्रं गत्वा वामपार्श्वेन संविशेत्| द्रवोत्तरभोजनस्तु शय्यां नातिसेवेत||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhuktavataH niShiddhAni (38) · Śloka 38
যানপ্লবনবাহনাগ্ন্যাতপাংশ্চ ভুক্তবান্ বর্জযেত্| আহারপরিণামকরা ভাবাঃ তেষাং কার্যাণি চ আহারপরিণামকরাঃ পুনরিমে ভাবাঃ| তদ্যথা ঊষ্মা, বাযুঃ, স্নেহঃ, ক্লেদঃ, কালঃ সমযোগশ্চ তত্রোষ্মা পচতি, বাযুরপকর্ষতি, স্নেহো মার্দবং জনযতি, ক্লেদশৈথিল্যমাপাদযতি, কালঃ সর্ববপুর্ব্যাপ্তিমভিনির্বর্তযতি| সমযোগস্ত্বেষামন্নপরিণামধাতুসাম্যকরঃ সম্পদ্যতে||৩৮||
View original
यानप्लवनवाहनाग्न्यातपांश्च भुक्तवान् वर्जयेत्| आहारपरिणामकरा भावाः तेषां कार्याणि च आहारपरिणामकराः पुनरिमे भावाः| तद्यथा ऊष्मा, वायुः, स्नेहः, क्लेदः, कालः समयोगश्च तत्रोष्मा पचति, वायुरपकर्षति, स्नेहो मार्दवं जनयति, क्लेदशैथिल्यमापादयति, कालः सर्ववपुर्व्याप्तिमभिनिर्वर्तयति| समयोगस्त्वेषामन्नपरिणामधातुसाम्यकरः सम्पद्यते||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samayogasya kAraNAni (39) · Śloka 39
সমযোগস্য তু পুনঃ কারাণান্যুচিতো হিতশ্চ দেহসংস্কারোঽভ্যবহারচেষ্টা শযনং সৌমনস্যঞ্চ||৩৯||
View original
समयोगस्य तु पुनः काराणान्युचितो हितश्च देहसंस्कारोऽभ्यवहारचेष्टा शयनं सौमनस्यञ्च||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pariNamata AhAraguNAH (40) · Śloka 40
পরিণমতস্ত্বাহারস্য গুণাঃ শরীরগুণভাবমাপদ্যন্তে যথাস্বমবিরুদ্ধাঃ||৪০||
View original
परिणमतस्त्वाहारस्य गुणाः शरीरगुणभावमापद्यन्ते यथास्वमविरुद्धाः||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viruddhAhAradoShaH (41) · Śloka 41
বিরুদ্ধাস্তু বিহতাশ্চ বিরোধিভির্বিহন্যুঃ শরীরমিতি||৪১||
View original
विरुद्धास्तु विहताश्च विरोधिभिर्विहन्युः शरीरमिति||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhuktavatA abhyojyAnyatyarthAkAMkShAyAM mAtrayA bhojyAni ca (42) · Śloka 42
ভবন্তি চাত্র- ঔকুলাভ্যোষপৃথুকান্ সুপিষ্টকৃততণ্ডুলান্| ন জাতু ভুক্তবানদ্যান্মাত্রযাদ্যাত্সুকাংক্ষিতঃ||৪২||
View original
भवन्ति चात्र- औकुलाभ्योषपृथुकान् सुपिष्टकृततण्डुलान्| न जातु भुक्तवानद्यान्मात्रयाद्यात्सुकांक्षितः||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tyAjyaM bhojanam (43) · Śloka 43
শাকাবরান্নকট্বম্লকষাযলবণোত্কটম্| ত্যজেদেকরসাসাত্ম্যং গুরু শুষ্কং চ ভোজনম্||৪৩||
View original
शाकावरान्नकट्वम्लकषायलवणोत्कटम्| त्यजेदेकरसासात्म्यं गुरु शुष्कं च भोजनम्||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtatyenAshIlanIyAni (44) · Śloka 44
বক্ষ্যতে যন্নিদানাদৌ সর্বদোষপ্রকোপণম্| অত্যভিষ্যন্দি বিষ্টম্ভি বিদাহি গুরু রূক্ষণম্| কিলাটদধিকূচীকামত্স্যশুষ্কামমূলকম্| ক্ষারপিষ্টবিরূঢাদ্যং তত্সমস্তং ন শীলযেত্||৪৪||
View original
वक्ष्यते यन्निदानादौ सर्वदोषप्रकोपणम्| अत्यभिष्यन्दि विष्टम्भि विदाहि गुरु रूक्षणम्| किलाटदधिकूचीकामत्स्यशुष्काममूलकम्| क्षारपिष्टविरूढाद्यं तत्समस्तं न शीलयेत्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nityaM shIlanIyAni (45) · Śloka 45
শীলযেচ্ছালিগোধূমযবষষ্টিকজাঙ্গলম্| সুনিষণ্ণকজীবন্তীবালমূলকবাস্তুকম্| পথ্যামলকমৃদ্বীকাপতোলীমুদ্গশর্করাঃ| ঘৃতদিব্যোদকক্ষীরক্ষৌদ্রদাডিমসৈন্ধবম্| ত্রিফলাং মধুসর্পিভ্যাং নিশি নেত্রবলায চ| স্বাস্থ্যানুবৃত্তিকৃদ্যচ্চ রোগোচ্ছেদকরঞ্চ যত্||৪৫||
View original
शीलयेच्छालिगोधूमयवषष्टिकजाङ्गलम्| सुनिषण्णकजीवन्तीबालमूलकवास्तुकम्| पथ्यामलकमृद्वीकापतोलीमुद्गशर्कराः| घृतदिव्योदकक्षीरक्षौद्रदाडिमसैन्धवम्| त्रिफलां मधुसर्पिभ्यां निशि नेत्रबलाय च| स्वास्थ्यानुवृत्तिकृद्यच्च रोगोच्छेदकरञ्च यत्||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svabhAvAdiviparItAni varjyAni (46) · Śloka 46
স্বভাবমাত্রাযোগাদিপরস্পরবিপর্যযৈঃ| ভোজনানি বিরুদ্ধ্যন্তে তানি বিদ্বান্ বিবর্জযেত্||৪৬||
View original
स्वभावमात्रायोगादिपरस्परविपर्ययैः| भोजनानि विरुद्ध्यन्ते तानि विद्वान् विवर्जयेत्||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtusAmyAnuvRuttau dhAtuvaiShamyAnuvRuttau ca hetuH (47) · Śloka 47
ত্যগাদ্বিষমহেতূনাং সমানাং চোপসেবনাত্| বিষমা নানুবধ্নন্তি জাযন্তে ধাতবঃ সমাঃ||৪৭||
View original
त्यगाद्विषमहेतूनां समानां चोपसेवनात्| विषमा नानुबध्नन्ति जायन्ते धातवः समाः||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kukShAvannapAnapUraNakramaH apavAdashca (48) · Śloka 48
অন্নেন কুক্ষের্দ্বাবংশৌ পানেনৈকং প্রপূরযেত্| আশ্রযং পবনাদীনাং চতুর্থমবশেষযেত্| মন্দানলবলারোগ্যনৃপেশ্বরসুখাত্মসু| যোজ্যঃ ক্রমোঽযং সততং নাবশ্যমিতরেষু চ||৪৮||
View original
अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशौ पानेनैकं प्रपूरयेत्| आश्रयं पवनादीनां चतुर्थमवशेषयेत्| मन्दानलबलारोग्यनृपेश्वरसुखात्मसु| योज्यः क्रमोऽयं सततं नावश्यमितरेषु च||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rUkShasnigdhAhAraguNAH (49) · Śloka 49
করোতি রূক্ষং বলবর্ণনাশং ত্বগ্রূক্ষতাং বাতশকৃন্নিরোধম্| স্নিগ্ধন্ত্বতিশ্লেষ্মচযপ্রসেকহৃদ্গৌরবালস্যরুচিপ্রণাশান্||৪৯||
View original
करोति रूक्षं बलवर्णनाशं त्वग्रूक्षतां वातशकृन्निरोधम्| स्निग्धन्त्वतिश्लेष्मचयप्रसेकहृद्गौरवालस्यरुचिप्रणाशान्||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atyuShNAtishItAhAraguNAH (50) · Śloka 50
অত্যুষ্ণমন্নম্মদদাহতৃষ্ণাবলপ্রণাশভ্রমরক্তপিত্তম্| শীতন্তু সাদারুচিবহ্নিসাদহৃল্লাসবিষ্টম্ভনরোমহর্ষান্||৫০||
View original
अत्युष्णमन्नम्मददाहतृष्णाबलप्रणाशभ्रमरक्तपित्तम्| शीतन्तु सादारुचिवह्निसादहृल्लासविष्टम्भनरोमहर्षान्||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atikaThinAtidravAhAraguNAH (51) · Śloka 51
অতিস্থিরং মূত্রশকৃদ্বিবন্ধমতৃপ্তিমব্যাপ্তিমশীঘ্রপক্তিম্| অতিদ্রবং পীনসমেহকাসস্যন্দান্ করোত্যগ্নিবলঞ্চ হন্তি||৫১||
View original
अतिस्थिरं मूत्रशकृद्विबन्धमतृप्तिमव्याप्तिमशीघ्रपक्तिम्| अतिद्रवं पीनसमेहकासस्यन्दान् करोत्यग्निबलञ्च हन्ति||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atimadhurAsAtmyAtilavaNatIkShNAtyamlAhAraguNAH (52) · Śloka 52
অতিমধুরমনলশমনং ভুক্তমসাত্ম্যং ন পুষ্টযে বপুষঃ| অতিলবণমচক্ষুষ্যং তীক্ষ্ণাত্যম্লং জরা সাক্ষাত্||৫২||
View original
अतिमधुरमनलशमनं भुक्तमसात्म्यं न पुष्टये वपुषः| अतिलवणमचक्षुष्यं तीक्ष्णात्यम्लं जरा साक्षात्||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annapAnavidhyadhyAyopasaMhAraH (10) · Śloka 10
ইতি বিবিধমবলম্ব্য যোঽন্নপানং বলমিব বিগ্রহবত্সদোপযুঙ্ক্তে| তনুমপি তনুজাং রুজাং ত্বনাপ্য ব্রজতি নরঃ স সমাশতস্য পারম্||৫৩|| ইতি বৈদ্যপতিসিংহগুপ্তস্য সূনোর্বাগ্ভটস্য কৃতৌ অষ্টাঙ্গসংগ্রহসংহিতাযাং সূত্রস্থানেঽন্নপানবিধির্নাম দশমোঽধ্যাযঃ||১০||
View original
इति विविधमवलम्ब्य योऽन्नपानं बलमिव विग्रहवत्सदोपयुङ्क्ते| तनुमपि तनुजां रुजां त्वनाप्य व्रजति नरः स समाशतस्य पारम्||५३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थानेऽन्नपानविधिर्नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon