Adhikarana atha viruddhAnnavij~jAnIyo nAma navamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō viruddhānnavijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो विरुद्धान्नविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grAmyamAMsAnAM madhuguDAdibhiH saha bhakShaNe niShedhaH (2) · Śloka 2
grāmyānūpaudakapiśitāni, madhuguḍatilapayōmāṣamūlakabisairvirūḍhadhānyaiśca naikadhyamadyāt||2||
ग्राम्यानूपौदकपिशितानि, मधुगुडतिलपयोमाषमूलकबिसैर्विरूढधान्यैश्च नैकध्यमद्यात्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana payasA saha matsyabhakShaNe niShedhaH (3) · Śloka 3
viśēṣataḥ payasā matsyān| ubhayaṁ hyētanmadhurasavipākitvādabhiṣyandi, śītōṣṇavīryatvātparasparaṁ viruddham||3||
विशेषतः पयसा मत्स्यान्| उभयं ह्येतन्मधुरसविपाकित्वादभिष्यन्दि, शीतोष्णवीर्यत्वात्परस्परं विरुद्धम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana payasA saha visheSheNa cilicimasya bhakShaNe niShedhaH cilicimalakShaNa~jca (4) · Śloka 4
tēṣvapi viśēṣēṇa cilicimaḥ| sa punaḥ śakalī lōhitanayanaḥ sarvatō lōhitarājirlōhitaprabhākaraḥ prāyō bhūmau carati, sō'tyabhiṣyanditamatvāt sutarāṁ vyādhīnupajanayatyāmaviṣaṁ ca||4||
तेष्वपि विशेषेण चिलिचिमः| स पुनः शकली लोहितनयनः सर्वतो लोहितराजिर्लोहितप्रभाकरः प्रायो भूमौ चरति, सोऽत्यभिष्यन्दितमत्वात् सुतरां व्याधीनुपजनयत्यामविषं च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvamamladravyaM ka~ggvAdayashca payasA saha viruddhyante (5) · Śloka 5
sarvañcāmlaṁ dravamadravaṁ payasaikadhyaṁ viruddham| tata uttaraṁ vā viruddhaṁ phalañca kaṅguvarakamakuṣṭhakulatthamāṣaniṣpāvāśca||5||
सर्वञ्चाम्लं द्रवमद्रवं पयसैकध्यं विरुद्धम्| तत उत्तरं वा विरुद्धं फलञ्च कङ्गुवरकमकुष्ठकुलत्थमाषनिष्पावाश्च||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUlakAdiharitakabhakShaNottaraM payaH na sevyam (6) · Śloka 6
na mūlakādirahitaṁ bhakṣayitvā payaḥ sēvyaṁ kuṣṭhābādhabhayāt||6||
न मूलकादिरहितं भक्षयित्वा पयः सेव्यं कुष्ठाबाधभयात्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShIramadhubhyAM viruddhAni dravyANi (7) · Śloka 7
pauṣkaraṁ rauhiṇīkaṁ jātukaṁ vā śākaṁ saha madhupayōbhyāṁ nābhyavaharēt| tābhyāñca saha kapōtān sarṣapatailabhr̥ṣṭān||7||
पौष्करं रौहिणीकं जातुकं वा शाकं सह मधुपयोभ्यां नाभ्यवहरेत्| ताभ्याञ्च सह कपोतान् सर्षपतैलभृष्टान्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarShapatailabhRuShTAni matsyavarAhamAMsAni viruddhAni (8) · Śloka 8
tathā sarṣapatailabhr̥ṣṭānāṁ matsyabadarāṇāṁ badarāṇi śvāvidvarāhamāṁsaṁ caikadhyaṁ pittēnāmamāṁsāni||8||
तथा सर्षपतैलभृष्टानां मत्स्यबदराणां बदराणि श्वाविद्वराहमांसं चैकध्यं पित्तेनाममांसानि||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMyogaviruddhAni (9) · Śloka 9
dadhnā kukkuṭaṁ pr̥ṣataṁ ca| kusumbhaśākēnaurabhram| sauvīrakēṇa tilaśaṣkulīḥ| kṣīrēṇa lavaṇam| mūlakēna māṣasūpam| navanītēna mūlaśākam| upōdakāṁ mairēyamārdvīkābhyām| pīlūni karīraiḥ| bisairvirūḍhakāni| dadhnā māṣasūpēna guḍēna madhunā ghr̥tēna vā lakuca phalam| dadhnā takrēṇa tālaphalēna vā kadalīphalam| pippalīmaricābhyāṁ, madhunā guḍēna vā kākamācīṁ||9||
दध्ना कुक्कुटं पृषतं च| कुसुम्भशाकेनौरभ्रम्| सौवीरकेण तिलशष्कुलीः| क्षीरेण लवणम्| मूलकेन माषसूपम्| नवनीतेन मूलशाकम्| उपोदकां मैरेयमार्द्वीकाभ्याम्| पीलूनि करीरैः| बिसैर्विरूढकानि| दध्ना माषसूपेन गुडेन मधुना घृतेन वा लकुच फलम्| दध्ना तक्रेण तालफलेन वा कदलीफलम्| पिप्पलीमरिचाभ्यां, मधुना गुडेन वा काकमाचीं||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAkamAcyA saMskArAdibhirvirodhaH (10) · Śloka 10
tāmēva matsyapacanē śr̥ṅgivērapacanē vā bhājanē siddhāmanyatra vā siddhāṁ rātrimuṣitām||10||
तामेव मत्स्यपचने शृङ्गिवेरपचने वा भाजने सिद्धामन्यत्र वा सिद्धां रात्रिमुषिताम्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAMsyabhAjane dasharAtrasthitaM sarpirna sevyam (11) · Śloka 11
kāṁsyabhājanē daśarātrōṣitaṁ sarpiḥ||11||
कांस्यभाजने दशरात्रोषितं सर्पिः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMyogasaMskArAdi viruddhAni (12) · Śloka 12
madyadadhimadhubhallātakēṣu cōṣṇam| takrasiddhakāsampillakō viruddhaḥ| aṅgāraśūlyō bhāsaḥ| surākr̥sarāpāyasāścaikadhyaṁ viruddhāḥ| madhusarpirvasātailōdakāni samadhr̥tāni dviśastriśaḥ samastāni vā| madhughr̥tē bhinnāṁśē divyōdakānupānē| madhupuṣkarabījam| padmōttarikāśākaṁ śārkarō mairēyō madhu ca sahōpayuktaṁ sarvē viruddham; vātaṁ cātikōpayati| hāridrakaḥ sarṣapatailabhr̥ṣṭō viruddhaḥ| pittaṁ cātikōpayati| pāyasō manthānupānō viruddhaḥ| ślēṣmāṇaṁ cātikōpayati| upōdakā tilakalkasiddhā hēturatīsārasya| balākā vāruṇyā kulmāṣaiśca viruddhā| saiva varāhavasayā paribhr̥ṣṭō sadyō vyāpādayati| gōdhālāvatittirimayūrakapiñjalāścairaṇḍadārvagnisiddhā ēraṇḍatailasammūrcchitāḥ| hārītamāṁsaṁ haridraśūlakāvasakaṁ hāridrāgnipluṣṭaṁ ca| tadēva bhasmapāṁsuparidhvastaṁ sakṣaudraṁ ca| tathā matsyanistālitasnēhasādhitāḥ pippalyaḥ||12||
मद्यदधिमधुभल्लातकेषु चोष्णम्| तक्रसिद्धकासम्पिल्लको विरुद्धः| अङ्गारशूल्यो भासः| सुराकृसरापायसाश्चैकध्यं विरुद्धाः| मधुसर्पिर्वसातैलोदकानि समधृतानि द्विशस्त्रिशः समस्तानि वा| मधुघृते भिन्नांशे दिव्योदकानुपाने| मधुपुष्करबीजम्| पद्मोत्तरिकाशाकं शार्करो मैरेयो मधु च सहोपयुक्तं सर्वे विरुद्धम्; वातं चातिकोपयति| हारिद्रकः सर्षपतैलभृष्टो विरुद्धः| पित्तं चातिकोपयति| पायसो मन्थानुपानो विरुद्धः| श्लेष्माणं चातिकोपयति| उपोदका तिलकल्कसिद्धा हेतुरतीसारस्य| बलाका वारुण्या कुल्माषैश्च विरुद्धा| सैव वराहवसया परिभृष्टो सद्यो व्यापादयति| गोधालावतित्तिरिमयूरकपिञ्जलाश्चैरण्डदार्वग्निसिद्धा एरण्डतैलसम्मूर्च्छिताः| हारीतमांसं हरिद्रशूलकावसकं हारिद्राग्निप्लुष्टं च| तदेव भस्मपांसुपरिध्वस्तं सक्षौद्रं च| तथा मत्स्यनिस्तालितस्नेहसाधिताः पिप्पल्यः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shItoShNanavapurANAdIni sammilitAni na sevyAni (13) · Śloka 13
śītōṣṇaṁ navapurāṇamāmapakvañca naikamaikadhyamadyāt||13||
शीतोष्णं नवपुराणमामपक्वञ्च नैकमैकध्यमद्यात्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uShNAbhitaptasya sahasA salilAvagAhAdiniShedhaH (14) · Śloka 14
salilāvagāhaḥ sahasōṣṇābhitaptasya tvagdr̥ṣṭyōrupapātāya| tr̥ṣṇābhipravr̥ddhayē ca| tathaiva ca payaḥpānaṁ raktapittāya||14||
सलिलावगाहः सहसोष्णाभितप्तस्य त्वग्दृष्ट्योरुपपाताय| तृष्णाभिप्रवृद्धये च| तथैव च पयःपानं रक्तपित्ताय||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shrAntasya sahasA bhojane doShaH (15) · Śloka 15
śarīrēṇāyastasya sahasā'bhyavahāraḥ chardiṣē gulmāya vā| vācā tvāyastasya svarasādāya||15||
शरीरेणायस्तस्य सहसाऽभ्यवहारः छर्दिषे गुल्माय वा| वाचा त्वायस्तस्य स्वरसादाय||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (16) · Śloka 16
ityannapānadravyavirōdhaikadēśō bāhulyēnōpayōgī kathitaḥ| bhēṣajadravyāṇāntu yathōpadēśamēva prayōgē nyāyyataraḥ| tadvirōdhaḥ punaratiprasaṅgabhayānnōktaḥ| na ca tadvijñānamēkāntabhadrakam||16||
इत्यन्नपानद्रव्यविरोधैकदेशो बाहुल्येनोपयोगी कथितः| भेषजद्रव्याणान्तु यथोपदेशमेव प्रयोगे न्याय्यतरः| तद्विरोधः पुनरतिप्रसङ्गभयान्नोक्तः| न च तद्विज्ञानमेकान्तभद्रकम्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viruddhadravyalakShaNam (17) · Śloka 17
api ca- utklēśya dōṣānna harēt dravyaṁ yattatsamāsataḥ| viruddhaṁ taddhi dhātūnāṁ pratyanīkatayā sthitam||17||
अपि च- उत्क्लेश्य दोषान्न हरेत् द्रव्यं यत्तत्समासतः| विरुद्धं तद्धि धातूनां प्रत्यनीकतया स्थितम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virodhaprakArAH (18) · Śloka 18
balināṁ mithōguṇānāṁ viṣamatayā samatayā'pyubhayathāpi| saṁskārādivaśēna ca bhavati nisargādapi virōdhaḥ||18||
बलिनां मिथोगुणानां विषमतया समतयाऽप्युभयथापि| संस्कारादिवशेन च भवति निसर्गादपि विरोधः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virodhaprakArANAmudAharaNAni (19) · Śloka 19
kṣīraṁ kulatthaiḥ panasēna matsyaiḥ taptaṁ dadhikṣaudraghr̥tē samāṁśē| vāryūṣarē rātriṣu saktāvaśca tōyāntarāstē yavakāstathā ca||19||
क्षीरं कुलत्थैः पनसेन मत्स्यैः तप्तं दधिक्षौद्रघृते समांशे| वार्यूषरे रात्रिषु सक्तावश्च तोयान्तरास्ते यवकास्तथा च||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kushAgrabuddhInAmetadudAharaNamAtram (20) · Śloka 20
kuśāgrīyadhiyāmētadudāharaṇamātrakam| upanītamalaṁ vidvān sarvatra kramatē yataḥ||20||
कुशाग्रीयधियामेतदुदाहरणमात्रकम्| उपनीतमलं विद्वान् सर्वत्र क्रमते यतः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viruddhAshane vyApada (21) · Śloka 21
visphōṭaśōphamadavidradhigulmayakṣmatējōbalasmr̥timatīndriyacittanāśān| kuryād viruddhamaśanaṁ jvaramasrapittamaṣṭau gadāṁśca mahatō viṣavacca mr̥tyum||21||
विस्फोटशोफमदविद्रधिगुल्मयक्ष्मतेजोबलस्मृतिमतीन्द्रियचित्तनाशान्| कुर्याद् विरुद्धमशनं ज्वरमस्रपित्तमष्टौ गदांश्च महतो विषवच्च मृत्युम्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viruddhAshanajeShu rogeShu pratIkAraH (22) · Śloka 22
tēṣvāśu kuryātsaṁśuddhiṁ śamaṁ vā tadvirōdhibhiḥ| dravyaistairēva vā pūrvaṁ śarīrasyābhisaṁskr̥tim||22||
तेष्वाशु कुर्यात्संशुद्धिं शमं वा तद्विरोधिभिः| द्रव्यैस्तैरेव वा पूर्वं शरीरस्याभिसंस्कृतिम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAyAmasnigdhAdInAM virodhyapi na bAdhakam (23) · Śloka 23
vyāyāmasnigdhadīptāgnivayasthabalaśālinām| virōdhyapi na pīḍāyai sātmyamalpaṁ ca bhōjanam||23||
व्यायामस्निग्धदीप्ताग्निवयस्थबलशालिनाम्| विरोध्यपि न पीडायै सात्म्यमल्पं च भोजनम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viruddhopayoge~api roganivRuttau bIjam (24) · Śloka 24
dōṣādivaiparītyēna haratē rōgiṇāṁ rujam| ēkadhyaṁ dadhidugdhādiyōjanā na virudhyatē| yōgādibhēdādyadyadvā pathyānāmapyapathyatā| tadbhēdāntaratastadvadvirōdhō'pi nivarttatē||24||
दोषादिवैपरीत्येन हरते रोगिणां रुजम्| एकध्यं दधिदुग्धादियोजना न विरुध्यते| योगादिभेदाद्यद्यद्वा पथ्यानामप्यपथ्यता| तद्भेदान्तरतस्तद्वद्विरोधोऽपि निवर्त्तते||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pathyApathyayostyAgashIlanayorvidhiH (25) · Śloka 25
pādāṁśēna tyajētsātmyamahitaṁ hitamācarēt| ēkāntaraṁ tataścōrdhvaṁ dvyantaraṁ tryantaraṁ tathā||25||
पादांशेन त्यजेत्सात्म्यमहितं हितमाचरेत्| एकान्तरं ततश्चोर्ध्वं द्व्यन्तरं त्र्यन्तरं तथा||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kramashaH pathyApathyashIlanaparihAraguNAH (26) · Śloka 26
kramēṇānēna sāntyaktā dōṣāḥ saṁvardhitā guṇāḥ| prabhavanti na pīḍāyai prāpnuvanti sthirātmatām||26||
क्रमेणानेन सान्त्यक्ता दोषाः संवर्धिता गुणाः| प्रभवन्ति न पीडायै प्राप्नुवन्ति स्थिरात्मताम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trayaH upastambhAH (27) · Śloka 27
tritayaṁ caitadupastambhanamāhāraḥ svapnō'brahmacaryaṁ ca| ēbhiryuktiyuktairupātabdhamupastambhaiḥ śarīraṁ balavarṇōpacayōcitamanuvartatē yāvadāyuḥ saṁskāraḥ| tatrā''hāra uktō vakṣyatē ca||27||
त्रितयं चैतदुपस्तम्भनमाहारः स्वप्नोऽब्रह्मचर्यं च| एभिर्युक्तियुक्तैरुपातब्धमुपस्तम्भैः शरीरं बलवर्णोपचयोचितमनुवर्तते यावदायुः संस्कारः| तत्राऽऽहार उक्तो वक्ष्यते च||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidrAyAH svarUpam (28) · Śloka 28
lōkādisargaprabhavā tamōmūlā tamōmayī| bāhulyāttamasō rātrau nidrā prāyēṇa jāyatē||28||
लोकादिसर्गप्रभवा तमोमूला तमोमयी| बाहुल्यात्तमसो रात्रौ निद्रा प्रायेण जायते||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidrAveshAvasthA (29) · Śloka 29
ślēṣmāvr̥tēṣu srōtassu śramāduparatēṣu ca| indriyēṣu svakarmabhyō nidrā viśati dēhinam||29||
श्लेष्मावृतेषु स्रोतस्सु श्रमादुपरतेषु च| इन्द्रियेषु स्वकर्मभ्यो निद्रा विशति देहिनम्||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svapnAvasthA (30) · Śloka 30
sarvēndriyavyuparatau manō'nuparataṁ yadā| viṣayēbhyastadā svapnaṁ nānārūpaṁ prapaśyati||30||
सर्वेन्द्रियव्युपरतौ मनोऽनुपरतं यदा| विषयेभ्यस्तदा स्वप्नं नानारूपं प्रपश्यति||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidrAyAM mAhAtmyam (31) · Śloka 31
nidrāyattaṁ sukhaṁ duḥkhaṁ puṣṭiḥ kārśyaṁ balābalam| vr̥ṣatāṁ klībatā jñānamajñānaṁ jīvitaṁ na ca||31||
निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम्| वृषतां क्लीबता ज्ञानमज्ञानं जीवितं न च||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana akAlanidrAdidoShAH (32) · Śloka 32
akālē'tiprasaṅgācca na ca nidrā nivēṣitā| sukhāyuṣī parātkuryātkālarātririvāparā||32||
अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निवेषिता| सुखायुषी परात्कुर्यात्कालरात्रिरिवापरा||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yuktanidrAyAH guNAH (33) · Śloka 33
saiva yuktā punaryuṅktē nidrādēhaṁ sukhāyuṣā| yōgābhiyōginō buddhirnirmalā'tamasā yathā||33||
सैव युक्ता पुनर्युङ्क्ते निद्रादेहं सुखायुषा| योगाभियोगिनो बुद्धिर्निर्मलाऽतमसा यथा||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAtrijAgaraNAdInAM guNAH (34) · Śloka 34
rātrau jāgaraṇaṁ rūkṣaṁ snigdhaṁ prasvapanaṁ divā| arūkṣamanabhiṣyandi tvāsīnapracalāyitam||34||
रात्रौ जागरणं रूक्षं स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा| अरूक्षमनभिष्यन्दि त्वासीनप्रचलायितम्||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grIShme divAsvapnaM hitam (35) · Śloka 35
grīṣmē vāyucayādānaraukṣyarātryalpabhāvataḥ| divāsvapnō hitō'nyasmin kaphapittakarō hi saḥ||35||
ग्रीष्मे वायुचयादानरौक्ष्यरात्र्यल्पभावतः| दिवास्वप्नो हितोऽन्यस्मिन् कफपित्तकरो हि सः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grIShmavarjyeShu RutuShu divAsvApaniShedhaH apavAdashca (36) · Śloka 36
muktā'tibhāṣyayānādhvamadyastrībhārakarmabhiḥ| krōdhaśōkabhayaiḥ klāntān śvāsahidhmātisāriṇaḥ| vr̥ddhabālābalakṣīṇakṣatatr̥ṭcchūlapīḍitān| ajīrṇyabhihatōnmattāndivāsvapnōcitānapi| dhātusāmyaṁ tathā hyēṣāṁ ślēṣmā cāṅgāni puṣyati||36||
मुक्ताऽतिभाष्ययानाध्वमद्यस्त्रीभारकर्मभिः| क्रोधशोकभयैः क्लान्तान् श्वासहिध्मातिसारिणः| वृद्धबालाबलक्षीणक्षततृट्च्छूलपीडितान्| अजीर्ण्यभिहतोन्मत्तान्दिवास्वप्नोचितानपि| धातुसाम्यं तथा ह्येषां श्लेष्मा चाङ्गानि पुष्यति||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grIShme~api divAsvApe~ayogyAH (37) · Śloka 37
bahumēdaḥ kaphāḥ svapyuḥ snēhanityāśca nāhani||37||
बहुमेदः कफाः स्वप्युः स्नेहनित्याश्च नाहनि||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAtriShvapi svapne~anarhAH (38) · Śloka 38
viṣārttaḥ kaṇṭharōgī ca naiva jātu niśāsvapi||38||
विषार्त्तः कण्ठरोगी च नैव जातु निशास्वपि||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ahitanidrayA jAyamAnA rogAH (39) · Śloka 39
halīmakaśirōjāḍyastaimityagurugātratāḥ| jvarabhramamatibhraṁśasrōtōrōdhāgnimandatāḥ| śōphārōcanahr̥llāsapīnasārddhāvabhēdakāḥ| kaṇḍūrukkōṭhapiṭakākāsatandrāgalāmayāḥ| viṣavēgapravr̥ttiśca bhavēdahitanidrayā||39||
हलीमकशिरोजाड्यस्तैमित्यगुरुगात्रताः| ज्वरभ्रममतिभ्रंशस्रोतोरोधाग्निमन्दताः| शोफारोचनहृल्लासपीनसार्द्धावभेदकाः| कण्डूरुक्कोठपिटकाकासतन्द्रागलामयाः| विषवेगप्रवृत्तिश्च भवेदहितनिद्रया||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atinidrAyAH kAraNam (40) · Śloka 40
apacyamānō bāhulyātsrōtāṁsyāvr̥ṇutē kaphaḥ| tataḥ srōtassu ruddhēṣu jāyatē gātragauravam| gurugātrasya cālasyamālasyādatinidratā||40||
अपच्यमानो बाहुल्यात्स्रोतांस्यावृणुते कफः| ततः स्रोतस्सु रुद्धेषु जायते गात्रगौरवम्| गुरुगात्रस्य चालस्यमालस्यादतिनिद्रता||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atinidrAnAshakAni (41) · Śloka 41
virēkaḥ kāyaśirasōrvamanaṁ raktamōkṣaṇam| dhūmaḥ kṣuttr̥ḍvyathāharṣaśōkamaithunabhīkrudhaḥ| cintōtkaṇṭhā'sukhā śayyā sattvaudāryaṁ tamōjayaḥ| rūkṣānnaṁ cāhitāṁ nidrāṁ vārayanti prasaṅginīm||41||
विरेकः कायशिरसोर्वमनं रक्तमोक्षणम्| धूमः क्षुत्तृड्व्यथाहर्षशोकमैथुनभीक्रुधः| चिन्तोत्कण्ठाऽसुखा शय्या सत्त्वौदार्यं तमोजयः| रूक्षान्नं चाहितां निद्रां वारयन्ति प्रसङ्गिनीम्||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidrAnAshe hetavaH (42) · Śloka 42
ēta ēva ca vijñēyā nidrānāśasya hētavaḥ| kālaśīlakṣayō vyādhirvr̥ddhiścānilapittayōḥ||42||
एत एव च विज्ञेया निद्रानाशस्य हेतवः| कालशीलक्षयो व्याधिर्वृद्धिश्चानिलपित्तयोः||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidrAnAshAjjAyamAnA rogAH (43) · Śloka 43
nidrānāśādaṅgamarddaśirōgauravajr̥mbhikāḥ| jāḍyaglānibhramāpaktitandrārōgāśca vātajāḥ||43||
निद्रानाशादङ्गमर्द्दशिरोगौरवजृम्भिकाः| जाड्यग्लानिभ्रमापक्तितन्द्रारोगाश्च वातजाः||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tandrAnidAnAni (44) · Śloka 44
kaphō'lpō vāyunōddhūtō dhamanīḥ sannirudhya tu| kuryātsaṁjñāpahāṁ tandrāṁ dāruṇāṁ mōhakāriṇīm| unmīlitavinirbhugnē parivartitatārakē| bhavatastatra nayanē srutē lulitapakṣmaṇī| arddhatrirātrātsā sādhyā na sā sādhyā tataḥ param||44||
कफोऽल्पो वायुनोद्धूतो धमनीः सन्निरुध्य तु| कुर्यात्संज्ञापहां तन्द्रां दारुणां मोहकारिणीम्| उन्मीलितविनिर्भुग्ने परिवर्तिततारके| भवतस्तत्र नयने स्रुते लुलितपक्ष्मणी| अर्द्धत्रिरात्रात्सा साध्या न सा साध्या ततः परम्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAtrau sAtmyataH nidrAM seveta (45) · Śloka 45
yathākālamatō nidrāṁ rātrau sēvēta sātmyataḥ||45||
यथाकालमतो निद्रां रात्रौ सेवेत सात्म्यतः||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAtrau jAgaritasya prAtaH svApavidhiH (46) · Śloka 46
asātmyājjāgarādardhaṁ prātaḥ svapyādabhuktavān||46||
असात्म्याज्जागरादर्धं प्रातः स्वप्यादभुक्तवान्||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandanidrasya upacArAH (47) · Śloka 47
śīlayēnmandanidrastu kṣīramikṣurasaṁ rasān| ānūpaudakamāṁsānāṁ bhakṣyān gauḍikapauṣṭikān| śālīnmadyāni māṣāṁśca kīlāṭān māhiṣaṁ dadhi| abhyaṅgōdvarttanasnānamūrdhvaśravaṇapūraṇam| cakṣuṣastarpaṇaṁ lēpaḥ śirasō vadanasya ca| pravātē surabhau dēśē sukhāṁ śayyāṁ yathōcitē| saṁvāhanaṁ sparśasukhaṁ cittajñairanujīvibhiḥ| sarpiḥ kṣīrānupānaṁ ca jīvanīyaiḥ śr̥taṁ pibēt| kāntābāhulatāślēṣō nirvr̥ttiḥ kr̥takr̥tyatā| manō'nukūlā viṣayāḥ kāmaṁ nidrāsukhapradāḥ||47||
शीलयेन्मन्दनिद्रस्तु क्षीरमिक्षुरसं रसान्| आनूपौदकमांसानां भक्ष्यान् गौडिकपौष्टिकान्| शालीन्मद्यानि माषांश्च कीलाटान् माहिषं दधि| अभ्यङ्गोद्वर्त्तनस्नानमूर्ध्वश्रवणपूरणम्| चक्षुषस्तर्पणं लेपः शिरसो वदनस्य च| प्रवाते सुरभौ देशे सुखां शय्यां यथोचिते| संवाहनं स्पर्शसुखं चित्तज्ञैरनुजीविभिः| सर्पिः क्षीरानुपानं च जीवनीयैः शृतं पिबेत्| कान्ताबाहुलताश्लेषो निर्वृत्तिः कृतकृत्यता| मनोऽनुकूला विषयाः कामं निद्रासुखप्रदाः||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana brahmacaryAdiyutasya nidrA kAle bhavatyeva,mandanidropacArANAM varjanIyatvenAtideshaH (48) · Śloka 48
brahmacaryaratērgrāmyasukhaniḥ spr̥hacētasaḥ| nidrā santōṣatr̥ptasya svaṁ kālaṁ nātivarttatē| ētānyēva ca bhūyiṣṭhaṁ nidrāluḥ parivarjayēt||48||
ब्रह्मचर्यरतेर्ग्राम्यसुखनिः स्पृहचेतसः| निद्रा सन्तोषतृप्तस्य स्वं कालं नातिवर्त्तते| एतान्येव च भूयिष्ठं निद्रालुः परिवर्जयेत्||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saptavidhAH nidrAH tAsAM vivaraNa~jca (49) · Śloka 49
kālasvabhāvāmayacittadēha- khēdaiḥ kaphāgantutamōbhavā ca| nidrā bibharti prathamā śarīraṁ pāpmā'ntagā vyādhinimittamanyāḥ||49||
कालस्वभावामयचित्तदेह- खेदैः कफागन्तुतमोभवा च| निद्रा बिभर्ति प्रथमा शरीरं पाप्माऽन्तगा व्याधिनिमित्तमन्याः||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sambhoge niShiddhA strI deshakAlAdi ca (50) · Śloka 50
grāmyadharmapravr̥ttau tu rajasvalāmaniṣṭācārāmaśastāmatisthūlāmatikr̥śāṁ garbhiṇīṁ sūtikāmanuttānāṁ vikr̥tāṅgāṁ gaṇikāmaprajasaṁ duṣṭayōnimanyayōnimanyastriyaṁ viśēṣācca vayōvarṇavr̥ddhāṁ sagōtrāṁ gurumitrabandhubhr̥tyapatnīṁ varṇinīṁ tathā caityacatvaracatuṣpathōpavanaśmaśānāghātasalilauṣadhadvijagurusuranr̥pālayēṣvahani gōsargē madhyandinē'rddharātrau parvēṣvanaṅgē pipāsurapraṇītasaṅkalpō vā na gacchēt||50||
ग्राम्यधर्मप्रवृत्तौ तु रजस्वलामनिष्टाचारामशस्तामतिस्थूलामतिकृशां गर्भिणीं सूतिकामनुत्तानां विकृताङ्गां गणिकामप्रजसं दुष्टयोनिमन्ययोनिमन्यस्त्रियं विशेषाच्च वयोवर्णवृद्धां सगोत्रां गुरुमित्रबन्धुभृत्यपत्नीं वर्णिनीं तथा चैत्यचत्वरचतुष्पथोपवनश्मशानाघातसलिलौषधद्विजगुरुसुरनृपालयेष्वहनि गोसर्गे मध्यन्दिनेऽर्द्धरात्रौ पर्वेष्वनङ्गे पिपासुरप्रणीतसङ्कल्पो वा न गच्छेत्||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viparItavyavAyAdInAM niShedhaH (51) · Śloka 51
na ca viparītavyavāyē yōjayēt||51||
न च विपरीतव्यवाये योजयेत्||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sambhoge mahAbhogasharIrAdInAM visheShaniShedhaH (52) · Śloka 52
viśēṣēṇa cātivyāyatāṁ garbhiṇīṁ navaprasūtāmr̥tumatīṁ saṁvr̥tayōniñca||52||
विशेषेण चातिव्यायतां गर्भिणीं नवप्रसूतामृतुमतीं संवृतयोनिञ्च||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUrddhAbhighAtaniShedhaH (53) · Śloka 53
mūrddhābhighātaṁ ca pariharēt| na ca niṣēkābhimukhaṁ śukraṁ dhārayēditi||53||
मूर्द्धाभिघातं च परिहरेत्| न च निषेकाभिमुखं शुक्रं धारयेदिति||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyavAyamAtrA (54) · Śloka 54
manaḥśarīrasthitimātramēva vyavāyaṁ sēvēta| na tatparaḥ syāditi||54||
मनःशरीरस्थितिमात्रमेव व्यवायं सेवेत| न तत्परः स्यादिति||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sambhoganiyamAH (55) · Śloka 55
bhavati cātra ślēkaḥ- visrabdhahr̥ṣṭō rahasi tatkāmastaruṇaḥ pumān| samasthitāṅgaḥ surabhirmuktamūtrādiravyathaḥ| nānāśitō nātyaśitō vr̥ṣyāṇāṁ tarpitastryaham| nārīṁ nārīrguṇairyuktāṁ sahapūrṇaguṇāṁ vrajēt||55||
भवति चात्र श्लेकः- विस्रब्धहृष्टो रहसि तत्कामस्तरुणः पुमान्| समस्थिताङ्गः सुरभिर्मुक्तमूत्रादिरव्यथः| नानाशितो नात्यशितो वृष्याणां तर्पितस्त्र्यहम्| नारीं नारीर्गुणैर्युक्तां सहपूर्णगुणां व्रजेत्||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana RutuvisheSheNa saMyoge kAlaniyamaH (56) · Śloka 56
dvyahādvasantē tasyāntē pakṣāttadvad ghanōdayē| sēvēta kāmataḥ kāmaṁ hēmantē śiśirē balī||56||
द्व्यहाद्वसन्ते तस्यान्ते पक्षात्तद्वद् घनोदये| सेवेत कामतः कामं हेमन्ते शिशिरे बली||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana maithunAnantaraM sevanIyAni (57) · Śloka 57
snānāṅgarāgavyajanēndupāda- māṁsāsavakṣīrarasān rasālām| bhakṣyān sitāḍhyān salilaṁ suśītaṁ sēvēta nidrāñca ratāntatāntaḥ||57||
स्नानाङ्गरागव्यजनेन्दुपाद- मांसासवक्षीररसान् रसालाम्| भक्ष्यान् सिताढ्यान् सलिलं सुशीतं सेवेत निद्राञ्च रतान्ततान्तः||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grAmyadharmottaraM snAnAdisevanasya phalam (58) · Śloka 58
strīsaṁsargāddhi sadyaḥ syātklībatā balināmapi| ēvaṁ cāpyāyatē śīghraṁ tēṣāṁ śukraṁ ca dhāma ca||58||
स्त्रीसंसर्गाद्धि सद्यः स्यात्क्लीबता बलिनामपि| एवं चाप्यायते शीघ्रं तेषां शुक्रं च धाम च||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana avidhigrAmyadharmasevAyA doShAH (59) · Śloka 59
duṣṭyāyurōjaḥśukrāṇāṁ kṣayaṁ mēḍhrāśrayān gadān| vāyōḥ kōpamadharmaṁ ca mūḍhaḥ prāpnōtyatō'nyathā| uttānō vēgarōdhī vā vr̥ddhimēhāśmaśarkarāḥ| timirādigadōtpattirmūrddhādyahananād dhruvam||59||
दुष्ट्यायुरोजःशुक्राणां क्षयं मेढ्राश्रयान् गदान्| वायोः कोपमधर्मं च मूढः प्राप्नोत्यतोऽन्यथा| उत्तानो वेगरोधी वा वृद्धिमेहाश्मशर्कराः| तिमिरादिगदोत्पत्तिर्मूर्द्धाद्यहननाद् ध्रुवम्||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atimaithune vyApadaH (60) · Śloka 60
bhramaklamōrudaurbalyabaladhātvindriyakṣayaḥ| aparvamaraṇaṁ ca syādviśēṣēṇātimaithunāt||60||
भ्रमक्लमोरुदौर्बल्यबलधात्विन्द्रियक्षयः| अपर्वमरणं च स्याद्विशेषेणातिमैथुनात्||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sambhoge niyamaH (61) · Śloka 61
na cōnaḥ ṣōḍaśādvarṣāt saptatēḥ paratō na ca| āyuṣkāmō naraḥ strībhiḥ saṁyōgaṁ gantumarhati||61||
न चोनः षोडशाद्वर्षात् सप्ततेः परतो न च| आयुष्कामो नरः स्त्रीभिः संयोगं गन्तुमर्हति||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlyAvasthAyAM sambhoge hAniH (62) · Śloka 62
atibālō hyāsampūrṇasarvadhātuḥ striyaṁ vrajan| upatapyēta sahasā taṭākamiva kājalam||62||
अतिबालो ह्यासम्पूर्णसर्वधातुः स्त्रियं व्रजन्| उपतप्येत सहसा तटाकमिव काजलम्||६२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuddhasya strIgamane hAniH (63) · Śloka 63
śuṣkaṁ rūkṣaṁ yathā kāṣṭhaṁ jantujagdhaṁ vijarjaram| spr̥ṣṭamāśu viśīryēta tathā vr̥ddhaḥ striyaṁ vrajan||63||
शुष्कं रूक्षं यथा काष्ठं जन्तुजग्धं विजर्जरम्| स्पृष्टमाशु विशीर्येत तथा वृद्धः स्त्रियं व्रजन्||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shukraparirakShaNopadeshaH (64) · Śloka 64
kāyasya tējaḥ paramaṁ hi śukramāhārasārādapi sārabhūtam| jitātmanā tatparirakṣaṇīyaṁ tatō vapuḥ santatirapyudārā||64||
कायस्य तेजः परमं हि शुक्रमाहारसारादपि सारभूतम्| जितात्मना तत्परिरक्षणीयं ततो वपुः सन्ततिरप्युदारा||६४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tAtkAlikasukhakarANyapramattena sevyAni shAshvatasukha-dAyikAni tu tatpareNa sevyAni (65) · Śloka 65
apramatō bhajēdbhāvāṁstadātvasukhasaṁjñakān| sukhōdarkēṣu sajjēta dēhasyaitadalaṁ hitam||65||
अप्रमतो भजेद्भावांस्तदात्वसुखसंज्ञकान्| सुखोदर्केषु सज्जेत देहस्यैतदलं हितम्||६५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hitAhArasevane~api rogodbhave kAraNam (66) · Śloka 66
prajñāparādhō'sātmyārthasaṁyōgaḥ kālavaikr̥tam| hitē'pi ratamāhārē yōjayantyāmayairnaram||66||
प्रज्ञापराधोऽसात्म्यार्थसंयोगः कालवैकृतम्| हितेऽपि रतमाहारे योजयन्त्यामयैर्नरम्||६६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ahitAhArAsevane~api rogAsambhave kAraNam (67) · Śloka 67
nāpathyasēvanaṁ sadyaḥ prabādhantē tadā malāḥ| prakōpaṁ prativighnanti bhinnairdūṣyādibhiryadā| na ca sarvōpacārō'pi sarvadā sarvadōṣakr̥t| na hi sarvāṇyapathyāni tulyadōṣāṇi naiva ca| sarvē tulyabalā dōṣā na sarvāṇi vapūṁṣi ca| vyādhikśamatvē śaktāni...................||67||
नापथ्यसेवनं सद्यः प्रबाधन्ते तदा मलाः| प्रकोपं प्रतिविघ्नन्ति भिन्नैर्दूष्यादिभिर्यदा| न च सर्वोपचारोऽपि सर्वदा सर्वदोषकृत्| न हि सर्वाण्यपथ्यानि तुल्यदोषाणि नैव च| सर्वे तुल्यबला दोषा न सर्वाणि वपूंषि च| व्याधिक्शमत्वे शक्तानि...................||६७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apathyasyApathyatamatve bhAve kAraNam (68) · Śloka 68
....................yatō'pathyaṁ tadēva tu| gacchatyapathyatamatāṁ tulyadōṣādivarddhitam||68||
....................यतोऽपथ्यं तदेव तु| गच्छत्यपथ्यतमतां तुल्यदोषादिवर्द्धितम्||६८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bahubhiH kAraNaiH prakupitAnAM doShANAmAshukAritvam (69) · Śloka 69
ta ēva ca punardōṣā hētubhirbahubhiścitāḥ| mithē viruddhā balinō dīrghakālānubandhinaḥ| sarvē samaprakupitāḥ prāpyālpamapi kāraṇam| prāṇāyatanamāśritya gambhīrāḥ sarvamārgagāḥ| dēhē'hitōcitē tē syuścirādapyāśukāriṇaḥ||69||
त एव च पुनर्दोषा हेतुभिर्बहुभिश्चिताः| मिथे विरुद्धा बलिनो दीर्घकालानुबन्धिनः| सर्वे समप्रकुपिताः प्राप्याल्पमपि कारणम्| प्राणायतनमाश्रित्य गम्भीराः सर्वमार्गगाः| देहेऽहितोचिते ते स्युश्चिरादप्याशुकारिणः||६९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana keShA~jcidahitAhArAdibhirapi sAtmyatvAdi (70) · Śloka 70
ahitānyapi cānyēṣāmabhyāsādupaśēratē| dōṣāścaiṣāṁ kṣayaṁ yānti karmavātātapādibhiḥ||70||
अहितान्यपि चान्येषामभ्यासादुपशेरते| दोषाश्चैषां क्षयं यान्ति कर्मवातातपादिभिः||७०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhinnAhArAdimatAmapi bahUnAmekarogotpattau hetuH (71) · Śloka 71
bhināhārāvayaḥsātmyaprakr̥tīnāṁ samaṁ bhavēt| ēkō vikr̥vāyvādiyugapatsēvanādgadaḥ||71||
भिनाहारावयःसात्म्यप्रकृतीनां समं भवेत्| एको विकृवाय्वादियुगपत्सेवनाद्गदः||७१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdInAM vikRutau kAraNAni (72) · Śloka 72
vātādīnāṁ tu vikr̥tirvikr̥tādgrahacārataḥ| bhaumāntarikṣadivyēbhya utpātēbhyaśca jāyatē||72||
वातादीनां तु विकृतिर्विकृताद्ग्रहचारतः| भौमान्तरिक्षदिव्येभ्य उत्पातेभ्यश्च जायते||७२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vikRutagrahacArAdisambhavahetuH (73) · Śloka 73
sambhavaḥ punarētēṣāṁ karmaṇaḥ sāmudāyikāt||73||
सम्भवः पुनरेतेषां कर्मणः सामुदायिकात्||७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana duShTavAyorlakShaNam (74) · Śloka 74
duṣṭō vāyurabhiṣyandī stimitō'tyūṣṇaśītalaḥ| kuṇḍalī bhairavaravaḥ paruṣō'nārttavō balī| anyōnyavyāhatagatiḥ pāṁsubāṣpaviṣānvitaḥ||74||
दुष्टो वायुरभिष्यन्दी स्तिमितोऽत्यूष्णशीतलः| कुण्डली भैरवरवः परुषोऽनार्त्तवो बली| अन्योन्यव्याहतगतिः पांसुबाष्पविषान्वितः||७४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana duShTajalalakShaNam (75) · Śloka 75
rasavarṇādivikr̥tamapakrāntavihaṅgamam| ninditaprabhavaṁ tōyamupakṣīṇajalāśayam||75||
रसवर्णादिविकृतमपक्रान्तविहङ्गमम्| निन्दितप्रभवं तोयमुपक्षीणजलाशयम्||७५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana duShTadeshalakShaNam (76) · Śloka 76
makṣikāmūṣikāvyālabahūtpātapradūṣitaḥ| dēśō'pathyānnabahulō naṣṭadharmamahauṣadhiḥ||76||
मक्षिकामूषिकाव्यालबहूत्पातप्रदूषितः| देशोऽपथ्यान्नबहुलो नष्टधर्ममहौषधिः||७६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana duShTakAlalakShaNam (77) · Śloka 77
kālaśca viparītō'tihīnaliṅgō yathāyatham||77||
कालश्च विपरीतोऽतिहीनलिङ्गो यथायथम्||७७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana duShTavAtAdInAmuttaramahitatvam (78) · Śloka 78
ētē duṣparihāratvādahitāyōttarōttaram||78||
एते दुष्परिहारत्वादहितायोत्तरोत्तरम्||७८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vikRutavAtAdisambhave pratIkAraH (79) · Śloka 79
yēṣāmaniyataṁ karma tasmin kālē sudāruṇē| karma pañcavidhaṁ tēṣāṁ yōjyaṁ tadvadrasāyanam| śasyatē dēhavr̥ddhiśca bhēṣajaiḥ pūrvamuddhr̥taiḥ| brahmacaryaṁ dayā dānaṁ sadācāraratiḥ śamaḥ| saddharmaḥ satkathā pūjā dēvarṣīṇāṁ jitātmanām| dēśānāmavipannānāṁ sādhūnāṁ ca niṣēvaṇam| daivavyapāśrayaṁ cēṣṭaṁ karma jīvitarakṣaṇam||79||
येषामनियतं कर्म तस्मिन् काले सुदारुणे| कर्म पञ्चविधं तेषां योज्यं तद्वद्रसायनम्| शस्यते देहवृद्धिश्च भेषजैः पूर्वमुद्धृतैः| ब्रह्मचर्यं दया दानं सदाचाररतिः शमः| सद्धर्मः सत्कथा पूजा देवर्षीणां जितात्मनाम्| देशानामविपन्नानां साधूनां च निषेवणम्| दैवव्यपाश्रयं चेष्टं कर्म जीवितरक्षणम्||७९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AkAlikaRutucaryAnusaraNam (80) · Śloka 80
hēmantādiṣu kurvīta svaṁ svaṁ cākālikēṣvapi| vidhiṁ tacchīlanaṁ yasmācchītādidvandvakāritam| r̥tucaryādiśītōṣṇavr̥ṣṭidōṣapratikriyā| ataēva ca caryāyāṁhēmantaśiśirē samē||80||
हेमन्तादिषु कुर्वीत स्वं स्वं चाकालिकेष्वपि| विधिं तच्छीलनं यस्माच्छीतादिद्वन्द्वकारितम्| ऋतुचर्यादिशीतोष्णवृष्टिदोषप्रतिक्रिया| अतएव च चर्यायांहेमन्तशिशिरे समे||८०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AyuSho yuktyapekShatvamsarvaprANabhRutAM nityamAyuryuktimapekShate| (81) · Śloka 81
daivē puruṣakārē ca sthitaṁ tasya balābalam||81||
दैवे पुरुषकारे च स्थितं तस्य बलाबलम्||८१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana daivapuruShakArayorlakShaNam (82) · Śloka 82
anyajanmakr̥taṁ karma daivaṁ pauruṣamaihikam||82||
अन्यजन्मकृतं कर्म दैवं पौरुषमैहिकम्||८२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana daivapuruShakarmaNastraividhyam (83) · Śloka 83
vidyāttē karmaṇī trēdhā śrēṣṭhamadhyāvaratvataḥ||83||
विद्यात्ते कर्मणी त्रेधा श्रेष्ठमध्यावरत्वतः||८३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana daivapuruShakArayoryuktyA dIrghAyustvAdisambhavaH (84) · Śloka 84
tayōrudārayōryuktirdīrghasya susukhasya ca| niyatasyāyuṣō hēturviparītasya cāparā| madhyā madhyasya miśrasya saṁkīrṇā...........................||84||
तयोरुदारयोर्युक्तिर्दीर्घस्य सुसुखस्य च| नियतस्यायुषो हेतुर्विपरीतस्य चापरा| मध्या मध्यस्य मिश्रस्य संकीर्णा...........................||८४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balIyena pauruSheNa durbalaM daivamupahanyate (85) · Śloka 85
..................................śr̥ṇu cāparam| daivaṁ puruṣakārēṇa durbalaṁ hyupahanyatē| tathā daivēna balinā pauruṣaṁ karma durbalam||85||
..................................शृणु चापरम्| दैवं पुरुषकारेण दुर्बलं ह्युपहन्यते| तथा दैवेन बलिना पौरुषं कर्म दुर्बलम्||८५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana keShA~jcinmatenAyuShorniyatapramANam (86) · Śloka 86
dr̥ṣṭvā yadēkē manyantē niyataṁ mānamāyuṣaḥ||86||
दृष्ट्वा यदेके मन्यन्ते नियतं मानमायुषः||८६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana daivasya karmaNaH dvaividhyam (87) · Śloka 87
karma kiñcitkvacitkālē vipākaniyataṁ mahat| kiñcicca kālaniyataṁ pratyayaiḥ pratibōdhyatē||87||
कर्म किञ्चित्क्वचित्काले विपाकनियतं महत्| किञ्चिच्च कालनियतं प्रत्ययैः प्रतिबोध्यते||८७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mRutyordvaividhyam (88) · Śloka 88
ēvaṁ ca dvividhō mr̥tyuḥ kālākālavibhēdataḥ| akālamr̥tyuparihārāyaiva hitāhitōpadēśaḥ upadiṣṭastataścaiṣa hitāhitavidhikramaḥ||88||
एवं च द्विविधो मृत्युः कालाकालविभेदतः| अकालमृत्युपरिहारायैव हिताहितोपदेशः उपदिष्टस्ततश्चैष हिताहितविधिक्रमः||८८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vedavAdInAM matena kAlagantumRutyuvicAraH (89) · Śloka 89
ēkōttaraṁ mr̥tyuśataṁ bruvatē vēdavādinaḥ| tatraikaḥ kālasaṁyuktaḥ śēṣāstvāgantavaḥ smr̥tāḥ||89||
एकोत्तरं मृत्युशतं ब्रुवते वेदवादिनः| तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषास्त्वागन्तवः स्मृताः||८९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AyuShaH upAyApekShatve pramANam (90) · Śloka 90
śyēnādinā ca yāgēna bhrātr̥vyasya tathā ca taiḥ| dīrghaśravasasōmādyairvihitaścātmanō vadhaḥ| āyuṣkāmasya tatprāptistathēṣṭyā mitravindayā| sarvasmādēva cātmānaṁ gōpāyēdīdr̥śī smr̥tiḥ||90||
श्येनादिना च यागेन भ्रातृव्यस्य तथा च तैः| दीर्घश्रवससोमाद्यैर्विहितश्चात्मनो वधः| आयुष्कामस्य तत्प्राप्तिस्तथेष्ट्या मित्रविन्दया| सर्वस्मादेव चात्मानं गोपायेदीदृशी स्मृतिः||९०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saugatamatena maraNasya cAturvidhyam (91) · Śloka 91
tathā maraṇauddiṣṭaṁ saugatānāṁ caturvidham||91||
तथा मरणौद्दिष्टं सौगतानां चतुर्विधम्||९१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana niyatAyuShAmapathyasevayA rogitvaM aniyatAyuShAM tu mRutyureva (92) · Śloka 92
viṣamāparihārēṇa jāyatē niyatāyuṣām||92||
विषमापरिहारेण जायते नियतायुषाम्||९२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apathyasevayA mRutyureva (93) · Śloka 93
dhruvaṁ rōgitvamanyēṣāṁ mr̥tyurēva tvaparvaṇi| akāṇḍē śastraghātādyaiḥ pratyakṣō mr̥tyuranyathā||93||
ध्रुवं रोगित्वमन्येषां मृत्युरेव त्वपर्वणि| अकाण्डे शस्त्रघाताद्यैः प्रत्यक्षो मृत्युरन्यथा||९३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana akAlamRutyusadbhAve pramANam (94) · Śloka 94
udbhrāntacaṇḍamātaṅgaturaṅgādisamāgamam| ārātiduṣṭavāyvādisāhasāhitabhōjanam| varjayēditi na brūyurmunayō divyacakṣuṣaḥ| daivavyapāśrayādīṁśca rasāyanavidhīṁstathā| na vā tē'pi yathākāmamāyuṣaḥ sthitimāpnuyuḥ| ahisiṁhagajādibhyō viduṣāṁ na bhayaṁ bhavēt| mithyāprākāradurgāṇi mithyāmāraṇarakṣaṇam| āyuṣkāmasya mithyaiva paradārādivarjanam| mantradēvatayāhūtā nācakṣīran mahāhayaḥ| viṣasuptaprabuddhasthā bhāvābhāvau tadāyuṣaḥ| saṁnyāsarōhiṇīkādigrastasya sahasā bhavēt| upēkṣayā na maraṇaṁ jīvitaṁ vā cikitsayā| pratyahaṁ nr̥sahasrasya yuddhē'nyōnyamabhighnataḥ| sādhuvr̥ttasya cātulyā na bhavēdāyuṣaḥ sthitiḥ| nāyudhairdviṣamindrādyā nauṣadhairārtamaśvinau| upakramēran na bhavēdakālamaraṇaṁ yadi| ghaṭānāmāmapakvānāṁ pālanāparipālanaiḥ| cirālpakālavartitvaṁ citrasthānāṁ ca dr̥śyatē| ityatyantaprasiddhē'pi siddhē sarvāgamairapi| dr̥ṣṭē'pyakālamaraṇē vicikitsētkathaṁ budhaḥ||94||
उद्भ्रान्तचण्डमातङ्गतुरङ्गादिसमागमम्| आरातिदुष्टवाय्वादिसाहसाहितभोजनम्| वर्जयेदिति न ब्रूयुर्मुनयो दिव्यचक्षुषः| दैवव्यपाश्रयादींश्च रसायनविधींस्तथा| न वा तेऽपि यथाकाममायुषः स्थितिमाप्नुयुः| अहिसिंहगजादिभ्यो विदुषां न भयं भवेत्| मिथ्याप्राकारदुर्गाणि मिथ्यामारणरक्षणम्| आयुष्कामस्य मिथ्यैव परदारादिवर्जनम्| मन्त्रदेवतयाहूता नाचक्षीरन् महाहयः| विषसुप्तप्रबुद्धस्था भावाभावौ तदायुषः| संन्यासरोहिणीकादिग्रस्तस्य सहसा भवेत्| उपेक्षया न मरणं जीवितं वा चिकित्सया| प्रत्यहं नृसहस्रस्य युद्धेऽन्योन्यमभिघ्नतः| साधुवृत्तस्य चातुल्या न भवेदायुषः स्थितिः| नायुधैर्द्विषमिन्द्राद्या नौषधैरार्तमश्विनौ| उपक्रमेरन् न भवेदकालमरणं यदि| घटानामामपक्वानां पालनापरिपालनैः| चिराल्पकालवर्तित्वं चित्रस्थानां च दृश्यते| इत्यत्यन्तप्रसिद्धेऽपि सिद्धे सर्वागमैरपि| दृष्टेऽप्यकालमरणे विचिकित्सेत्कथं बुधः||९४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlAkAlamRutyulakShaNamatra dRuShTAntashca (95) · Śloka 95
guṇavadbhiṣagādīnāṁ sambhavē sambhavēttu yaḥ| mr̥tyuṁ taṁ kālajaṁ prāhuritaraṁ tadviparyayē| yathā rathē vāhyamānō nyāyēna kramaśaḥ kṣayam| yāyādātmavatāmāyustathā'nyēṣāṁ viparyayaḥ| śucitailadaśō dīpaḥ kīṭavātādyapīḍitaḥ| dīptimān vartatē samyagyathaivāsnēhasaṁkṣayāt| sa ēvātō yathā ca syādviparītō viparyayē| hitāhitōpacārēṇa tathaiva puruṣō dhruvam||95||
गुणवद्भिषगादीनां सम्भवे सम्भवेत्तु यः| मृत्युं तं कालजं प्राहुरितरं तद्विपर्यये| यथा रथे वाह्यमानो न्यायेन क्रमशः क्षयम्| यायादात्मवतामायुस्तथाऽन्येषां विपर्ययः| शुचितैलदशो दीपः कीटवाताद्यपीडितः| दीप्तिमान् वर्तते सम्यग्यथैवास्नेहसंक्षयात्| स एवातो यथा च स्याद्विपरीतो विपर्यये| हिताहितोपचारेण तथैव पुरुषो ध्रुवम्||९५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharIralakShaNasyAvashyakatA (96) · Śloka 96
sarvamanyat parityajya śarīraṁ pālayēdataḥ| tadabhāvē hi bhāvānāṁ sarvābhāvaḥ śarīriṇām| nagarī nagarasyēva rathasyēva rathī tathā| svaśarīrasya mēdhāvī kr̥tyēṣvavahitō bhavēt||96||
सर्वमन्यत् परित्यज्य शरीरं पालयेदतः| तदभावे हि भावानां सर्वाभावः शरीरिणाम्| नगरी नगरस्येव रथस्येव रथी तथा| स्वशरीरस्य मेधावी कृत्येष्ववहितो भवेत्||९६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hitAshanopadeshaH (97) · Śloka 97
āhārakalpanāhētūn sva bhāvādīn| samīkṣya hitamaśnīyāddēhō hyāhārasambhavaḥ||97||
आहारकल्पनाहेतून् स्व भावादीन्| समीक्ष्य हितमश्नीयाद्देहो ह्याहारसम्भवः||९७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vegA na dhAryAH (98) · Śloka 98
bhīlajjāyantraṇālōbhaharṣaśōkavaśaṁ gataḥ| na jātu dhārayēdvē gāṁstaddhi sarvāpadāspadam||98||
भीलज्जायन्त्रणालोभहर्षशोकवशं गतः| न जातु धारयेद्वे गांस्तद्धि सर्वापदास्पदम्||९८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hitAbhyAsinAmakAle na balAdihAniH (99) · Śloka 99
hitamabhyasyataḥ puṁsō nākālē kāladaṁṣṭrayā| sañcāyatē parāmarśō balōtsāhēndriyāyuṣām||99||
हितमभ्यस्यतः पुंसो नाकाले कालदंष्ट्रया| सञ्चायते परामर्शो बलोत्साहेन्द्रियायुषाम्||९९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ahitaparityAginaH rogasambhave~api sAdhUnAmAnRuNyaM bhavati (100) · Śloka 100
ahitānyapi santyajya dōṣamapyāpnuyādyadi| tathāpyānr̥ṇyamāyāti sādhūnāmātmavāniti||100||
अहितान्यपि सन्त्यज्य दोषमप्याप्नुयाद्यदि| तथाप्यानृण्यमायाति साधूनामात्मवानिति||१००||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana daivAdaparihAryarogasambhave na shocitavyam (101) · Śloka 101
yacca rōgasamutthānaṁ na śakyamiha kēnacit| parahirtuṁ na tat prāpya śōcitavyaṁ manīṣiṇā||101||
यच्च रोगसमुत्थानं न शक्यमिह केनचित्| परहिर्तुं न तत् प्राप्य शोचितव्यं मनीषिणा||१०१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sadAcArasevinAM jIvitamamRutopamam (102) · Śloka 102
hitāhāravihārāṇāṁ sadācāraniṣēviṇām| lōkadvayavyapēkṣāṇāṁ jīvitaṁ hyamr̥tāyatē||102||
हिताहारविहाराणां सदाचारनिषेविणाम्| लोकद्वयव्यपेक्षाणां जीवितं ह्यमृतायते||१०२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grAmyasukhAdilolupasya jIvitamanarthakam (103) · Śloka 103
gr̥dhnurgrāmyasukhē vaśyaḥ klēśānāṁ hatasatpathaḥ| mūḍhō jīvatyanarthāya durgatiṁ paribr̥ṁhayan||103||
गृध्नुर्ग्राम्यसुखे वश्यः क्लेशानां हतसत्पथः| मूढो जीवत्यनर्थाय दुर्गतिं परिबृंहयन्||१०३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana cira~jjIvitukAmena kartavyam (104) · Śloka 104
viduṣā'ntaḥśarīrasthānnityaṁ sannihitānarīn| jitvā varjyāni varjyāni ciraṁ jīvitumicchatā||104||
विदुषाऽन्तःशरीरस्थान्नित्यं सन्निहितानरीन्| जित्वा वर्ज्यानि वर्ज्यानि चिरं जीवितुमिच्छता||१०४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhImatA ashubhaphaladaM karma na kAryam (9) · Śloka 9
tadātvē cānubandhē vā tasmāt karmaśubhōdayam| smarannātrēyavacasō na dhīmān kartumarhati||105|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē viruddhānnavijñānīyō nāma navamō'dhyāyaḥ||9||
तदात्वे चानुबन्धे वा तस्मात् कर्मशुभोदयम्| स्मरन्नात्रेयवचसो न धीमान् कर्तुमर्हति||१०५|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने विरुद्धान्नविज्ञानीयो नाम नवमोऽध्यायः||९||
🔊 Audio coming soon