Adhikarana dvAviMsho&dhyAyaH-aShTA~ggasaMgrahaH pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤੋ ਰੋਗਭੇਦੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथातो रोगभेदीयमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogANAM saptavidhatvaM teShAM pRuthagdvividhatva~jca (2) · Śloka 2
ਸਪ੍ਤਵਿਧਾਃ ਖ਼ਲੁ ਰੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ-ਸਹਗਰ੍ਭਜਾਤਪੀਡਾਕਾਲ- ਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਵਭਾਵਜਾਃ| ਤੇ ਤੁ ਪਥਗ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਸਹਜਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਦੋਸਾਨ੍ਵਯਾਃ| ਕੁਸ੍ਠਾਰ੍ਸ਼ੋਮੇਹਾਦਯਃ| ਪਿਤਜਾ ਮਾਤ- ਜਾਸ਼੍ਛ| ਗਰ੍ਭਜਾ ਜਨਨ੍ਯਭਿਚਾਰਾਤ੍ਕੋਉਬ੍ਜਪਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਪੈਙ੍ਗਲ੍ਯ- ਕਿਲਾਸਾਦਯੋ&ਅਮ੍ਪ੍;ਨ੍ਨਰਸਜਾ ਦੋਉਹਦਵਿਮਾਨਨਜਾਸ਼੍ਛ| ਜਾਤਜਾਃ ਸ੍ਵਾਪਚਾਰਾਤ੍ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਜਾ ਅਪਤਰ੍ਪਣਜਾਸ਼੍ਛ| ਪੀਡਾਕਤਾਃ ਕ੍ਸਤ- ਭਙ੍ਗਪ੍ਰਹਾਰਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕਭਯਾਦਯਃ ਸ਼ਾਰੀਰਾਮਾਨਸਾਸ਼੍ਛ| ਕਾਲਜਾਃ ਸ਼ੀਤਾਦਿਕਤਾ ਜ੍ਵਰਾਦਯੋ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਜਾ ਅਸਂਰਕ੍ਸਣਜਾਸ਼੍ਛ| ਪ੍ਰਭਾਵਜਾ ਦੇਵਗੁਰੂਲ੍ਲਙ੍ਗ਼ਨਸ਼ਾਪਾਥਰ੍ਵਣਾਦਿਕਤਾ ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ ਪਿਸ਼ਾਚਾਦਯਸ਼੍ਛ| ਸ੍ਵਭਾਵਜਾਃ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਜ੍ਵਰਾਦਯਃ ਕਾਲਜਾ ਅਕਾਲਜਾਸ਼੍ਛ| ਤਤ੍ਰ ਕਾਲਜਾ ਰਕ੍ਸਣਕਤਾਃ| ਅਰਕ੍ਸਣਜਾ ਅਕਾਲਜਾਃ||੨||
सप्तविधाः ख़लु रोगा भवन्ति-सहगर्भजातपीडाकाल- प्रभावस्वभावजाः| ते तु पृथग्द्विविधाः| तत्र सहजाः शुक्रार्तवदोषान्वयाः| कुष्ठार्शोमेहादयः| पितृजा मातृ- जाश्छ| गर्भजा जनन्यभिचारात्कोउब्जपाङ्गुल्यपैङ्गल्य- किलासादयो&अम्प्;न्नरसजा दोउहृदविमाननजाश्छ| जातजाः स्वापचारात्सन्तर्पणजा अपतर्पणजाश्छ| पीडाकृताः क्षत- भङ्गप्रहारक्रोधशोकभयादयः शारीरामानसाश्छ| कालजाः शीतादिकृता ज्वरादयो व्यापन्नजा असंरक्षणजाश्छ| प्रभावजा देवगुरूल्लङ्ग़नशापाथर्वणादिकृता ज्वरादयः पिशाचादयश्छ| स्वभावजाः क्षुत्पिपासाज्वरादयः कालजा अकालजाश्छ| तत्र कालजा रक्षणकृताः| अरक्षणजा अकालजाः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saptavidharogANAM punirdvividhatvam (3) · Śloka 3
ਤ ਏਤੇ ਸਮਾਸਤਃ ਪੁਨਿਰ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਕਰ੍ਮਜਾਃ ਪੂਰ੍ਵਕਰ੍ਮਜਾਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਰੋਗੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਕਰ੍ਮ ਯਦਨੇਨੈਵ ਸ਼ਰੀਰੇਣ ਦਸ੍ਟਮਦਸ੍ਟਞ੍ਚੋਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯਾਪ੍ਤੋਪਦਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਵਿਹਿਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿ- ਸਿਦ੍ਧਾਨਾਮਨਨੁਸ੍ਠਾਨਮਨੁਸ੍ਠਾਨਂ ਵਾ| ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਾਤੀਤੇਨ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਮ੍| ਤਤ੍ਤੁ ਪੁਨਰ੍ਦੈਵਾਖ਼੍ਯਮੁਕ੍ਤਞ੍ਚ ਨਿਯਤਾਨਿਯਤਭੇਦੇਨ ਪ੍ਰਾਕ੍| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਦਸ੍ਟਹੇਤਵਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਕਰ੍ਮਜਾਃ| ਵਿਪਰੀਤਾ ਦੈਵਜਨ੍ਮਾਨਃ| ਅਲ੍ਪਨਿਦਾਨਾ ਮਹਾਰੁਜਾਸ਼੍ਚੋਭਯਾਤ੍ਮਕਾਃ||੩||
त एते समासतः पुनिर्द्विविधा भवन्ति| प्रत्युत्पन्नकर्मजाः पूर्वकर्मजाश्च| तत्र रोगोत्पत्तिं प्रति प्रत्युत्पन्नं कर्म यदनेनैव शरीरेण दृष्टमदृष्टञ्चोद्दिश्याप्तोपदिष्टानां विहितानां प्रति- षिद्धानामननुष्ठानमनुष्ठानं वा| जन्मान्तरातीतेन तु पूर्वम्| तत्तु पुनर्दैवाख़्यमुक्तञ्च नियतानियतभेदेन प्राक्| तस्माद् दृष्टहेतवः प्रत्युत्पन्नकर्मजाः| विपरीता दैवजन्मानः| अल्पनिदाना महारुजाश्चोभयात्मकाः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra sAmAnyaM cikitsAsUtram (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਸ਼ੀਲਨਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵੇਸਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮੁਪਸ਼ਮਃ| ਸਤ੍ਯੇਵ ਵਿਪਕ੍ਸਸ਼ੀਲਨੇਨਿਸ੍ਟਕਰ੍ਮਕ੍ਸਯਾਦ੍ਦੈਵਿਕਾਨਾਮ੍| ਦੋਸ- ਕਰ੍ਮਕ੍ਸਯਾਦਨ੍ਯੇਸਾਮ੍||੪||
तत्र यथास्वं प्रतिपक्षशीलनात्पूर्वेषां रोगाणामुपशमः| सत्येव विपक्षशीलनेऽनिष्टकर्मक्षयाद्दैविकानाम्| दोष- कर्मक्षयादन्येषाम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyamatena parakRutakarmaNo~api pratyutpannakarmatvam (5) · Śloka 5
ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਕਰ੍ਮ ਪਰਕਤਮਪਿ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਪਰਾਭਿਸਂਸ੍ਕਾਰਮਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਏਵਞ੍ਚਾਹੁਃ- ਯਦਿ ਸ੍ਵਯਂ ਕਤਾਦੇਵ ਕਰ੍ਮਣਃ ਕਾਰ੍ਯਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਨ ਦਸ੍ਟਪੁਰੁਸਾਨ੍ਤਰਕਤਾਤ੍| ਕਿਮਿਤਿ ਵਿਦ੍ਵਾਨਪਿ ਪਰਾਚਰਿਤ- ਯੋਰੁਪਕਾਰਾਪਕਾਰਯੋਃ ਸੁਖ਼ਦੁਃਖ਼ਾਨੁਰੋਧਾਤ੍ਤੋਸਰੋਸੌ ਪ੍ਰਤਿ- ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਚਿਤ੍ਤਂ ਵਾ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ| ਏਵਮੇਤੇ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ ਸਨ੍ਤਃ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ||੫||
अन्ये पुनः प्रत्युत्पन्नं कर्म परकृतमपि वर्णयन्ति| तच्च पराभिसंस्कारमाचक्षते| एवञ्चाहुः- यदि स्वयं कृतादेव कर्मणः कार्यनिर्वृत्तिः स्यात्| न दृष्टपुरुषान्तरकृतात्| किमिति विद्वानपि पराचरित- योरुपकारापकारयोः सुख़दुःख़ानुरोधात्तोषरोषौ प्रति- कर्तव्यचित्तं वा प्रतिपद्यते| एवमेते व्याधयो द्विविधाः सन्तः त्रिविधा जायन्ते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAdhInAM doShavisheSheNa punaH saptavidhatvam (6) · Śloka 6
ਤਤਸ਼੍ਚ ਦੋਸਵਨ੍ਤੋ ਭੂਯਃ ਸਪ੍ਤਵਿਧਾਃ||੬||
ततश्च दोषवन्तो भूयः सप्तविधाः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogANAmAyurvedopadeshAt parihArAryatvAdi (7) · Śloka 7
ਸਕਲੋਪਿ ਚਾਯਂ ਰੋਗਸਮੂਹਃ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰਵਾਨਾਯੁਰ੍ਵੇਦਵਿ- ਹਿਤਮੁਪਦੇਸ਼ਮਪੇਕ੍ਸਤੇ| ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਯਤਹੇਤੁਕੋਪ੍ਯਾਮਯਃ ਸਮ੍ਯ- ਗ੍ਭਿਸਗਾਦੇਸ਼ਾਨੁਸ੍ਠਾਨਾਦੁਪਾਤ੍ਤਾਯੁਸ੍ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਪਰਿਕ੍ਸਯੇ ਜਾਤੋਪਿ ਵਾ ਸਹ੍ਯਵੇਦਨਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ| ਅਨੁਪਕ੍ਰਮ੍ਯਾਣਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਭਿਨਤ੍ਯਕਾਣ੍ਡੇ| ਸ੍ਵਯਮਪਿ ਚ ਦੈਵਾਨ੍ਨਿਦਾਨਾਲ੍ਪਤਯਾ ਵਾ ਨਿਵਰ੍ਤਮਾਨਃ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣਸਮੁਦਿਤਕ੍ਰਿਯੋਪਲਮ੍ਭਾਦਾਸ਼ੁਤਰ- ਮਪਿਰਿਕ੍ਲਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਚਾਪਗਚ੍ਛਤਿ| ਅਨਿਯਤਫਲਦਾਯਿਨਿ ਤ ਦੈਵੇ ਹਿਤਾਭ੍ਯਾਸਰਤਸ੍ਯਾਵਕਾਸ਼ਮੇਵ ਨ ਲਭਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਃ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਕਸ੍ਯਾਞ੍ਚਿਦਵਸ੍ਥਾਯਾਮਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ ਹਿਤਾਹਿਤਯੋਃ ਤੁਲ੍ਯ- ਦਰ੍ਸ਼ੀ ਸ੍ਯਾਤ੍||੭||
सकलोऽपि चायं रोगसमूहः प्रतिकारवानायुर्वेदवि- हितमुपदेशमपेक्षते| यस्मान्नियतहेतुकोऽप्यामयः सम्य- ग्भिषगादेशानुष्ठानादुपात्तायुस्संस्कारापरिक्षये जातोऽपि वा सह्यवेदनतां प्रतिपद्यते| अनुपक्रम्याणस्तु सर्व एव प्रायशो भिनत्यकाण्डे| स्वयमपि च दैवान्निदानाल्पतया वा निवर्तमानः षोडशगुणसमुदितक्रियोपलम्भादाशुतर- मपिरिक्लिष्टस्य चाऽपगच्छति| अनियतफलदायिनि त दैवे हिताभ्यासरतस्यावकाशमेव न लभते व्याधिः| तस्मान्न कस्याञ्चिदवस्थायामात्मवान् हिताहितयोः तुल्य- दर्शी स्यात्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogANAM mRudvAdiBedena trividhatvam (8) · Śloka 8
ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਸ਼੍ਚ ਪੁਨਰ੍ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਮਦੁਮਧ੍ਯਾਧਿਮਾਤ੍ਰਭੇਦੇਨ| ਤਤ੍ਰਾ- ਲ੍ਪਲਕ੍ਸਣਾ ਮਦਵੋ, ਮਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾ ਮਧ੍ਯਾਃ, ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਾ- ਸ੍ਤ੍ਵਧਿਮਾਤ੍ਰਾਃ||੮||
त्रिविधाश्च पुनर्व्याधयो मृदुमध्याऽधिमात्रभेदेन| तत्रा- ल्पलक्षणा मृदवो, मध्यलक्षणा मध्याः, सम्पूर्णलक्षणा- स्त्वधिमात्राः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAdhayaH suKasAdhyAdiBedena caturvidhoktAH (9) · Śloka 1
ਤੇ ਪੁਨਃ ਸੁਖ਼ਸਾਧ੍ਯਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ ਪ੍ਰਾਗੁਪਦਿਸ੍ਟਾਃ||੧||
ते पुनः सुख़साध्यादिविशेषेण चतुर्विधाः प्रागुपदिष्टाः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAdhInAM nijAgantuBedena dvaividhyam (10) · Śloka 10
ਸੁਬਹੁਸ਼ੋਪਿ ਚ ਭਿਦ੍ਯਮਾਨਾ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਤਾਂ ਨ ਵ੍ਯਭਿਚਰਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਨਿਜਾਸ੍ਤੁ ਦੋਸੋਤ੍ਥਾਃ| ਤੇਸੁ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਾਤਾ- ਦਯੋ ਵੈਸਮ੍ਯਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਤੋ ਵ੍ਯਥਾਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਤੇ| ਬਾਹ੍ਯਹੇਤੁ- ਜਾਸ੍ਤ੍ਵਾਗਨ੍ਤਵਃ| ਤੇਸੁ ਪ੍ਰਹਾਰੇਣ ਵ੍ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਵਮੁਪਜਾਯਤੇ ਤਤੋ ਦੋਸਵੈਸਮ੍ਯਮ੍| ਦੋਸਵੈਸਮ੍ਯੇਣੈਵ ਚ ਬਹੁਰੂਪਾ ਰੁਗਨੁਬਧ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ ਚ| ਏਵਂ ਚ ਕਤ੍ਵਾ ਨ ਦੋਸਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਰੋਗਾ- ਨੁਬਨ੍ਧਃ| ਕੇਵਲਂ ਪੌਰ੍ਵਾਪਰ੍ਯੇ ਵਿਸ਼ੇਸਃ||੧੦||
सुबहुशोऽपि च भिद्यमाना व्याधयो निजागन्तुतां न व्यभिचरन्ति| तत्र निजास्तु दोषोत्थाः| तेषु पूर्वं वाता- दयो वैषम्यमापद्यन्ते ततो व्यथाऽभिनिर्वर्तते| बाह्यहेतु- जास्त्वागन्तवः| तेषु प्रहारेण व्यथा पूर्वमुपजायते ततो दोषवैषम्यम्| दोषवैषम्येणैव च बहुरूपा रुगनुबध्यते प्रवर्द्धते च| एवं च कृत्वा न दोषव्यतिरेकेण रोगा- नुबन्धः| केवलं पौर्वापर्ये विशेषः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogANAmekatvAsa~gKyeyatvAdi (11) · Śloka 11
ਤਸ੍ਮਾਦੇਕਾਕਾਰਾ ਏਵ ਰੋਗਾਃ ਰੁਕ੍ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍| ਅਸਙ੍ਖ਼੍ਯਭੇਦਾ ਵਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਸ੍ਥਾਨਸਂਸ੍ਥਾਨਵਰ੍ਣਨਾਮਵੇਦਨਾਪ੍ਰਭਵੋ- ਪਕ੍ਰਮਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍| ਤੇ ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਂ ਯਥਾਸ੍ਵਮੇਵੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਸਙ੍ਖ਼੍ਯੇਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਦੋਸਲਿਙ੍ਗੈਰੇਵ ਰੋਗਾਨੁਪਕ੍ਰਮਂ ਚ ਵਿਭ- ਜੇਤ੍||੧੧||
तस्मादेकाकारा एव रोगाः रुक्सामान्यात्| असङ्ख़्यभेदा वा प्रत्येकं समुत्थानस्थानसंस्थानवर्णनामवेदनाप्रभवो- पक्रमविशेषात्| ते यथास्थूलं यथास्वमेवोपदेक्ष्यन्ते| असङ्ख़्येयत्वाच्च दोषलिङ्गैरेव रोगानुपक्रमं च विभ- जेत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAmeva sarvarogaikakAraNatvam (12) · Śloka 12
ਦੋਸਾ ਏਵ ਹਿ ਸਰ੍ਵਰੋਗੈਕਕਾਰਣਮ੍| ਯਥੈਵ ਸ਼ਕੁਨਿਃ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਪਤਨ੍ ਦਿਵਸਂ ਸ੍ਵਾਂ ਚ੍ਛਾਯਾਂ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਤੇ| ਯਥਾ ਵਾ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਵਿਕਾਰਜਾਤਂ ਵੈਸ਼੍ਵਰੂਪ੍ਯੇਣ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਂ ਗੁਣਤ੍ਰਯਮਚ੍ਯਤਿ- ਰਿਚ੍ਯ ਨ ਵਰ੍ਤਤੇ; ਤਥੈਵੇਦਮਪਿ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਵਿਕਾਰਜਾਤਂ ਦੋਸ- ਤ੍ਰਯਮਿਤਿ| ਯਥਾ ਚ ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਵਰ੍ਸਾਦਯੋ ਨਭਸਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਨ ਤ੍ਵਵ- ਸ਼੍ਯਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਵਸ਼੍ਯਮਪਿ| ਤਰਙ੍ਗਬੁਦ੍ਬੁਦਾਦਯਸ਼੍ਚਾਮ੍ਭਸਿ ਤਥਾ ਦੋਸੇਸੁ ਰੋਗਾਃ||੧੨||
दोषा एव हि सर्वरोगैककारणम्| यथैव शकुनिः सर्वतः परिपतन् दिवसं स्वां च्छायां नाऽतिवर्तते| यथा वा कृत्स्नं विकारजातं वैश्वरूप्येण व्यवस्थितं गुणत्रयमच्यति- रिच्य न वर्तते; तथैवेदमपि कृत्स्नं विकारजातं दोष- त्रयमिति| यथा च विद्युद्वर्षादयो नभसि भवन्ति न त्वव- श्यं निमित्ततस्त्ववश्यमपि| तरङ्गबुद्बुदादयश्चाम्भसि तथा दोषेषु रोगाः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShaprakopahetuH (13) · Śloka 13
ਤ੍ਰਿਵਿਧਨ੍ਤੁ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮੇਸਾਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ- ਪਰਾਧਃ ਪਰਿਣਾਮਸ਼੍ਚ| ਤੇ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਤਿਯੋਗਾਯੋਗ- ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਭੇਦਾਤ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਚਕ੍ਸੁਰਾ- ਦੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਰੂਪਾਦਿਭਿਰਰ੍ਥੈਰਤਿਸਂਸਰ੍ਗੋਤਿਯੋਗਃ| ਅਲ੍ਪਸ਼ੋ ਨੈਵ ਵਾ ਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਤ੍ਵਯੋਗਃ| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਤਿਦੂਰਾਨ੍ਤਿਕਸ੍ਥਾਤਿ ਭਾਸ੍ਵਤ੍ ਭੈਰਵਾਪ੍ਰਿਯਵਿਕਤਾਦਿਦਸ਼ਨਮ੍| ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਾਤ੍ਯੁਚ੍ਚਪਰੁਸਭੀਸਣਾ- ਦਿਸ਼੍ਰਵਣਮ੍| ਪੂਤ੍ਯਮੇਧ੍ਯਾਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਗ੍ਰਪ੍ਰਤਿਕੂਲਾਦ੍ਯਾਗ਼੍ਰਾਣਮ੍| ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਿਭਿਰਾਹਾਰਕਲ੍ਪਨਾਵਿਸ਼ੇਸਾਯਤਨੈਰਪਥ੍ਯਾਨਾਂ ਰਸਾ- ਨਾਮਭ੍ਯਵਹਾਰਃ ਤਥਾ ਸ੍ਨਾਨਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦੀਨਾਞ੍ਚ ਸ੍ਪ- ਸ਼੍ਯਾਨਾਮਯਥਾਵਦੁਪਸੇਵਨਮਸ਼ੁਚਿਭੂਤਾਭਿਗ਼ਾਤਵਿਸਵਾਤਾਦਿ- ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ||੧੩||
त्रिविधन्तु निमित्तमेषामसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञा- पराधः परिणामश्च| ते पुनः प्रत्येकमतियोगाऽयोग- मिथ्यायोगभेदात्त्रिधा भिद्यन्ते| तत्र यथास्वं चक्षुरा- दीन्द्रियाणां रूपादिभिरर्थैरतिसंसर्गोऽतियोगः| अल्पशो नैव वा संसर्गस्त्वयोगः| सूक्ष्मातिदूरान्तिकस्थाति भास्वत् भैरवाप्रियविकृतादिदशनम्| द्विष्टात्युच्चपरुषभीषणा- दिश्रवणम्| पूत्यमेध्यातितीक्ष्णोग्रप्रतिकूलाद्याग़्राणम्| स्वभावादिभिराहारकल्पनाविशेषायतनैरपथ्यानां रसा- नामभ्यवहारः तथा स्नानादीनां शीतोष्णादीनाञ्च स्पृ- श्यानामयथावदुपसेवनमशुचिभूताभिग़ातविषवातादि- संस्पर्शश्च मिथ्यायोगः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana praj~jAparAdhaH (14) · Śloka 14
ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨੋਭੇਦੇਨ ਤੁ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਪ੍ਯਹਿਤਂ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਃ| ਤਤ੍ਰ ਕਾਯਾਦਿਕਰ੍ਮਣੋਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਯੋਗਃ| ਅਲ੍ਪਸ਼ੋ ਨੈਵ ਵਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਯੋਗਃ| ਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣਵਿਸਮਾਙ੍ਗਚੇਸ੍ਟਨਸ੍ਖ਼ਲਨ- ਕਣ੍ਡੂਯਨਪ੍ਰਹਾਰਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਾਦਿ| ਤਥਾ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਰ੍ਧਭੁਕ੍ਤ- ਭਾਸਣਾਦਿ| ਭਯਸ਼ੋਕੇਸ੍ਯਰ੍ਯਾਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਾਦਿ| ਦਸ਼ਵਿਧਂ ਚਾਕੁਸ਼ਲਂ ਕਰ੍ਮ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ||੧੪||
कायवाङ्मनोभेदेन तु त्रिविधमप्यहितं कर्म प्रज्ञापराधः| तत्र कायादिकर्मणोऽतिप्रवृत्तिरयोगः| अल्पशो नैव वा प्रवृत्तिरयोगः| वेगोदीरणधारणविषमाङ्गचेष्टनस्ख़लन- कण्डूयनप्रहारप्राणायामादि| तथा क्षुत्पिपासाऽर्धभुक्त- भाषणादि| भयशोकेष्यर्यामात्सर्यादि| दशविधं चाकुशलं कर्म यथास्वं मिथ्यायोगः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pariNAmaH (15) · Śloka 15
ਪਰਿਣਾਮਃ ਕਾਲ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਸੋਪਿ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਭੇ- ਦਾਤ੍ਤ੍ਰਿਧਾ| ਤਤ੍ਰਾਤਿਮਾਤ੍ਰਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਃ ਕਾਲੋਤਿਯੋਗਃ| ਹੀਨ- ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਸ੍ਤ੍ਵਯੋਗਃ| ਵਿਪਰੀਤੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਤ ਏਤੇ- ਤਿਯੋਗਾਦਯਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤੋਨੁਪਸ਼ਯਲਕ੍ਸਣਾਃ| ਸਰ੍ਵੋ ਵਾ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧ ਏਵਾਯਂ ਯਦੇਸਾਮਵਿਵਰ੍ਜਨਮ੍||੧੫||
परिणामः काल उच्यते| सोऽपि शीतोष्णवर्षभे- दात्त्रिधा| तत्रातिमात्रस्वलक्षणः कालोऽतियोगः| हीन- स्वलक्षणस्त्वयोगः| विपरीतो मिथ्यायोगः| त एतेऽ- तियोगादयः सामान्यतोऽनुपशयलक्षणाः| सर्वो वा प्रज्ञापराध एवाऽयं यदेषामविवर्जनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arthAdInAM samyagyogena svAsthyahetutvam (16) · Śloka 3
ਅਰ੍ਥਕਰ੍ਮਕਾਲਾਃ ਪੁਨਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗੇਨੋਪਸ਼ਯਾਤ੍ ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਸ੍ਵਾ- ਸ੍ਥ੍ਯਹੇਤਵਃ| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਰਸਵਰ੍ਜ੍ਯਾ ਵਿਸਯਾ ਯਥਾਯਥਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਬਾਧਨ੍ਤੇਨੁਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ ਚ| ਸ਼ੇਸਾ ਰਸਕਰ੍ਮਕਾਲਾਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਂ ਦੇਹਮ੍||੩||
अर्थकर्मकालाः पुनः सम्यग्योगेनोपशयात् भूयिष्ठं स्वा- स्थ्यहेतवः| तत्रापि रसवर्ज्या विषया यथायथमिन्द्रियं बाधन्तेऽनुगृह्णन्ति च| शेषा रसकर्मकालास्तु सर्वं देहम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarveShAM vyAdhInAM nidAnAdivisheSheByo BAvABAvavisheShatvam (17) · Śloka 17
ਅਪਿ ਚ-ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਂ ਭਾਵਾਭਾਵੌ ਨਾਨ੍ਤਰੇਣ ਯੋਗਾ- ਤਿਯੋਗਾਦੀਨ੍ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਪੁਨਿਰ੍ਵਕਾਰਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨ- ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਾਵਿਸ਼ੇਸੇਭ੍ਯੋ ਭਾਵਾਭਾਵਵਿਸ਼ੇਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਯਦਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਤ੍ਰਯੋ ਨਿਦਾਨਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਨਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਨੁਬਧ੍ਨਨ੍ਤੀ- ਸਦ੍ਵਾਨੁਬਧ੍ਨਨ੍ਤ੍ਯਬਲਾ ਵਾ ਨ ਤਦਾਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ| ਵ੍ਯਾਧਯਿਸ਼੍ਚਿ- ਰਾਦ੍ਵਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਨਵੋ ਵਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਲਿਙ੍ਗਾ ਵਾ| ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਤੁ ਵਿਪਰੀਤਾਃ||੧੭||
अपि च-सर्वभावानां भावाभावौ नान्तरेण योगा- तियोगादीन् व्यवस्येत्| सर्वेषां पुनिर्वकाराणां निदान- दोषदूष्याविशेषेभ्यो भावाभावविशेषा भवन्ति| यदा ह्येते त्रयो निदानादिविशेषात् नाऽन्योन्यमनुबध्नन्ती- षद्वानुबध्नन्त्यबला वा न तदाऽभिनिर्वर्त्तन्ते| व्याधयिश्चि- राद्वाऽभिनिर्वत्तन्ते तनवो वा भवन्त्यसम्पूर्णलिङ्गा वा| विपर्यये तु विपरीताः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trayo rogamArgA rogAshca (18) · Śloka 18
ਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚ ਰੋਗਾਣਾਂ ਮਾਰ੍ਗਾ ਬਾਹ੍ਯਮਧ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਬਾਹ੍ਯੋ ਰਕ੍ਤਾਦਿਧਾਤਵਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ ਚ ਸ ਪੁਨਃ ਸ਼ਾਖ਼ਾਖ਼੍ਯਃ| ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਗਣ੍ਡਪਿਟਕਾਜ੍ਯਪਚੀਚਰ੍ਮਕੀਲਾਰ੍ਬੁਦਾਧਿਮਾਂਸਮਸ਼ਵ੍ਯਙ੍ਗਾਦਯੋ ਬਹਿਰ੍ਭਾਗਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਫਾਰ੍ਸ਼ੋਗੁਲ੍ਮਵੀਸਰ੍ਪਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦਯਃ| ਮਧ੍ਯੋ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਹਦਯਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਿ ਮਰ੍ਮਾਣ੍ਯਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਯਃ| ਤਤ੍ਰੋਪਨਿਬ- ਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨਾਯੁਸਿਰਾਕਣ੍ਡਰਾਦਯਃ| ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਪਕ੍ਸਵਧਗ੍ਰਹਾ- ਪਤਾਨਕਾਰ੍ਦਿਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਸ਼ੂਲਗੁਦਭ੍ਰਂਸ਼ਾਦਯੋ ਮੁਰ੍ਦ੍ਧਾ- ਦਿਰੋਗਾਸ਼੍ਚ| ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰੋ ਮਹਾਸ੍ਰੋਤਃ ਸ਼ਰੀਰਮਧ੍ਯਂ ਮਹਾਨਿ- ਮ੍ਨਮਾਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯਃ ਕੋਸ੍ਠੋਨ੍ਤਰਿਤਿ ਪਰ੍ਯਾਯਾਃ| ਤਦਾ- ਸ਼੍ਰਯਾ ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਛਰ੍ਦ੍ਯਲਸਕਵਿਸੂਚਿਕਾਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਹਿਧ੍ਮਾ- ਨਾਹੋਦਰਪ੍ਲੀਹਾਦਯੋਨ੍ਤਰ੍ਭਾਗਾਸ਼੍ਚ ਵਿਸਰ੍ਪਸ਼ੋਫਾਰ੍ਸ਼ੋਵਿ- ਦ੍ਰਧਿਗੁਲ੍ਮਾਦਯਃ||੧੮||
त्रयश्च रोगाणां मार्गा बाह्यमध्याभ्यन्तराः| तत्र बाह्यो रक्तादिधातवस्त्वक् च स पुनः शाख़ाख़्यः| तदाश्रयाः गण्डपिटकाज्यपचीचर्मकीलार्बुदाधिमांसमशव्यङ्गादयो बहिर्भागाश्च शोफार्शोगुल्मवीसर्पविद्रध्यादयः| मध्यो मूर्द्धहृदयबस्त्यादीनि मर्माण्यस्थिसन्धयः| तत्रोपनिब- द्धाश्च स्नायुसिराकण्डरादयः| तदाश्रयाः पक्षवधग्रहा- पतानकार्दिराजयक्ष्मास्थिसन्धिशूलगुदभ्रंशादयो मुर्द्धा- दिरोगाश्च| आभ्यन्तरो महास्रोतः शरीरमध्यं महानि- म्नमामपक्वाशयाश्रयः कोष्ठोऽन्तरिति पर्यायाः| तदा- श्रया ज्वरातिसारछर्द्यलसकविषूचिकाश्वासकासहिध्मा- ऽऽनाहोदरप्लीहादयोऽन्तर्भागाश्च विसर्पशोफार्शोवि- द्रधिगुल्मादयः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogANAmanubandhyanubandhAKyadvaividhyaM tallakShaNa~jca (19) · Śloka 19
ਤੇ ਚ ਰੋਗਾਃ ਸ੍ਵਪ੍ਰਧਾਨਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯਪਰਿਵਾਰਾ ਵਾ ਕ੍ਰਮਾ- ਦਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਨੁਬਨ੍ਧਾਖ਼੍ਯਾਃ| ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਃ ਸ੍ਪਸ੍ਟਾਕਤਯੋ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨੋਪਸ਼ਯਸ਼੍ਚ| ਇਤਰੇ ਤੁ ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਾਃ ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਦੋਸਾ ਅਪਿ||੧੯||
ते च रोगाः स्वप्रधाना भवन्त्यन्यपरिवारा वा क्रमा- दनुबन्ध्यनुबन्धाख़्याः| तत्राऽद्याः स्वतन्त्राः स्पष्टाकृतयो यथास्वं समुत्थानोपशयश्च| इतरे तु तद्विपरीताः तद्वच्च दोषा अपि||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvarUpopadravayoH vivaraNam (20) · Śloka 20
ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਯਪਰਿਵਾਰਾ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ| ਪੁਰਾਗਾਮਿਨੋਨੁਗਾ- ਮਿਨਿਸ਼੍ਚ| ਤੇਸ੍ਵਾਦ੍ਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸਂਜ੍ਞਾਃ| ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤਿਵਤਰੇ| ਤਾਨ੍ਯਥਾਯਥਮੇਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨੁਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਪ੍ਰਧਾਨਪ੍ਰਸ਼ਮੇ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਮੋ ਭਵਤਿ ਤੇਸਾਮ੍| ਅਨੁਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤੋ ਵਾ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤਾਨੁ- ਪਕ੍ਰਮੇਤ੍| ਤ੍ਵਰਿਤਂ ਵਾ ਬਲਵਨ੍ਤਮੁਪਦ੍ਰਵਂ ਪ੍ਰਧਾਨਾਵਿਰੋਧੇਨ| ਸ ਹਿ ਪੀਡਾਕਰਤਰੋ ਭਵਤਿ| ਵ੍ਯਾਧਿਪਰਿਕ੍ਲਿਸ੍ਟਦੇਹਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਮੇਹਪਿਟਕਾਦਿਵਤ੍||੨੦||
तत्रान्यपरिवारा व्याधयो द्विविधाः| पुरागामिनोऽनुगा- मिनिश्च| तेष्वाद्याः पूर्वरूपसंज्ञाः| उपद्रवास्तिवतरे| तान्यथायथमेव वक्ष्यमाणानुपलक्षयेत्| प्रधानप्रशमे च प्रशमो भवति तेषाम्| अनुपशाम्यतो वा पश्चात्तानु- पक्रमेत्| त्वरितं वा बलवन्तमुपद्रवं प्रधानाविरोधेन| स हि पीडाकरतरो भवति| व्याधिपरिक्लिष्टदेहत्वात् प्रमेहपिटकादिवत्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ekorogo~anyasya rogasya hetutvam (21) · Śloka 21
ਤਥਾਨ੍ਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨ ਏਵ ਰੋਗੋਨ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਹੇਤੁਃ ਭਵਤਿ| ਯਥਾ ਜ੍ਵਰੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ| ਤੌ ਸ਼੍ਵਾ- ਸਸ੍ਯ| ਪ੍ਲੀਹਾ ਜਠਰਸ੍ਯ| ਤਚ੍ਛ੍ਵਯਥੋਃ| ਅਰ੍ਸ਼ਾਸਿ ਗੁਲ੍ਮੋ- ਦਰਾਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣੀਨਾਮ੍| ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ ਕਾਸਜ੍ਵਰਯੋਃ| ਤੌ ਕ੍ਸਯਸ੍ਯ| ਕ੍ਸਯਃ ਸ਼ੋਸਸ੍ਯ||੨੧||
तथाऽन्यः प्रधान एव रोगोऽन्यस्य प्रधानस्य हेतुः भवति| यथा ज्वरो रक्तपित्तस्य रक्तपित्तं वा ज्वरस्य| तौ श्वा- सस्य| प्लीहा जठरस्य| तच्छ्वयथोः| अर्शासि गुल्मो- दरातीसारग्रहणीनाम्| प्रतिश्यायः कासज्वरयोः| तौ क्षयस्य| क्षयः शोषस्य||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShaprakopahetUn samyagAgamAdiBiH parIkSheta (22) · Śloka 22
ਏਕਸ਼੍ਚਾਪਚਾਰੋ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮੇਕਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਃ| ਬਹੂਨਾਂ ਚ ਤਥਾ ਬਹਵਃ| ਤਦ੍ਵਦੇਕਂ ਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਏਵਮੇਵ ਪ੍ਰਸ਼ਮੇਭ੍ਯੁਪਾਯਃ| ਤਥਾ ਸ ਏਵਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੋਪੇ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਨਵਹਿਤਃ ਸਮ੍ਯ- ਗਾਗਮਾਦਿਭਿਃ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ||੨੨||
एकश्चाऽपचारो निमित्तमेकस्य व्याधेः| बहूनां च तथा बहवः| तद्वदेकं लिङ्गम्| एवमेव प्रशमेऽभ्युपायः| तथा स एवान्यस्य प्रकोपे| तस्मात्तानवहितः सम्य- गागमादिभिः परीक्षेत||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Agamato pratyakShAdiBirAturasya parIkShA (23) · Śloka 23
ਤਤ੍ਰਾਗਮੋ ਰੋਗਮੇਵਮੇਵਂ ਪ੍ਰਕੋਪਣਮੇਵਂ ਯੋਨਿਮੇਵਮਧਿਸ੍ਠਾਨ- ਮੇਵਮਾਤ੍ਮਾਨਮੇਵਂ ਵੇਦਨਮੇਵਂ ਰੂਪਸ਼ਬ੍ਦਗਨ੍ਧਰਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮੇਵਂ ਪੂਰ੍ਵ- ਰੂਪਮੇਵਮੁਪਦ੍ਰਵਮੇਵਂ ਵਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਕ੍ਸਯਾਨ੍ਵਿਤਮੇਵਮੁਦਰ੍ਕਮੇਵਂ ਨਾਮਾਨਮ੍| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਯਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਨ੍ਯਥਾ ਨਿਵਤ੍ਤਿਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਤਸ੍ਤ੍ਵਾਤੁਰਸ੍ਯ ਯਥਾਸ੍ਵਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ਵਰ੍ਣਸਂਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਮਾ- ਣੋਪਚਯਛਾਯਾਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਛਰ੍ਦਿਤਾਧਿਕ੍ਯਮਾਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਮਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾ- ਦਿਸੁ ਸਨ੍ਧਿਸੁ ਸ੍ਫੁਟਨਂ ਦੇਹਸ਼ਕਦ੍ ਵ੍ਰਣਾਦਿਗਨ੍ਧਂ ਸੁਪ੍ਤਸ਼ੀਤੋ- ਸ੍ਣਸ੍ਤਮ੍ਭਨਸਂਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਖ਼ਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਞ੍ਚ| ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਤਿ- ਯੁਕ੍ਤਮਾਸ੍ਯਰਸਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇਨ ਤਥਾ ਸੁਚ੍ਛਰ੍ਦਨਦੁਚ੍ਛਰ੍ਦਨਤ੍ਵਂ ਮਦੁ- ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਤਾਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਨਮਭਿਪ੍ਰਾਯਂ ਜਨ੍ਮਾਮਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਕ੍ਸਤ੍ਰ- ਦ੍ਵਿਸ੍ਟੇਸ੍ਟਸੁਖ਼ਦੁਃਖ਼ਾਨਿ ਚ| ਤਥਾ ਵਯਃਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸੇਣ ਚ| ਅਨੁ- ਮਾਨਤਸ੍ਤੁ ਯੂਕਾਪਸਰ੍ਪਣੇਨ ਸ਼ਰੀਰਵੈਰਸ੍ਯਮ੍| ਮਕ੍ਸਿਕੋਪ- ਸਰ੍ਪਣੇਨ ਸ਼ਰੀਰਮਾਧੁਰ੍ਯਮ੍| ਤਥਾਗ੍ਨਿਂ ਜਰਣਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ| ਬਲਂ ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ| ਗੂਢਲਿਙ੍ਗਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਪਸ਼ਯਾਨੁਪਸ਼੍ਯਤਃ| ਦੋਸਪ੍ਰਮਾਣਪਚਾਰਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਯੁਸਃ ਕ੍ਸਯਂ ਰਿਸ੍ਟੈਃ| ਪ੍ਰਕਤਿ- ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਾਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯਬਲਾਨਨੁਸ਼ੀਲਨੇਨੇਤਿ||੨੩||
तत्रागमो रोगमेवमेवं प्रकोपणमेवं योनिमेवमधिष्ठान- मेवमात्मानमेवं वेदनमेवं रूपशब्दगन्धरसस्पर्शमेवं पूर्व- रूपमेवमुपद्रवमेवं वृद्धिस्थानक्षयान्वितमेवमुदर्कमेवं नामानम्| तस्मिन्नियं प्रतीकारस्य प्रवृत्तिरन्यथा निवृत्तिः| प्रत्यक्षतस्त्वाऽऽतुरस्य यथास्वमिन्द्रियैर्वर्णसंस्थानप्रमा- णोपचयछायाविण्मूत्रछर्दिताधिक्यमान्त्रकूजनमङ्गुल्या- दिषु सन्धिषु स्फुटनं देहशकृद् व्रणादिगन्धं सुप्तशीतो- ष्णस्तम्भनसंस्पन्दश्लक्ष्णख़रस्पर्शञ्च| प्रकृतिविकृति- युक्तमास्यरसन्तु प्रश्नेन तथा सुच्छर्दनदुच्छर्दनत्वं मृदु- क्रूरकोष्ठतां स्वप्नदर्शनमभिप्रायं जन्मामयप्रवृत्तिनक्षत्र- द्विष्टेष्टसुख़दुःख़ानि च| तथा वयःप्रत्यक्षेण च| अनु- मानतस्तु यूकापसर्पणेन शरीरवैरस्यम्| मक्षिकोप- सर्पणेन शरीरमाधुर्यम्| तथाऽग्निं जरणशक्त्या| बलं व्यायामशक्त्या| गूढलिङ्गं व्याधिमुपशयाऽनुपश्यतः| दोषप्रमाणपचारविशेषेणायुषः क्षयं रिष्टैः| प्रकृति- सत्त्वसारसात्म्यबलाननुशीलनेनेति||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BiShajA AturasyAdhyayanaM j~jAnapUrvakaM kAryam (24) · Śloka 24
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਜ੍ਞਾਨਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਦੀਪੇਨ ਯੋ ਨਾਵਿਸ਼ਤਿ ਯੋਗਿਵਤ੍| ਆਤੁਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾਨਂ ਨ ਸ ਰੋਗਾਂਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਤਿ||੨੪||
भवति चात्र- ज्ञानबुद्धिप्रदीपेन यो नाविशति योगिवत्| आतुरस्याऽन्तरात्मानं न स रोगांश्चिकित्सति||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AturasvarUpasya durvij~jeyatvam (25) · Śloka 25
ਦ੍ਵਾਵਿਮੌ ਵ੍ਯਾਧਿਤੌ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯਾਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕੌ| ਤਦ੍ਯਥੈਕੌ ਗੁਰੁਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਦੇਹਬਲਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍| ਲਗ਼ੁਵ੍ਯਾਧਿਵਦਾਭਾਤਿ ਲਗ਼ੁਵ੍ਯਾਧਿਰਤੋਨ੍ਯਥਾ| ਬਾਹ੍ਯਾਵਯਵਮਾਤ੍ਰੇਣ ਤਯੋਰ੍ਮੁਹ੍ਯਤਿ ਬਾਲਿਸ਼ਃ| ਤਤੋਲ੍ਪਮਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਂ ਵਾ ਵਿਪਰੀਤਮਤੋਥਵਾ| ਪਥ੍ਯਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਯੁਞ੍ਜਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਮੁਸ੍ਣਾਤਿ ਰੋਗਿਣਾਮ੍||੨੫||
द्वाविमौ व्याधितौ व्याधिस्वरूपस्याप्रकाशकौ| तद्यथैकौ गुरुव्याधिः सत्त्वदेहबलाश्रयात्| लग़ुव्याधिवदाभाति लग़ुव्याधिरतोऽन्यथा| बाह्यावयवमात्रेण तयोर्मुह्यति बालिशः| ततोऽल्पमल्पवीर्यं वा विपरीतमतोऽथवा| पथ्यं विपर्यये युञ्जन् प्राणान् मुष्णाति रोगिणाम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BiShak tantrAnushIlanAdvyAdhestattvaj~jo Bavet (26) · Śloka 26
ਜ੍ਞਾਨਾਂਸ਼ੇਨ ਨ ਹਿ ਜ੍ਞਾਨਂ ਕਤ੍ਸ੍ਨੇ ਜ੍ਞੇਯੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਬੁਭੁਤ੍ਸੇਤ ਭਿਸਕ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਵਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨੁਸ਼ੀਲਨਾਤ੍| ਅਭਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸਤਤਂ ਸਰ੍ਵਮਾਲੋਚ੍ਯ ਸਰ੍ਵਥਾ| ਨ ਜਾਤੁ ਸ੍ਖ਼ਲਤਿ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਵਿਸਮੇਪਿ ਕ੍ਰਿਯਾਪਥੇ||੨੬||
ज्ञानांशेन न हि ज्ञानं कृत्स्ने ज्ञेये प्रवर्तते| बुभुत्सेत भिषक्तस्मात्तत्वं तन्त्रानुशीलनात्| अभियुक्तस्तु सततं सर्वमालोच्य सर्वथा| न जातु स्ख़लति प्राज्ञो विषमेऽपि क्रियापथे||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AgantunijayoranyonyAnubandhyAnubandhakatvam (3) · Śloka 3
ਆਗਨ੍ਤੁਰਨ੍ਵੇਤਿ ਨਿਜਂ ਵਿਕਾਰਂਨਿਜਸ੍ਤਥਾਗਨ੍ਤੁਮਤਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧਃ| ਤਤ੍ਰਾਨੁਬਨ੍ਧਂ ਪ੍ਰਕਤਿਞ੍ਚ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤਤਃ ਕਰ੍ਮ ਸਮਾਰਭੇਤ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤੌ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਰੋਗਭੇਦੀਯੋ ਨਾਮ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩||
आगन्तुरन्वेति निजं विकारंनिजस्तथागऽन्तुमतिप्रवृद्धः| तत्रानुबन्धं प्रकृतिञ्च सम्यग्ज्ञात्वा ततः कर्म समारभेत| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने रोगभेदीयो नाम द्वाविंशोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon