Adhikarana atha doShAdivij~jAnIyo nAmaikonaviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতো দোষাদিবিজ্ঞানীযমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ||১||
अथातो दोषादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdidoShANAM lakShaNaM karmANi ca (2) · Śloka 2
দোষধাতুমলমূলো হি দেহঃ| তস্মাত্তেষাং লক্ষণমুপদেক্ষ্যামঃ| তমুচ্ছ্বাসনিশ্বাসোত্সাহপ্রস্পন্দনেন্দ্রি-যপাটববেগপ্রবর্তনাদিভির্বাযুরনুগৃহ্ণাতি| পক্ত্যূষ্মাভিলাষক্ষুত্পিপাসাপ্রভাপ্রসাদদর্শনমেধাশৌর্য-মার্দবাদিভিঃ পিত্তং স্থৈর্যস্নেহসন্ধিবন্ধবৃষতাক্ষমাধী ধৃতিবলালৌল্যাদিভিঃ শ্লেষ্মা||২||
दोषधातुमलमूलो हि देहः| तस्मात्तेषां लक्षणमुपदेक्ष्यामः| तमुच्छ्वासनिश्वासोत्साहप्रस्पन्दनेन्द्रि-यपाटववेगप्रवर्तनादिभिर्वायुरनुगृह्णाति| पक्त्यूष्माभिलाषक्षुत्पिपासाप्रभाप्रसाददर्शनमेधाशौर्य-मार्दवादिभिः पित्तं स्थैर्यस्नेहसन्धिबन्धवृषताक्षमाधी धृतिबलालौल्यादिभिः श्लेष्मा||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdidhAtUnAM karmANi (3) · Śloka 3
তুষ্টিপ্রীণনরক্তপুষ্টিভিস্তু রসঃ| জীবনবর্ণপ্রসাদনমাংসপোষণৈরসৃক্| দেহলেপমলমেদঃ পুষ্টিভির্মাংসম্| নেত্রগাত্রস্নিগ্ধতাস্নেহদার্ঢ্যাস্থিপুষ্টিভির্ভেদঃ| দেহো- র্ধ্বতাধারণমজ্জপোষণাভ্যামস্থি| স্নেহবলাস্থিপূরণ শুক্রপুষ্টিভির্মজ্জা| হর্ষবলগর্ভোত্পাদনৈঃ শুক্রম্||৩||
तुष्टिप्रीणनरक्तपुष्टिभिस्तु रसः| जीवनवर्णप्रसादनमांसपोषणैरसृक्| देहलेपमलमेदः पुष्टिभिर्मांसम्| नेत्रगात्रस्निग्धतास्नेहदार्ढ्यास्थिपुष्टिभिर्भेदः| देहो- र्ध्वताधारणमज्जपोषणाभ्यामस्थि| स्नेहबलास्थिपूरण शुक्रपुष्टिभिर्मज्जा| हर्षबलगर्भोत्पादनैः शुक्रम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puriShAdimalAnAM karmANi (4) · Śloka 4
অবষ্টম্ভানিলানলধারণৈঃ শকৃত্| অন্নক্লেদনির্বাহ ণেন মূত্রম্| ক্লেদত্বক্স্নেহরোমধারণৈঃ স্বেদ ইতি||৪||
अवष्टम्भानिलानलधारणैः शकृत्| अन्नक्लेदनिर्वाह णेन मूत्रम्| क्लेदत्वक्स्नेहरोमधारणैः स्वेद इति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuddhairvAtAdidoShaiH sharIrapIDanam (5) · Śloka 5
কার্শ্যকার্ষ্ণ্য্গত্রকম্পস্ফুরণোষ্ণকামিতাসংজ্ঞানিদ্রানা শবলেন্দ্রিযোপঘাতাস্থিশূলমজ্জাশোষমলসঙ্গাধ্মানা টোপমোহদৈন্যভযশোকপ্রলাপাদিভির্বৃদ্ধো বাযুঃ পীডযতি| পীতত্বগ্লান্দ্রিযদৌর্বল্যৌজোবিস্রংসশীতাভি লাশদাহ তিক্তাস্যতাতৃণ্মূর্চ্ছাল্পনিদ্রতাক্রোধাদিভিঃ পিত্তম্| শ্বৈত্যশৈত্যস্থৌল্যালস্যগৌরবাঙ্গসাদস্রোতঃপিধান মূর্চ্ছাতন্দ্রানিদ্রাশাসকাসপ্রসেকহৃল্লাসাগ্নিসাদসন্ধি বিশ্লেষাদিভিঃ শ্লেষ্মা||৫||
कार्श्यकार्ष्ण्य्गत्रकम्पस्फुरणोष्णकामितासंज्ञानिद्राना शबलेन्द्रियोपघातास्थिशूलमज्जाशोषमलसङ्गाध्माना टोपमोहदैन्यभयशोकप्रलापादिभिर्वृद्धो वायुः पीडयति| पीतत्वग्लान्द्रियदौर्बल्यौजोविस्रंसशीताभि लाशदाह तिक्तास्यतातृण्मूर्च्छाल्पनिद्रताक्रोधादिभिः पित्तम्| श्वैत्यशैत्यस्थौल्यालस्यगौरवाङ्गसादस्रोतःपिधान मूर्च्छातन्द्रानिद्राशासकासप्रसेकहृल्लासाग्निसादसन्धि विश्लेषादिभिः श्लेष्मा||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuddhaiH rasAdidAtubhiH sharIrapIDanam (6) · Śloka 6
প্রসেকারোচকস্যবৈরস্যহৃল্লাসস্রোতোরোধস্বাদুদ্বেষাঙ্গ মর্দাদিভিরন্যৈশ্চ শ্লেষ্মবিকারপ্রাযৈঃ রসঃ| কুষ্ঠ- বিসর্পপিটকাসৃগ্দরাক্ষিমুখমেঢ্রগুদদাহগুল্মবিদ্রধি-প্লীহব্যঙ্গকামলাগ্নিনাশতমঃপ্রবেশরক্তাঙ্গনেত্রতাবাতরক্তপিত্তাদিভিরন্যৈশ্চ পিত্তবিকারপ্রাযৈরসৃক্| গলগণ্ডগণ্ডমালার্বুদগ্রন্থিতালুজিহ্বাকণ্ঠরোগস্ফিগ্গলৌ- ষ্ঠবাহূদরোরুজঙ্ঘাগৌরববৃদ্ধিভিঃ শ্লেষ্মরক্তবিকারপ্রাযৈশ্চ মাংসম্| প্রমেহপূর্বরূপৈঃ স্থৌল্যোপদ্রবৈশ্চান্যৈরপি শ্লেষ্মরক্তমাংসবিকারপ্রাযৈ| র্মেদঃ| অধ্যস্থিভিরধিদন্তৈশ্চাস্থি| নেত্রাঙ্গরক্তগৌরবৈঃ পর্বসু চ স্থূলমূলারুভির্মজ্জা| অতিস্ত্রীকামতাশুক্রাশ্মরীসম্ভবাভ্যাং শুক্রাধিক্যকম্||৬||
प्रसेकारोचकस्यवैरस्यहृल्लासस्रोतोरोधस्वादुद्वेषाङ्ग मर्दादिभिरन्यैश्च श्लेष्मविकारप्रायैः रसः| कुष्ठ- विसर्पपिटकासृग्दराक्षिमुखमेढ्रगुददाहगुल्मविद्रधि-प्लीहव्यङ्गकामलाग्निनाशतमःप्रवेशरक्ताङ्गनेत्रतावातरक्तपित्तादिभिरन्यैश्च पित्तविकारप्रायैरसृक्| गलगण्डगण्डमालार्बुदग्रन्थितालुजिह्वाकण्ठरोगस्फिग्गलौ- ष्ठबाहूदरोरुजङ्घागौरववृद्धिभिः श्लेष्मरक्तविकारप्रायैश्च मांसम्| प्रमेहपूर्वरूपैः स्थौल्योपद्रवैश्चान्यैरपि श्लेष्मरक्तमांसविकारप्रायै| र्मेदः| अध्यस्थिभिरधिदन्तैश्चास्थि| नेत्राङ्गरक्तगौरवैः पर्वसु च स्थूलमूलारुभिर्मज्जा| अतिस्त्रीकामताशुक्राश्मरीसम्भवाभ्यां शुक्राधिक्यकम्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuddhaiH shakRudAdimalaiH dehapIDanam (7) · Śloka 7
কুক্ষিশূলাটোপগৌরবৈঃ শকৃদাধিক্যম্| বস্তিতোদাধ্মানৈর্মূত্রাধিক্যম্| কণ্ডূদৌর্গন্ধ্যৈঃ স্বেদঃ| অন্যেঽপি চ দূষিকাদিমলা বাহুল্যদ্রবতাকণ্ডূগৌরবৈঃ||৭||
कुक्षिशूलाटोपगौरवैः शकृदाधिक्यम्| बस्तितोदाध्मानैर्मूत्राधिक्यम्| कण्डूदौर्गन्ध्यैः स्वेदः| अन्येऽपि च दूषिकादिमला बाहुल्यद्रवताकण्डूगौरवैः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShINairvAtAdibhirdoShaiH dehapIDanam (8) · Śloka 8
প্রসেকারুচিহৃল্লাসসংজ্ঞামোহাল্পবাক্চেষ্টতাপ্রহর্ষা-ঙ্গসাদাগ্নিবৈষম্যাদিভিঃ ক্ষীণো বাযুঃ পীডযতি| স্তম্ভ শৈত্যানিযততোদারোচকাবিপাকাঙ্গপারুষ্যকম্পগৌরবনখ-নযনশৌক্ল্যাদিভিঃ পিত্তম্| ভ্রমোদ্বেষ্টনানিদ্রাঙ্গমর্দ- পরিপ্লোষতোদদবদাহস্ফোটনবেপনধূমাযনসন্ধিশৈথিল্য- হৃদযদ্রবশ্লেষ্মাশযশূন্যতাদিভিঃ শ্লেষ্মা||৮||
प्रसेकारुचिहृल्लाससंज्ञामोहाल्पवाक्चेष्टताप्रहर्षा-ङ्गसादाग्निवैषम्यादिभिः क्षीणो वायुः पीडयति| स्तम्भ शैत्यानियततोदारोचकाविपाकाङ्गपारुष्यकम्पगौरवनख-नयनशौक्ल्यादिभिः पित्तम्| भ्रमोद्वेष्टनानिद्राङ्गमर्द- परिप्लोषतोददवदाहस्फोटनवेपनधूमायनसन्धिशैथिल्य- हृदयद्रवश्लेष्माशयशून्यतादिभिः श्लेष्मा||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShINaiH rasAdibhirdhAtubhirdehapIDanam (9) · Śloka 9
শব্দাসহত্বহৃদযদ্রবকম্পশোষশূলশূন্যতাস্পন্দন ঘট্টনৈরল্পযাপি চ চেষ্টযা শ্রমতর্ষাভ্যাং রসঃ| ত্বগ্রৌক্ষ্যাম্লশীতাভিলাষসিরাশৈথিল্যৈরসৃক্| স্ফিগ্গণ্ডাদিশুষ্কতাতোদরৌক্ষ্যাক্ষগ্লানিসন্ধিস্ফোটন-ধমনীশৈথিল্যৈর্মাংসম্| প্লীহবৃদ্ধিকটীস্বাপসন্ধি- শূন্যতাঙ্গরৌক্ষ্যকার্শ্যশ্রমশোষমেদুরমাংসাভিলাষৈ- র্মাংসক্ষযোক্তৈশ্চ মেদঃ| দন্তনখরোমকেশশাতনরৌক্ষ্যপারুষ্যসন্ধিশৈথিল্যাস্থিতো- দাস্থিবদ্ধমাংসাভিলাষৈরস্থি| অস্থিসৌষির্যনিস্তোদ- দৌর্বল্যভ্রমতমোদর্শনৈর্মজ্জা| শ্রমদৌর্বল্যাস্য শোষতিমিরদর্শনাঙ্গমর্দপাণ্ডুতাসদনক্লৈব্যমুষ্কতোদ মেঢ্রধূমাযনৈশ্চিরাচ্চ নিষেকেণ সরক্তনিষেকেণ বা শুক্রম্||৯||
शब्दासहत्वहृदयद्रवकम्पशोषशूलशून्यतास्पन्दन घट्टनैरल्पयापि च चेष्टया श्रमतर्षाभ्यां रसः| त्वग्रौक्ष्याम्लशीताभिलाषसिराशैथिल्यैरसृक्| स्फिग्गण्डादिशुष्कतातोदरौक्ष्याक्षग्लानिसन्धिस्फोटन-धमनीशैथिल्यैर्मांसम्| प्लीहवृद्धिकटीस्वापसन्धि- शून्यताङ्गरौक्ष्यकार्श्यश्रमशोषमेदुरमांसाभिलाषै- र्मांसक्षयोक्तैश्च मेदः| दन्तनखरोमकेशशातनरौक्ष्यपारुष्यसन्धिशैथिल्यास्थितो- दास्थिबद्धमांसाभिलाषैरस्थि| अस्थिसौषिर्यनिस्तोद- दौर्बल्यभ्रमतमोदर्शनैर्मज्जा| श्रमदौर्बल्यास्य शोषतिमिरदर्शनाङ्गमर्दपाण्डुतासदनक्लैब्यमुष्कतोद मेढ्रधूमायनैश्चिराच्च निषेकेण सरक्तनिषेकेण वा शुक्रम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShINaiH shakRudAdimalaiH dehapIDanam (10) · Śloka 10
সশব্দস্য বাযোঃ কুক্ষৌ তির্যগূর্ধ্বং চ ভ্রমণেনান্ত্র বেষ্টনেন পার্শ্বহৃদযপীডনেনাল্পতযা চ শকৃত্| বস্তিনিস্তোদমুখশোষকৃচ্ছ্রাল্পবিবর্ণমূত্রতাদিভিঃ সরুধিরমূত্রতযা বা মূত্রম্| স্তব্ধরোমকূপতারোমচ্যবনত্বক্পরিপাটনস্বাপপারুষ্য স্বেদনাশৈঃ স্বেদঃ| অন্যেঽপি চ মলা যথাযথং মলাযনং শোষশূন্যত্বলাঘবৈঃ||১০||
सशब्दस्य वायोः कुक्षौ तिर्यगूर्ध्वं च भ्रमणेनान्त्र वेष्टनेन पार्श्वहृदयपीडनेनाल्पतया च शकृत्| बस्तिनिस्तोदमुखशोषकृच्छ्राल्पविवर्णमूत्रतादिभिः सरुधिरमूत्रतया वा मूत्रम्| स्तब्धरोमकूपतारोमच्यवनत्वक्परिपाटनस्वापपारुष्य स्वेदनाशैः स्वेदः| अन्येऽपि च मला यथायथं मलायनं शोषशून्यत्वलाघवैः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShadhAtumalAnAM vRuddhikShayasAmAnyalakShaNam (11) · Śloka 11
বিপরীতগুণক্ষযবৃদ্ধিভ্যাং চ বৃদ্ধিক্ষযাবুপলক্ষযেত্| মলানাং ত্বতিসঙ্গোত্সর্গাভ্যাং চ তদ্বৃদ্ধিক্ষযৌ||১১||
विपरीतगुणक्षयवृद्धिभ्यां च वृद्धिक्षयावुपलक्षयेत्| मलानां त्वतिसङ्गोत्सर्गाभ्यां च तद्वृद्धिक्षयौ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana malakShayaH vRuddherapekShayA pIDAkaraH (2) · Śloka 2
বৃদ্ধেস্তু মলানাং ক্ষযঃ পীডযতি| সুতরামনৌচিত্যাত্||২||
वृद्धेस्तु मलानां क्षयः पीडयति| सुतरामनौचित्यात्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShadhAtUnAmekavRuddhikShayakAraNaM tatrApavAdashca (13) · Śloka 13
তত্রাস্থিনি স্থিতো বাযুঃ অসৃক্স্বেদযোঃ পিত্তম্| শেষেষু শ্লেষ্মা তস্মাদেকবৃদ্ধিক্ষযকারণত্বমেষাম্| নত্বেব মস্থিবায্বোঃ| সর্বৈব হি বৃদ্ধিঃ প্রাযোঽতিসন্তর্পণনিমিত্তত্বাচ্ছ্লেষ্মণানুগতা তদ্বিপর্যযা চ্চ ক্ষযো বাযুনা তস্মাল্লঙ্ঘনবৃংহণাভ্যাং বৃদ্ধিক্ষযজান্ বিকারানুপচরেত্| পবনে তু বৃংহণলঙ্ঘনাভ্যাম্| সর্বত্র চ দ্রব্যগুণকর্মবিপর্যয তুল্যভাবেনাবিরুদ্ধেন||১৩||
तत्रास्थिनि स्थितो वायुः असृक्स्वेदयोः पित्तम्| शेषेषु श्लेष्मा तस्मादेकवृद्धिक्षयकारणत्वमेषाम्| नत्वेव मस्थिवाय्वोः| सर्वैव हि वृद्धिः प्रायोऽतिसन्तर्पणनिमित्तत्वाच्छ्लेष्मणानुगता तद्विपर्यया च्च क्षयो वायुना तस्माल्लङ्घनबृंहणाभ्यां वृद्धिक्षयजान् विकारानुपचरेत्| पवने तु बृंहणलङ्घनाभ्याम्| सर्वत्र च द्रव्यगुणकर्मविपर्यय तुल्यभावेनाविरुद्धेन||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShAdInAM vRuddhikShayayoH kAraNam (14) · Śloka 14
ধাতবঃ খলু শারীরাঃ সমানৈঃ সমানগুণভূযিষ্ঠৈর্বাঽঽহারবিহারৈরভ্যস্যমানৈর্বৃদ্ধিমাপ্নুবন্তি| হ্রাসং তু বিপরীতৈর্বিপরীতগুণভূযিষ্ঠৈর্বা| তথাহি দেহধাতবো যে গুরবস্তে গুরুভিরৈক্যকারিতযোপচীযন্তে| লঘবস্তু লঘুভিঃ| তদ্বিপরীতৈস্তু পৃতহ্ক্ত্বাকারিভিরপচীযন্তে| তস্মাদন্যেভ্যো দ্রব্যেভ্যোঽপি সুতরাং রক্তমাপ্যায্যতে| রক্তেন মাংসং, মাংসেন মেদো, মেদসাঽস্থি, তরুণাস্থ্না মজ্জা, মজ্জা শুক্রং, শুক্রেণামগর্ভেণ গর্ভঃ| যত্র ত্বেবংলক্ষণেনসামান্যেন সামান্যবতামাহারবিহারাণামসান্নিধ্যং স্যাত্, সন্নিহিতানাঞ্চাভ্যবহরণমশক্যং বিরুদ্ধত্বাদ্ ঘৃণিত্বাদরুচেরন্যস্মাদ্বা কারণন্তরাত্| তত্র সমানগুণভূযিষ্ঠানামযপ্রকৃতীনামাহারবিহারানামভ্যবহারঃ শ্রেযান্| তদ্যথা শুক্রক্ষযে ক্ষীরসর্পিষোরুপযোগো মধুরস্নিগ্ধশীতানামপরেষাং চ দ্রব্যাণাম্||১৪||
धातवः खलु शारीराः समानैः समानगुणभूयिष्ठैर्वाऽऽहारविहारैरभ्यस्यमानैर्वृद्धिमाप्नुवन्ति| ह्रासं तु विपरीतैर्विपरीतगुणभूयिष्ठैर्वा| तथाहि देहधातवो ये गुरवस्ते गुरुभिरैक्यकारितयोपचीयन्ते| लघवस्तु लघुभिः| तद्विपरीतैस्तु पृतह्क्त्वाकारिभिरपचीयन्ते| तस्मादन्येभ्यो द्रव्येभ्योऽपि सुतरां रक्तमाप्याय्यते| रक्तेन मांसं, मांसेन मेदो, मेदसाऽस्थि, तरुणास्थ्ना मज्जा, मज्जा शुक्रं, शुक्रेणामगर्भेण गर्भः| यत्र त्वेवंलक्षणेनसामान्येन सामान्यवतामाहारविहाराणामसान्निध्यं स्यात्, सन्निहितानाञ्चाभ्यवहरणमशक्यं विरुद्धत्वाद् घृणित्वादरुचेरन्यस्माद्वा कारणन्तरात्| तत्र समानगुणभूयिष्ठानामयप्रकृतीनामाहारविहारानामभ्यवहारः श्रेयान्| तद्यथा शुक्रक्षये क्षीरसर्पिषोरुपयोगो मधुरस्निग्धशीतानामपरेषां च द्रव्याणाम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karmaNApi vRuddhikShayau bhavataH (15) · Śloka 15
কর্মাপি যদ্যস্য ধাতোঃ সমানক্রিযতযা বৃদ্ধিকরং তস্য তস্য বৃদ্ধিমভিলষতা তত্তদাসেব্যম্| তথৈব চাতুল্যক্রিযতযা হ্রাসকরং তদর্থিনেতি| অপি চ - বিশেষতো রক্তবৃদ্ধিজান্ রক্তনির্হরণপ্রসাদনকাযবিরেচনেন| মাংসবৃদ্ধিজান্ সংশোধনশস্ত্রক্ষারাগ্নিকর্মভিঃ| মেদোজান্ স্থৌল্যকার্শ্যক্রিযাক্রমেণ| রক্তক্ষযজান্ মাংসরসমদ্যক্ষীরৈঃ| অস্থিক্ষযজান্ বস্তিভিস্তিক্তোপহিতৈঃ ক্ষীরস্তিভিশ্চ| শকৃদ্বৃদ্ধিজানতীসারবিধানেন| শকৃত্ক্ষযজান্ মেহকৃচ্ছ্রচিকিত্সযা| স্বেদক্ষ্যজানভ্যঙ্গব্যাযামমদ্যস্বপ্ননিবাতশরণাস্বেদৈরিতি||১৫||
कर्मापि यद्यस्य धातोः समानक्रियतया वृद्धिकरं तस्य तस्य वृद्धिमभिलषता तत्तदासेव्यम्| तथैव चातुल्यक्रियतया ह्रासकरं तदर्थिनेति| अपि च - विशेषतो रक्तवृद्धिजान् रक्तनिर्हरणप्रसादनकायविरेचनेन| मांसवृद्धिजान् संशोधनशस्त्रक्षाराग्निकर्मभिः| मेदोजान् स्थौल्यकार्श्यक्रियाक्रमेण| रक्तक्षयजान् मांसरसमद्यक्षीरैः| अस्थिक्षयजान् बस्तिभिस्तिक्तोपहितैः क्षीरस्तिभिश्च| शकृद्वृद्धिजानतीसारविधानेन| शकृत्क्षयजान् मेहकृच्छ्रचिकित्सया| स्वेदक्ष्यजानभ्यङ्गव्यायाममद्यस्वप्ननिवातशरणास्वेदैरिति||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtvagnimAndyataikShNAbhyAM dhAtuvRuddhikShayau, samAnavisheShadravye vRuddhikShayakAraNe (16) · Śloka 16
ভবতি চাত্র যে পাচকাংশা ধাতুস্থাস্তেষাং মান্দ্যাতিতৈক্ষ্ণ্যতঃ বৃদ্ধিঃ ক্ষযশ্চ ধাতূনাং জাযতে শৃণু চাপরম্| পারম্পর্যেঽপি দাবাগ্নেস্তত্ প্রাপ্যেন্ধনং শিখা| বৃদ্ধিক্ষযৌ যথা যাতি তদ্বদ্ধাতু পরম্পরা| দ্রব্যং তুল্যং বিশিষ্টং হি স্বং স্বং বৃদ্ধ্যৈ ক্ষযায চ| প্রত্যাত্মবীজনিযতং ভৃশমাশু প্রজাযতে||১৬||
भवति चात्र ये पाचकांशा धातुस्थास्तेषां मान्द्यातितैक्ष्ण्यतः वृद्धिः क्षयश्च धातूनां जायते शृणु चापरम्| पारम्पर्येऽपि दावाग्नेस्तत् प्राप्येन्धनं शिखा| वृद्धिक्षयौ यथा याति तद्वद्धातु परम्परा| द्रव्यं तुल्यं विशिष्टं हि स्वं स्वं वृद्ध्यै क्षयाय च| प्रत्यात्मबीजनियतं भृशमाशु प्रजायते||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvadhAtuvRuddhikShayAvuttaradhAtuvRuddhikShayakAraNe (17) · Śloka 17
পূর্বো ধাতুঃ পরং কুর্যাদ্বৃদ্ধঃ ক্ষীণশ্চ তদ্বিধমী||১৭||
पूर्वो धातुः परं कुर्याद्वृद्धः क्षीणश्च तद्विधमी||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana malAyaneShu rogasaMbhavakramaH (18) · Śloka 18
দোষা দুষ্টা রসৈর্ধাতূন্ দূষযন্ত্যুভযে মলানী অধো দ্বে সপ্ত শিরসি খানি স্বেদবহানি চ মলা মলাযনানি স্যর্যথাস্বং তেষ্বতো গদাঃ||১৮||
दोषा दुष्टा रसैर्धातून् दूषयन्त्युभये मलानी अधो द्वे सप्त शिरसि खानि स्वेदवहानि च मला मलायनानि स्यर्यथास्वं तेष्वतो गदाः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajarogAH (19) · Śloka 19
বক্ষ্যন্তে বাতজাস্তত্র নিদানে বাতরৌগিকে||১৯||
वक्ष्यन्ते वातजास्तत्र निदाने वातरौगिके||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajarogAH (20) · Śloka 20
পিত্তং ত্বচি স্থিতং কুর্যাদ্বিস্ফোটকমসূরিকাঃ| রক্তো বিসর্পং দাহং চ মাংসে মাংস্পাককোথনম্| সদাহান্মেদসি গ্রন্থীন্ স্বেদাত্যুদ্বমনং তৃষম্| অস্থ্নি দাহং ভৃশং মজ্জি হারিদ্রনখনেত্রতাম্| পূতপীতাবভাসং চ শুক্রং শুক্রসমাশ্রিতম্| শিরাগতং ক্রোধনতাং প্রলাপং স্নাবগং তৃষম্| কোষ্ঠগং মদতৃডাদাহান্ ব্যাপিনোঽন্যাংশ্চ যক্ষ্মণঃ||২০||
पित्तं त्वचि स्थितं कुर्याद्विस्फोटकमसूरिकाः| रक्तो विसर्पं दाहं च मांसे मांस्पाककोथनम्| सदाहान्मेदसि ग्रन्थीन् स्वेदात्युद्वमनं तृषम्| अस्थ्नि दाहं भृशं मज्जि हारिद्रनखनेत्रताम्| पूतपीतावभासं च शुक्रं शुक्रसमाश्रितम्| शिरागतं क्रोधनतां प्रलापं स्नावगं तृषम्| कोष्ठगं मदतृडादाहान् व्यापिनोऽन्यांश्च यक्ष्मणः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaja rogAH (21) · Śloka 21
শ্লেষ্মা ত্বচি স্থিতঃ কুর্যাত্স্তম্ভং শ্বেতাবভাসতাম্| পণ্ড্বামযং শোণিতগো মাংসসংস্থোঽর্বুদাপচীঃ| আর্দ্রচর্মাবনদ্ধাভগাত্রতাং চাতিগৌরবম্| মেদোগঃ স্থূলতাং মেহমস্থ্নাং স্তব্ধত্বমস্থিগঃ| মজ্জগঃ শুক্লনেত্রত্বং শুক্রস্থঃ শুক্রসঞ্চযম্| বিবন্ধং গৌরবং চাতি সিরাস্থঃ স্তব্ধগাত্রতাম্| স্নাযুগঃ সন্ধি শূলত্বং কোষ্ঠগো জঠরোন্নতিম্| অরোচকাবিপাকৌ চ তাংস্তাংশ্চ কফসংভবান্||২১||
श्लेष्मा त्वचि स्थितः कुर्यात्स्तम्भं श्वेतावभासताम्| पण्ड्वामयं शोणितगो मांससंस्थोऽर्बुदापचीः| आर्द्रचर्मावनद्धाभगात्रतां चातिगौरवम्| मेदोगः स्थूलतां मेहमस्थ्नां स्तब्धत्वमस्थिगः| मज्जगः शुक्लनेत्रत्वं शुक्रस्थः शुक्रसञ्चयम्| विबन्धं गौरवं चाति सिरास्थः स्तब्धगात्रताम्| स्नायुगः सन्धि शूलत्वं कोष्ठगो जठरोन्नतिम्| अरोचकाविपाकौ च तांस्तांश्च कफसंभवान्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana malamUtragatadoShavikArAH (22) · Śloka 22
বিণ্মূত্রযোঃ সাশ্রযযোস্তত্র তত্রোপদেক্ষ্যতে উপতাপোপঘাতৌ তু স্বাশ্রযেন্দ্রিযগামলাঃ||২২||
विण्मूत्रयोः साश्रययोस्तत्र तत्रोपदेक्ष्यते उपतापोपघातौ तु स्वाश्रयेन्द्रियगामलाः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM koShThAcchAkhAdigamanahetustathA shAkhAdibhyaH koShThagamanahetushca (23) · Śloka 23
ব্যাযামাদূষ্মণস্তৈক্ষ্ণ্যাদহিতাচরণাদপি কোষ্ঠাচ্ছাখাস্থিমর্মাণি দ্রুতত্বান্মারুতস্য চ দোষা যান্তি তথা তেভ্যঃ স্রোতোমুখবিশোধনাতী বৃদ্ধ্যাভিষ্যন্দনাত্পাকাত্কোষ্ঠং বাযোশ্চ নিগ্রহাত্||২৩||
व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्यादहिताचरणादपि कोष्ठाच्छाखास्थिमर्माणि द्रुतत्वान्मारुतस्य च दोषा यान्ति तथा तेभ्यः स्रोतोमुखविशोधनाती वृद्ध्याभिष्यन्दनात्पाकात्कोष्ठं वायोश्च निग्रहात्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhUyoH hetupratIkShiNaH doShAH (24) · Śloka 24
তত্রস্থাশ্চ বিলম্বেরন্ ভূযো হেতুপ্রতীক্ষিণঃ||২৪||
तत्रस्थाश्च विलम्बेरन् भूयो हेतुप्रतीक्षिणः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyAshrayeShvapi doShANAM kAlAdibalAtprakopaH (25) · Śloka 25
তে কালাদিবলং লব্ধ্বা কুপ্যন্ত্যন্যাশ্রযেষ্বপি||২৫||
ते कालादिबलं लब्ध्वा कुप्यन्त्यन्याश्रयेष्वपि||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana parasthAnagatadoShANAM cikitsAsUtraM (26) · Śloka 26
তত্রান্যস্থানসংস্থেষু তদীযামবলেষু তু| কুর্যাচ্চিকিত্সাং স্বামেব বলেনান্যাভিভাবিষু| আগন্তুং শমযেদ্দোষং স্থানিনং প্রতিকৃত্য বা||২৬||
तत्रान्यस्थानसंस्थेषु तदीयामबलेषु तु| कुर्याच्चिकित्सां स्वामेव बलेनान्याभिभाविषु| आगन्तुं शमयेद्दोषं स्थानिनं प्रतिकृत्य वा||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ojonirUpaNam (27) · Śloka 27
তেজো যত্সর্বধাতূনামোজস্তত্ পরমুচ্যতে| মৃদু সোমাত্মকং শুদ্ধং রক্তমীষত্সপীতকম্| যত্সারমাদৌ গর্ভস্য যচ্চ গর্ভরসাদ্রসঃ| সংবর্তমানং হৃদযং সমাশ্রযতি যত্পুরা| যচ্ছরীররসস্নেহঃ প্রাণো যত্র প্রতিষ্ঠিতঃ| যস্যা নাশান্ননাশোঽস্তি প্রীণিতা যেন দেহিনঃ| হৃদযস্থমপি ব্যাপি তত্ পরং জীবতাস্পদম্||২৭||
तेजो यत्सर्वधातूनामोजस्तत् परमुच्यते| मृदु सोमात्मकं शुद्धं रक्तमीषत्सपीतकम्| यत्सारमादौ गर्भस्य यच्च गर्भरसाद्रसः| संवर्तमानं हृदयं समाश्रयति यत्पुरा| यच्छरीररसस्नेहः प्राणो यत्र प्रतिष्ठितः| यस्या नाशान्ननाशोऽस्ति प्रीणिता येन देहिनः| हृदयस्थमपि व्यापि तत् परं जीवतास्पदम्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ojaHkShayakAraNAni (28) · Śloka 28
ওজঃ ক্ষীযতে কোপক্ষুদ্ধ্যানশোকশ্রমাদিভিঃ||২৮||
ओजः क्षीयते कोपक्षुद्ध्यानशोकश्रमादिभिः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ojaHkShayalakShaNaM tatra bheShaja~jca, ojOvRuddhilakShaNam (29-30) · Śloka 30
বিভেতি দুর্বলোঽভীক্ষ্ণং ধ্যাযাতি ব্যথিতেন্দ্রিযঃ| দুশ্চ্ছাযো দুর্মনো রুক্ষো ভবেত্ ক্ষামশ্চ তত্ক্ষতে \\\\\\\\ জীবনেযৌষধক্ষীররসাদ্যাস্তত্র ভেষজম্||২৯|| ওজোবৃদ্ধৌ হি দেহস্য তুষ্টিপুষ্টিবলোদযঃ||৩০||
बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं ध्यायाति व्यथितेन्द्रियः| दुश्च्छायो दुर्मनो रुक्षो भवेत् क्षामश्च तत्क्षते \\\\\\\\ जीवनेयौषधक्षीररसाद्यास्तत्र भेषजम्||२९|| ओजोवृद्धौ हि देहस्य तुष्टिपुष्टिबलोदयः||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM vRuddhikShayajayopAyastatropapattishca (31) · Śloka 31
যদন্নং দ্বেষ্টি যদাপি প্রার্থযেতাবিরোধি তু| তত্তত্ত্যজন্ সমশ্নংশ্চ তৌ তৌ বৃদ্ধিক্ষযৌ জযেত্| কুর্বতেঽভিরুচিং দোষা বিপরীতসমানযোঃ| বৃদ্ধাঃ ক্ষীণাশ্চ ভূযিষ্ঠং লক্ষযন্ত্যবুধা ন তত্||৩১||
यदन्नं द्वेष्टि यदापि प्रार्थयेताविरोधि तु| तत्तत्त्यजन् समश्नंश्च तौ तौ वृद्धिक्षयौ जयेत्| कुर्वतेऽभिरुचिं दोषा विपरीतसमानयोः| वृद्धाः क्षीणाश्च भूयिष्ठं लक्षयन्त्यबुधा न तत्||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hInAdhikasamAnaM doShANAM kAryANi (32) · Śloka 32
যথাবলং যথাস্বং চ দোষা বৃদ্ধা বিতন্বতে| রূপাণি জহতি ক্ষীণাঃ সমাঃ স্বং কর্ম কুর্বতে||৩২||
यथाबलं यथास्वं च दोषा वृद्धा वितन्वते| रूपाणि जहति क्षीणाः समाः स्वं कर्म कुर्वते||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM kShayadapi rakShaNIyatvam (33-34) · Śloka 34
য এব দেহস্য সমা বিবৃদ্ধ্যৈ ত এব দোষা বিষমা বধায| যস্মাদতস্তে হিতাচর্যযৈব ক্ষযাদ্বিবৃদ্ধেরিব রক্ষণীযাঃ||৩৩|| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তস্য সূনোর্বাগ্ভটস্য কৃতৌ অষ্টাঙ্গসংগ্রহসংহিতাযাং সূত্রস্থানে দোষাদিবিজ্ঞানিযো নামৈকোনবিংশোঽধ্যাযঃ||৩৪||
य एव देहस्य समा विवृद्ध्यै त एव दोषा विषमा वधाय| यस्मादतस्ते हिताचर्ययैव क्षयाद्विवृद्धेरिव रक्षणीयाः||३३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषादिविज्ञानियो नामैकोनविंशोऽध्यायः||३४||
🔊 Audio coming soon