Adhikarana atha dravyAdivij~jAnIyo nAma saptadasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতো দ্রব্যাদিবিজ্ঞানীযমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ||১||
अथातो द्रव्यादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyasya pa~jcamahAbhUtAtmakatvam (2) · Śloka 2
ইহ হি দ্রব্যং পঞ্চমহাভূতাত্মকম্| তস্যাধিষ্ঠানং পৃথিবী, যোনিরুদকং, খানিলানলসমবাযান্নির্বৃত্তিবিশেষৌ| উত্কর্ষেণ তু ব্যপদেশঃ| তস্মাদ্ভূতসমবাযাম্ভবান্নৈকরসং দ্রব্যম্| ততশ্চ নৈকদোষা ব্যাধযঃ||২||
इह हि द्रव्यं पञ्चमहाभूतात्मकम्| तस्याधिष्ठानं पृथिवी, योनिरुदकं, खानिलानलसमवायान्निर्वृत्तिविशेषौ| उत्कर्षेण तु व्यपदेशः| तस्माद्भूतसमवायाम्भवान्नैकरसं द्रव्यम्| ततश्च नैकदोषा व्याधयः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAnurasalakShaNam (3) · Śloka 3
তত্র ব্যক্তো রসঃ| অনুরসস্তু রসেনাভিভূতত্বাদব্যক্তো ব্যক্তো বা কিঞ্চিদন্তে||৩||
तत्र व्यक्तो रसः| अनुरसस्तु रसेनाभिभूतत्वादव्यक्तो व्यक्तो वा किञ्चिदन्ते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chedanopashamanahitAhitAnAM na rasatvam (4) · Śloka 4
রসস্য তু ছেদনোপশমনে দ্বে কর্মণী| হিতাহিতৌ প্রভাবৌ||৪||
रसस्य तु छेदनोपशमने द्वे कर्मणी| हिताहितौ प्रभावौ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raseShu gurutvAdiguNanirdeshaH upacArAt (5) · Śloka 5
তদাশ্রযেষু চ দ্রব্যসংজ্ঞকেষু পৃথিব্যাদিষু গুণাঃ প্রকৃতিবিকৃতিবিচারদেশকালবশাদ্গুর্বাদযো রসেষু সাহচর্যাদুপচর্যন্তে||৫||
तदाश्रयेषु च द्रव्यसंज्ञकेषु पृथिव्यादिषु गुणाः प्रकृतिविकृतिविचारदेशकालवशाद्गुर्वादयो रसेषु साहचर्यादुपचर्यन्ते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pArthivAdidravyANAM lakShaNaM tatkarmANi ca (6) · Śloka 6
তত্র দ্রব্যং গুরুকঠিনবিশদমন্দ্রসান্দ্রস্থূলস্থিরগন্ধগুণবহুলং পার্থিবং উপচযগৌরবসঙ্ঘাতস্থৈর্যকরম্| দ্রবস্নিগ্ধশীতগুরুমন্দ্রসান্দ্রসরমৃদুপিচ্ছিলরসগুণবহুলমৌদকমুপক্লেদস্নেহবন্ধবিষ্যন্দমার্দবপ্রহ্লাদকরম্| তীক্ষ্ণোষ্ণরূক্ষসূক্ষ্মলঘুবিশদরূপগুণবহুলমাগ্নেযং দাহপাকপ্রকাশপ্রভাবর্ণকরম্| রূক্ষসূক্ষ্মলঘুবিশদবিকাষিব্যবাযিশীতখরস্পর্শগুণবহুলং বাযব্যং রৌক্ষ্যলাঘববৈশদ্যগ্লানিবিচারকরম্| সূক্ষ্মলঘুবিশদশ্লক্ষ্ণব্যবাযিবিবিক্তশব্দগুণবহুলমাকাশাত্মকং সৌষির্যলাঘবকরম্||৬||
तत्र द्रव्यं गुरुकठिनविशदमन्द्रसान्द्रस्थूलस्थिरगन्धगुणबहुलं पार्थिवं उपचयगौरवसङ्घातस्थैर्यकरम्| द्रवस्निग्धशीतगुरुमन्द्रसान्द्रसरमृदुपिच्छिलरसगुणबहुलमौदकमुपक्लेदस्नेहबन्धविष्यन्दमार्दवप्रह्लादकरम्| तीक्ष्णोष्णरूक्षसूक्ष्मलघुविशदरूपगुणबहुलमाग्नेयं दाहपाकप्रकाशप्रभावर्णकरम्| रूक्षसूक्ष्मलघुविशदविकाषिव्यवायिशीतखरस्पर्शगुणबहुलं वायव्यं रौक्ष्यलाघववैशद्यग्लानिविचारकरम्| सूक्ष्मलघुविशदश्लक्ष्णव्यवायिविविक्तशब्दगुणबहुलमाकाशात्मकं सौषिर्यलाघवकरम्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvasyaiva dravyasyauShadhatvam (7) · Śloka 7
ইত্থঞ্চ নানৌষধভূতং জগতি কিঞ্চিদ্ দ্রব্যমস্তি বিবিধার্থপ্রযোগবশাত্||৭||
इत्थञ्च नानौषधभूतं जगति किञ्चिद् द्रव्यमस्ति विविधार्थप्रयोगवशात्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyeShu mahAbhUtabAhulyAdvamanavirecanAdivisheShAH (8) · Śloka 8
তত্রাগ্নিমারুতাত্মকং প্রাযেণোর্ধ্বভাগিকম্| তযোর্হি লাঘবাদূর্ধ্বগতিত্বাচ্চাগ্নেঃ প্লবনত্বাচ্চ মারুতস্য| ভূম্যৌদকাত্মকং তু প্রাযেণাধোভাগিকম্| তযোর্হি গৌরবান্নিম্নগত্বাচ্চ তোযস্য| ব্যামিশ্রাত্মকমুভযতোভাগম্| শমনং তু দোষবিপরীতগুণমুক্তং প্রাক্| তত্সঙ্করে চ যতো বাহুল্যেন কার্যকর্তৃত্বং ভবতি যদেবাধিকং তদেব তত্কার্যকরমিতি ব্যপদেশঃ| তথাঽনিলাত্মকং গ্রাহি| অনলাত্মকং দীপনপাচনম্| উভযাত্মকং লেখনম্| ভূম্যুদকাত্মকং বৃংহণম্||৮||
तत्राग्निमारुतात्मकं प्रायेणोर्ध्वभागिकम्| तयोर्हि लाघवादूर्ध्वगतित्वाच्चाग्नेः प्लवनत्वाच्च मारुतस्य| भूम्यौदकात्मकं तु प्रायेणाधोभागिकम्| तयोर्हि गौरवान्निम्नगत्वाच्च तोयस्य| व्यामिश्रात्मकमुभयतोभागम्| शमनं तु दोषविपरीतगुणमुक्तं प्राक्| तत्सङ्करे च यतो बाहुल्येन कार्यकर्तृत्वं भवति यदेवाधिकं तदेव तत्कार्यकरमिति व्यपदेशः| तथाऽनिलात्मकं ग्राहि| अनलात्मकं दीपनपाचनम्| उभयात्मकं लेखनम्| भूम्युदकात्मकं बृंहणम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdiShu vIryatAratamyam (9) · Śloka 9
তত্র কট্বম্ললবণা বীর্যেণ যথোত্তরমুষ্ণাঃ| তিক্তকষাযমধুরাঃ শীতাঃ||৯||
तत्र कट्वम्ललवणा वीर्येण यथोत्तरमुष्णाः| तिक्तकषायमधुराः शीताः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktAdiShu rUkShatvAditAratamyam (10) · Śloka 10
তিক্তকটুকষাযা রূক্ষা বদ্ধবিণ্মূত্রমারুতাঃ| লবণাম্লমধুরাঃ স্নিগ্ধা সৃষ্টবিণ্মূত্রমারুতাঃ| লবণকষাযমধুরা গুরবঃ| তদ্বদম্লকটুকতিক্তা লঘবঃ||১০||
तिक्तकटुकषाया रूक्षा बद्धविण्मूत्रमारुताः| लवणाम्लमधुराः स्निग्धा सृष्टविण्मूत्रमारुताः| लवणकषायमधुरा गुरवः| तद्वदम्लकटुकतिक्ता लघवः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyamatena lavaNaguNAH (11) · Śloka 11
অন্যে পুনর্গুরুলঘুস্নিগ্ধরূক্ষসাধারণং লবণমিচ্ছন্তি||১১||
अन्ये पुनर्गुरुलघुस्निग्धरूक्षसाधारणं लवणमिच्छन्ति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana keShA~jcinmatena vIryasyAShTavidhatvam (1) · Śloka 1
বীর্যন্তু কেচিদ্ গুরুলঘুস্নিগ্ধরূক্ষতীক্ষ্ণমন্দশীতোষ্ণভেদেনাষ্টবিধমাহুঃ||১||
वीर्यन्तु केचिद् गुरुलघुस्निग्धरूक्षतीक्ष्णमन्दशीतोष्णभेदेनाष्टविधमाहुः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apareShAM matena vIryasya bahuvidhatvam (12) · Śloka 12
অপরে পুনঃ পঠন্তি- বীর্যম্ দ্রব্যস্য তজ্জ্ঞেযং যদ্যোগাত্ ক্রিযতে ক্রিযা| নাবীর্যং কুরুতে কিঞ্চিত্ সর্বা বীর্যকৃতা হি সা||১২||
अपरे पुनः पठन्ति- वीर्यम् द्रव्यस्य तज्ज्ञेयं यद्योगात् क्रियते क्रिया| नावीर्यं कुरुते किञ्चित् सर्वा वीर्यकृता हि सा||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bahuvidhivIryavAdinAmapi aShTavidhavIryatve eva tAtparyaM prabhAvasvarUpasUcanA ca (13) · Śloka 13
তৈরপি চৈবমতিপ্রকৃষ্টশক্তিযুক্তানামশেষৌষধগুণসারভূতানা- মষ্টানামেব গুর্বাদীনাং বীর্যসংজ্ঞাবিশিষ্টাম্নাযবিহিতাপি লৌকিকীতি সমুদ্ভাব্যতে| তথা হি তযা রসবিপাকগুণাঽন্তরবিজযিনো ভূযাংসশ্চ বরিষ্ঠাশ্চ গুণাঃ সঙ্গৃহীতাঃ| বিশেষবৃত্ত্যা চ তত্র তত্র দ্রব্যস্বরূপকথনে ব্যবহারঃ প্রবৃত্তিতো ভবতি| অত এব সর্বাতিশাযী দ্রব্যস্বভাবঃ প্রভাব ইত্যাম্নাতঃ| সত্যপি চ ক্রিযানির্বর্তনসামান্যে তদ্বিপরীতা রসাদযো বীর্যাখ্যযা প্রভাবসংজ্ঞযা বা ন পরামৃশ্যন্তে||১৩||
तैरपि चैवमतिप्रकृष्टशक्तियुक्तानामशेषौषधगुणसारभूताना- मष्टानामेव गुर्वादीनां वीर्यसंज्ञाविशिष्टाम्नायविहितापि लौकिकीति समुद्भाव्यते| तथा हि तया रसविपाकगुणाऽन्तरविजयिनो भूयांसश्च वरिष्ठाश्च गुणाः सङ्गृहीताः| विशेषवृत्त्या च तत्र तत्र द्रव्यस्वरूपकथने व्यवहारः प्रवृत्तितो भवति| अत एव सर्वातिशायी द्रव्यस्वभावः प्रभाव इत्याम्नातः| सत्यपि च क्रियानिर्वर्तनसामान्ये तद्विपरीता रसादयो वीर्याख्यया प्रभावसंज्ञया वा न परामृश्यन्ते||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyeShAM matena vIryasya dvaividhyam (14) · Śloka 14
অন্যে তু গুর্বাদীনামগ্নীষোমাত্মকত্বাদাদানবিসর্গবিভাগেন কালস্য চোষ্ণশীতাত্মকত্বাদ্ দ্বিবিধমেবামনন্তি| এবং চাহুঃ- নানাত্মকমপি দ্রব্যমগ্নীষোমৌ মহাবলৌ| ব্যক্তাব্যক্তং জগদিব নাতিক্রামতি জাতুচিত্||১৪||
अन्ये तु गुर्वादीनामग्नीषोमात्मकत्वादादानविसर्गविभागेन कालस्य चोष्णशीतात्मकत्वाद् द्विविधमेवामनन्ति| एवं चाहुः- नानात्मकमपि द्रव्यमग्नीषोमौ महाबलौ| व्यक्ताव्यक्तं जगदिव नातिक्रामति जातुचित्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uShNashItavIryayoH guNAH (15) · Śloka 15
তত্রোষ্ণং দহনপচনস্বেদনবিলযনানিলকফশমনানি করোতি| শীতং হ্লাদনস্তম্ভনজীবনরক্তপিত্তপ্রসাদনাদীনি||১৫||
तत्रोष्णं दहनपचनस्वेदनविलयनानिलकफशमनानि करोति| शीतं ह्लादनस्तम्भनजीवनरक्तपित्तप्रसादनादीनि||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vipAkasya traividhyam (16) · Śloka 16
ইতি বীর্যমুক্তং বিপাকস্তূচ্যতে| বিপাকস্তু প্রাযঃ স্বাদুঃ স্বাদুলবণযো- রম্লোঽম্লস্য কটুরিতরেষাম্| রসৈরসৌ তুল্যফলঃ| দ্রব্যগুণবিশেষেণ চাস্যাল্পমধ্যভূযস্ত্বমুপলক্ষযেত্||১৬||
इति वीर्यमुक्तं विपाकस्तूच्यते| विपाकस्तु प्रायः स्वादुः स्वादुलवणयो- रम्लोऽम्लस्य कटुरितरेषाम्| रसैरसौ तुल्यफलः| द्रव्यगुणविशेषेण चास्याल्पमध्यभूयस्त्वमुपलक्षयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana parAsharamatena vipAkatraividhyaM saMshayotthApana~jca (17) · Śloka 17
পরাশরস্তু পঠতি- পাকাস্ত্রযো রসানামম্লোঽম্লং পচ্যতে কটুঃ কটুকম্| চত্বারোঽন্যে মধুরং সঙ্কীর্ণরসাস্তু সঙ্কীর্ণম্| কটুতিক্তকষাযাণাং কটুকো যেষাং বিপাক ইতি পক্ষঃ| তেষাং পিত্তবিঘাতে তিক্তকষাযৌ কথং ভবতঃ||১৭||
पराशरस्तु पठति- पाकास्त्रयो रसानामम्लोऽम्लं पच्यते कटुः कटुकम्| चत्वारोऽन्ये मधुरं सङ्कीर्णरसास्तु सङ्कीर्णम्| कटुतिक्तकषायाणां कटुको येषां विपाक इति पक्षः| तेषां पित्तविघाते तिक्तकषायौ कथं भवतः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana granthakartuH siddhAntaH (18) · Śloka 18
তত্র যন্মধুরং রসবিপাকযোঃ শীতবীর্যঞ্চ দ্রব্যং যচ্চাম্লং তযোরূষ্ণবীর্যঞ্চ যদ্বা কটুকং তেষাং যথাস্বং রসেভ্যঃ প্রাযো গুণান্ দোষকোপশমনত্বং চ বিদ্যাত্| তদ্যথা ক্ষীরমদিরামরিচাদীনাম্||১৮||
तत्र यन्मधुरं रसविपाकयोः शीतवीर्यञ्च द्रव्यं यच्चाम्लं तयोरूष्णवीर्यञ्च यद्वा कटुकं तेषां यथास्वं रसेभ्यः प्रायो गुणान् दोषकोपशमनत्वं च विद्यात्| तद्यथा क्षीरमदिरामरिचादीनाम्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svamatapuShTyarthaM nidarshanAni (19) · Śloka 19
রসাদিসঙ্করেণ ত্বন্যথাত্বম্| যথা মধু মধুরং শ্লেষ্মাণং শমযতি কটুবিপাকতযা| সকষাযত্বাদ্রৌক্ষ্যাচ্চ বাতং জনযতি শীতবীর্যত্বাচ্চ| তথা যবোঽপি| আনূপৌদকপিশিতং শীতমপি পিত্তং করোত্যুষ্ণবীর্যত্বাত্| তথা তৈলং কটুবিপাকতযা চ বিপাকত এব বদ্ধবিণ্মূত্রম্| অম্লং কাঞ্জিকং কফং জযতি রূক্ষ্ণোষ্ণত্বাত্| কপিত্থং তু রৌক্ষ্যাত্, পিত্তং তু শীতবীর্যত্বাত্| আমলকং পিত্তং শীতবীর্যত্বাত্ স্বাদুপাকতযা চ কফং রৌক্ষ্যাল্লাঘবাচ্চ শৈত্যরৌক্ষ্যলাঘবৈস্তু ন বাতম্| লবণং সৈন্ধবং স্বাদুপাকতযা পিত্তং জযতি লাঘবাত্কফং জযতি| কটুকাঽপি শুণ্ঠী স্নেহৌষ্ণ্যস্বাদুপাকৈর্বাতং ক্ষপযতি পিপ্পলী চ| লশুনোঽপি স্নেহৌষ্ণ্যগৌরবৈঃ| পলাণ্ডুশ্চ| স তু স্নেহগৌরবাভ্যাং জনযতি শ্লেষ্মাণম্| বৃদ্ধং চ মূলকং স্বাদুপাকতযা| স্নিগ্ধানি তিক্তানি ব্যাঘ্রীবিশল্যাঽর্কাগরূণ্যুষ্ণবীর্যত্বাত্ পিত্তং জনযন্তি| কষাযতিক্তং মহত্ পঞ্চমূলং বাতং জযতি নতু পিত্তমুষ্ণবীর্যত্বাত্| কষাযশ্চ কুলত্থোঽম্লপাকতযা চেত্যেতন্নিদর্শনমাত্রমুক্তম্||১৯||
रसादिसङ्करेण त्वन्यथात्वम्| यथा मधु मधुरं श्लेष्माणं शमयति कटुविपाकतया| सकषायत्वाद्रौक्ष्याच्च वातं जनयति शीतवीर्यत्वाच्च| तथा यवोऽपि| आनूपौदकपिशितं शीतमपि पित्तं करोत्युष्णवीर्यत्वात्| तथा तैलं कटुविपाकतया च विपाकत एव बद्धविण्मूत्रम्| अम्लं काञ्जिकं कफं जयति रूक्ष्णोष्णत्वात्| कपित्थं तु रौक्ष्यात्, पित्तं तु शीतवीर्यत्वात्| आमलकं पित्तं शीतवीर्यत्वात् स्वादुपाकतया च कफं रौक्ष्याल्लाघवाच्च शैत्यरौक्ष्यलाघवैस्तु न वातम्| लवणं सैन्धवं स्वादुपाकतया पित्तं जयति लाघवात्कफं जयति| कटुकाऽपि शुण्ठी स्नेहौष्ण्यस्वादुपाकैर्वातं क्षपयति पिप्पली च| लशुनोऽपि स्नेहौष्ण्यगौरवैः| पलाण्डुश्च| स तु स्नेहगौरवाभ्यां जनयति श्लेष्माणम्| वृद्धं च मूलकं स्वादुपाकतया| स्निग्धानि तिक्तानि व्याघ्रीविशल्याऽर्कागरूण्युष्णवीर्यत्वात् पित्तं जनयन्ति| कषायतिक्तं महत् पञ्चमूलं वातं जयति नतु पित्तमुष्णवीर्यत्वात्| कषायश्च कुलत्थोऽम्लपाकतया चेत्येतन्निदर्शनमात्रमुक्तम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyasya rasavIryAdinA bhinna-bhinna-kAryakartRutvam (20) · Śloka 20
তস্মাত্- কিঞ্চিদ্রসেন কুরুতে কর্ম পাকেন চাপরম্| দ্রব্যং গুণেন বীর্যেণ প্রভাবেণৈব কিঞ্চন||২০||
तस्मात्- किञ्चिद्रसेन कुरुते कर्म पाकेन चापरम्| द्रव्यं गुणेन वीर्येण प्रभावेणैव किञ्चन||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasavIryAdiShu balIyasya kAryasAdhakatvam (21) · Śloka 21
যদ্যদ্দ্রব্যে রসাদীনাং বলবত্ত্বেন বর্ততে| অভিভূযেতরাংস্তত্তত্ কারণত্বং প্রপদ্যতে| বিরুদ্ধসংযোগে প্রভূতেনাল্পং জীযতে বিরুদ্ধগুণসংযোগে ভূযসাঽল্পং হি জীযতে||২১||
यद्यद्द्रव्ये रसादीनां बलवत्त्वेन वर्तते| अभिभूयेतरांस्तत्तत् कारणत्वं प्रपद्यते| विरुद्धसंयोगे प्रभूतेनाल्पं जीयते विरुद्धगुणसंयोगे भूयसाऽल्पं हि जीयते||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdInAM balasAmye naisargikabalanirdeshaH (22) · Śloka 22
রসং বিপাকস্তৌ বীর্যং প্রভাবস্তান্যপোহতি| বলসাম্যে রসাদীনামিতি নৈসর্গিকং বলম্||২২||
रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तान्यपोहति| बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdayaH viruddhA api nAnyonyakAryanAshakAH (23) · Śloka 23
বিরুদ্ধা অপি চান্যোন্যং রসাদ্যাঃ কার্যসাধনে| নাবশ্যং স্যুর্বিঘাতায গুণদোষা মিথো যথা||২৩||
विरुद्धा अपि चान्योन्यं रसाद्याः कार्यसाधने| नावश्यं स्युर्विघाताय गुणदोषा मिथो यथा||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasavIryAdInAM samaviShamatve bhUtotkarShApakarShayorhetutvam (24) · Śloka 24
রসবীর্যপ্রভৃতযো ভূতোত্কর্ষাপকর্ষতঃ| একরূপা বিরূপা বা দ্রব্যং সমধিশেরতে| মাধুর্যশৈত্যপৈচ্ছিল্যস্নেহগৌরবমন্দতাঃ| সহবৃত্ত্যা স্থিতাঃ ক্ষীরে ন ত্বানূপৌদকামিষে||২৪||
रसवीर्यप्रभृतयो भूतोत्कर्षापकर्षतः| एकरूपा विरूपा वा द्रव्यं समधिशेरते| माधुर्यशैत्यपैच्छिल्यस्नेहगौरवमन्दताः| सहवृत्त्या स्थिताः क्षीरे न त्वानूपौदकामिषे||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharIradoShANAM sthitivRuddhikShayA dravyahetukAH (25) · Śloka 25
গুণা দ্রব্যেষু যে চোক্তাস্ত এব তনুদোষযোঃ| স্থিতিবৃদ্ধিক্ষযাস্তস্মাত্তেষাং হি দ্রব্যহেতুকাঃ||২৫||
गुणा द्रव्येषु ये चोक्तास्त एव तनुदोषयोः| स्थितिवृद्धिक्षयास्तस्मात्तेषां हि द्रव्यहेतुकाः||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasavIryavipAkaj~jAne prakArAH (26) · Śloka 26
রসং বিদ্যান্নিপাতেন তেনাধিবসনেন চ| বীর্যং বিপাকং দ্রব্যাণাং কর্মণঃ পরিনিষ্ঠযা||২৬||
रसं विद्यान्निपातेन तेनाधिवसनेन च| वीर्यं विपाकं द्रव्याणां कर्मणः परिनिष्ठया||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasasa~gkhyAviShaye pUrvapakShaH siddhAntashca (27) · Śloka 27
মধুরস্কন্ধনির্দিষ্টঘৃততৈলগুডাদিষু| গুণাস্বাদাদিভেদেন রসষট্কং ন যুজ্যতে| অস্তু ভেদাদসঙ্খ্যত্বমৈক্যং বা স্বাদলক্ষণাত্| ভূতোত্কর্ষাপকর্ষেণ ভেদো যোঽল্পেন কল্প্যতে| সঙ্কীর্ণাত্ব ফলে চাসৌ তুল্যত্বান্ন বিবক্ষ্যতে| গুর্বাদীনাং বিশেষেঽপি স্বজাতেরনতিক্রমাত্| সঙ্খ্যাভেদো যথা নাস্তি রসানামপি স ক্রমঃ| দৃষ্টং মুখোপলেপাদি যত্সর্বেষু ঘৃতাদিষু| ন চ তদ্দাডিমাদ্যেষু ষডেবাতো রসাঃ স্মৃতাঃ| আনন্ত্যৈকত্বযোশ্চ স্যান্ন বিচিত্রার্থতন্ত্রণম্||২৭||
मधुरस्कन्धनिर्दिष्टघृततैलगुडादिषु| गुणास्वादादिभेदेन रसषट्कं न युज्यते| अस्तु भेदादसङ्ख्यत्वमैक्यं वा स्वादलक्षणात्| भूतोत्कर्षापकर्षेण भेदो योऽल्पेन कल्प्यते| सङ्कीर्णात्व फले चासौ तुल्यत्वान्न विवक्ष्यते| गुर्वादीनां विशेषेऽपि स्वजातेरनतिक्रमात्| सङ्ख्याभेदो यथा नास्ति रसानामपि स क्रमः| दृष्टं मुखोपलेपादि यत्सर्वेषु घृतादिषु| न च तद्दाडिमाद्येषु षडेवातो रसाः स्मृताः| आनन्त्यैकत्वयोश्च स्यान्न विचित्रार्थतन्त्रणम्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vIryAkhyaguNavaishiShTyam (28) · Śloka 28
গুর্বাদ্যা বীর্যমুচ্যন্তে শক্তিমন্তোঽন্যথা গুণাঃ| পরসামর্থ্যহীনত্বাদ্ গুণা এবেতরে গুণাঃ||২৮||
गुर्वाद्या वीर्यमुच्यन्ते शक्तिमन्तोऽन्यथा गुणाः| परसामर्थ्यहीनत्वाद् गुणा एवेतरे गुणाः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yathArasavipAkapakShaH tatkhaNDana~jca (29) · Śloka 29
যথারসং জগুঃ পাকান্ ষট্ কেচিত্তদসাম্প্রতম্| যত্স্বাদুর্ব্রীহিরম্লত্বং ন চাম্লমপি দাডিমম্| যাতি তৈলং চ কটুতাং কটুকাপি ন পিপ্পলী| যথারসত্বে পাকানাং ন স্যাদেবং বিপর্যযঃ| যস্মাত্ দৃষ্টো যবঃ স্বাদুর্গুরুরপ্যনিলপ্রদঃ| দীপনং শীতমপ্যাজ্যং বসোষ্ণাপ্যগ্নিসাদিনী| কটুপাকোঽপি পিত্তঘ্নো মুদ্গো মাষস্তু পিত্তলঃ| স্বাদুপাকোঽপি চলকৃত্স্নিগ্ধোষ্ণং গুরু ফাণিতম্| রসঃ স্বাদুর্যথা চৈতত্তথান্যেষ্বপি দৃশ্যতে| বাতলং কফপিত্তঘ্নমম্লমপ্যক্ষিকীফলম্| কুরুতে দধি গুর্বেব বহ্নিং পারাবতং ন তু| কপিত্থং দাডিমং সাম্লং গ্রাহি নামলকীফলম্| কষাযা গ্রাহিণী শীতা ধাতকী ন হরীতকী| অপ্রধানাঃ পৃথক্ তস্মাদ্রসাদ্যাঃ সংশ্রিতাস্তু তে||২৯||
यथारसं जगुः पाकान् षट् केचित्तदसाम्प्रतम्| यत्स्वादुर्व्रीहिरम्लत्वं न चाम्लमपि दाडिमम्| याति तैलं च कटुतां कटुकापि न पिप्पली| यथारसत्वे पाकानां न स्यादेवं विपर्ययः| यस्मात् दृष्टो यवः स्वादुर्गुरुरप्यनिलप्रदः| दीपनं शीतमप्याज्यं वसोष्णाप्यग्निसादिनी| कटुपाकोऽपि पित्तघ्नो मुद्गो माषस्तु पित्तलः| स्वादुपाकोऽपि चलकृत्स्निग्धोष्णं गुरु फाणितम्| रसः स्वादुर्यथा चैतत्तथान्येष्वपि दृश्यते| वातलं कफपित्तघ्नमम्लमप्यक्षिकीफलम्| कुरुते दधि गुर्वेव वह्निं पारावतं न तु| कपित्थं दाडिमं साम्लं ग्राहि नामलकीफलम्| कषाया ग्राहिणी शीता धातकी न हरीतकी| अप्रधानाः पृथक् तस्माद्रसाद्याः संश्रितास्तु ते||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dravyameva pradhAnam (30) · Śloka 30
প্রভাবশ্চ যতো দ্রব্যে দ্রব্যং শ্রেষ্ঠমতো মতম্||৩০||
प्रभावश्च यतो द्रव्ये द्रव्यं श्रेष्ठमतो मतम्||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prabhAvo~acintyaH prabhAvanirUpaNa~jca sodAharaNam (31) · Śloka 31
রসাদিসাম্যে যত্কর্ম বিশিষ্টং তত্ প্রভাবজম্| দন্তী রসাদ্যৈস্তুল্যাপি চিত্রকস্য বিরেচনী| মধুকস্য চ মৃদ্বীকা ঘৃতং ক্ষীরস্য দীপনম্| কটুপাকরসস্নিগ্ধগুরুত্বৈঃ কফবাতজিত্| লশুনো বাতকফকৃন্ন তু তৈরেব যদ্গুণৈঃ| মিথো বিরুদ্ধান্বাতাদীন্লোহিতাদ্যা জযন্তি যত্| কুর্বন্তি যবকাদ্যাশ্চ তত্প্রভাববিজৃম্ভিতম্| শিরীষাদির্বিষং হন্তি স্বপ্নাদ্যং তদ্বিবৃদ্ধযে| মণিমন্ত্রৌষধীনাম্ চ যত্কর্ম বিবিধাত্মকম্| শল্যাহরণপুঞ্জন্ম রক্ষাযুর্ধীবশাদিকম্| দর্শনাদ্যৈরপি বিষং যন্নিযচ্ছতি চাগদঃ| বিরেচযতি যদ্বৃষ্যমাশু শুক্রং করোতি বা| ঊর্ধ্বাধোভাগিকং যচ্চ দ্রব্যং যচ্ছমনাদি চ| মাত্রাদি প্রাপ্য তত্তচ্চ যত্প্রপঞ্চেন বর্ণিতম্| তচ্চ প্রভাবজং সর্বমতোঽচিন্ত্যঃ স উচ্যতে||৩১||
रसादिसाम्ये यत्कर्म विशिष्टं तत् प्रभावजम्| दन्ती रसाद्यैस्तुल्यापि चित्रकस्य विरेचनी| मधुकस्य च मृद्वीका घृतं क्षीरस्य दीपनम्| कटुपाकरसस्निग्धगुरुत्वैः कफवातजित्| लशुनो वातकफकृन्न तु तैरेव यद्गुणैः| मिथो विरुद्धान्वातादीन्लोहिताद्या जयन्ति यत्| कुर्वन्ति यवकाद्याश्च तत्प्रभावविजृम्भितम्| शिरीषादिर्विषं हन्ति स्वप्नाद्यं तद्विवृद्धये| मणिमन्त्रौषधीनाम् च यत्कर्म विविधात्मकम्| शल्याहरणपुञ्जन्म रक्षायुर्धीवशादिकम्| दर्शनाद्यैरपि विषं यन्नियच्छति चागदः| विरेचयति यद्वृष्यमाशु शुक्रं करोति वा| ऊर्ध्वाधोभागिकं यच्च द्रव्यं यच्छमनादि च| मात्रादि प्राप्य तत्तच्च यत्प्रपञ्चेन वर्णितम्| तच्च प्रभावजं सर्वमतोऽचिन्त्यः स उच्यते||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prabhAvavaishiShTyam (3) · Śloka 3
রসেন বীর্যেণ গুণৈশ্চ কর্ম দ্রব্যং বিপাকেন চ যদ্বিদধ্যাত্| সদ্যোঽন্যথা তত্কুরুতে প্রভাবাদ্ধেতোরতস্তত্র ন গোচরোঽস্তি| ইতি বৈদ্যপতিসিংহগুপ্তস্য সূনোর্বাগ্ভটস্য কৃতৌ অষ্টাঙ্গসংগ্রহসংহিতাযাং সূত্রস্থানে দ্রব্যাদিবিজ্ঞানীযো নাম সপ্তদশোঽধ্যাযঃ||৩||
रसेन वीर्येण गुणैश्च कर्म द्रव्यं विपाकेन च यद्विदध्यात्| सद्योऽन्यथा तत्कुरुते प्रभावाद्धेतोरतस्तत्र न गोचरोऽस्ति| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यादिविज्ञानीयो नाम सप्तदशोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon