Adhikarana atha rasabhedIyo nAmA~aShTAdasho~adhyAyaHpratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤੋ ਰਸਭੇਦੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथातो रसभेदीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ApyasyAvyaktasya ca rasasya ShoDhA vipariNAmaH (2) · Śloka 2
ਰਸਃ ਖਲ੍ਵਾਪ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਗਵ੍ਯਕ੍ਤਸ਼੍ਚ| ਸ ਸਡਤੁਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਲਸ੍ਯ ਮਹਾਭੂਤਗੁਣੈਰੂਨਾਤਿਰਿਕ੍ਤੈਃ ਸਂਸਸ੍ਟੋ ਵਿਸਮਂ ਵਿਦਗ੍ਧਃ ਸੋਢਾ ਪਥਗ੍ਵਿਪਰਿਣਮਤੇ ਮਧੁਰਾਦਿਭੇਦੇਨ||੨||
रसः खल्वाप्यः प्रागव्यक्तश्च| स षडृतुकत्वात् कालस्य महाभूतगुणैरूनातिरिक्तैः संसृष्टो विषमं विदग्धः षोढा पृथग्विपरिणमते मधुरादिभेदेन||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raseShu mahAbhUtabAhulyam (3) · Śloka 3
ਤਤ੍ਰ ਭੂਜਲਯੋਰ੍ਬਾਹੁਲ੍ਯਾਨ੍ਮਧੁਰੋ ਰਸਃ| ਭੂਤੇਜਸੋਰਮ੍ਲਃ ਜਲਤੇਜਸੋਰ੍ਲਵਣਃ| ਵਾਯ੍ਵਾਕਾਸ਼ਯੋਸ੍ਤਿਕ੍ਤਃ| ਵਾਯੁਤੇਜਸੋਃ ਕਟੁਕਃ| ਵਾਯੂਰ੍ਵ੍ਯੋਃ ਕਸਾਯਃ||੩||
तत्र भूजलयोर्बाहुल्यान्मधुरो रसः| भूतेजसोरम्लः जलतेजसोर्लवणः| वाय्वाकाशयोस्तिक्तः| वायुतेजसोः कटुकः| वायूर्व्योः कषायः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAdirasAnAM lakShaNam (4) · Śloka 4
ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਵਾਦੁਰਾਸ੍ਵਾਦ੍ਯਮਾਨੋ ਮੁਖਮੁਪਲਿਮ੍ਪਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪ੍ਰਸਾਦਯਤਿ| ਦੇਹਂ ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਯਤਿ| ਸਟ੍ਪਦਪਿਲੀਲਿਕਾਦੀਨਾਮਪੀਸ੍ਟਤਮਃ| ਅਮ੍ਲਸ੍ਤੁ ਜਿਹ੍ਵਾਮੁਦ੍ਵੇਜਯਤ੍ਯੁਰਃ ਕਣ੍ਠਂ ਵਿਦਹਤਿ| ਮੁਖਂ ਸ੍ਰਾਵਯਤ੍ਯਕ੍ਸਿਭ੍ਰੁਵਂ ਸਙ੍ਕੋਚਯਤਿ ਦਸ਼ਨਾਨ੍ ਹਰ੍ਸਯਤਿ ਰੋਮਾਣਿ ਚ| ਲਵਣੋ ਮੁਖਂ ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਯਤਿ ਕਣ੍ਠਕਪੋਲਂ ਵਿਦਹਤਿ ਅਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਰੋਚਯਤਿ| ਤਿਕ੍ਤੋ ਵਿਸ਼ਦਯਤਿ ਵਦਨਂ ਵਿਸ਼ੋਧਯਤਿ ਕਣ੍ਠਂ ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਤਿ ਰਸਾਨਾਮ੍| ਕਟੁਕੋ ਭਸ਼ਮੁਦ੍ਵੇਜਯਤਿ ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਂ ਚਿਮਿਚਿਮਾਯਤਿ ਕਣ੍ਠਕਪੋਲਂ ਸ੍ਰਾਵਯਤਿ ਮੁਖਾਕ੍ਸਿਨਾਸਿਕਂ ਵਿਦਹਤਿ ਦੇਹਮ੍| ਕਸਾਯਸ੍ਤੁ ਜਡਯਤਿ ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਕਣ੍ਠਂ ਪੀਡਯਤਿ ਹਦਯਮ੍||੪||
तेषां स्वादुरास्वाद्यमानो मुखमुपलिम्पतीन्द्रियाणि प्रसादयति| देहं प्रह्लादयति| षट्पदपिलीलिकादीनामपीष्टतमः| अम्लस्तु जिह्वामुद्वेजयत्युरः कण्ठं विदहति| मुखं स्रावयत्यक्षिभ्रुवं सङ्कोचयति दशनान् हर्षयति रोमाणि च| लवणो मुखं विष्यन्दयति कण्ठकपोलं विदहति अन्नं प्ररोचयति| तिक्तो विशदयति वदनं विशोधयति कण्ठं प्रतिहन्ति रसानाम्| कटुको भृशमुद्वेजयति जिह्वाग्रं चिमिचिमायति कण्ठकपोलं स्रावयति मुखाक्षिनासिकं विदहति देहम्| कषायस्तु जडयति जिह्वां बध्नाति कण्ठं पीडयति हृदयम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurarasya karmANyatisevane doShAshca (5) · Śloka 5
ਤਤ੍ਰ ਮਧੁਰੋ ਰਸੋ ਜਨ੍ਮਪ੍ਰਬਤਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਵਿਵਰ੍ਧਨ ਆਯੁਸ੍ਯੋ ਬਾਲਵਦ੍ਧਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਬਲਵਰ੍ਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤ੍ਵਕ੍ਕੇਸ਼ਕਣ੍ਠਹਿਤਃ ਪ੍ਰੀਣਨੋ ਬਂਹਣੋ ਜੀਵਨਸ੍ਤਰ੍ਪਣਃ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਸਨ੍ਧਾਨਸ੍ਤਨ੍ਯਕਰੋਵਾਤਪਿਤ੍ਤਵਿਸਦਾਹਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਤਸ੍ਣਾ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸ਼ੀਤੋ ਮਦੁਰ੍ਗੁਰੁਸ਼੍ਚ| ਏਵਙ੍ਗੁਣੋਪਿ ਸ ਸਦਾਤ੍ਯੁਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਃ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਗ੍ਨਿਸਾਦਗੁਰੁਤਾਲਸਕਾਤਿਨਿਦ੍ਰਾਃ| ਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਮੇਹਗਲਰੋਗਵਿਸਂਜ੍ਞਤਾਸ੍ਯ ਮਾਧੁਰ੍ਯਲੋਚਨਗਲਾਰ੍ਬੁਦਗਣ੍ਡਮਾਲਾਃ| ਛਰ੍ਦ੍ਯੁਦਰ੍ਦਮੂਰ੍ਧਰੁਕ੍ਕਾਸਪੀਨਸਕ੍ਰਿਮੀਨ੍| ਸ਼੍ਲੀਪਦਜ੍ਵਰੋਦਰਸ੍ਠੀਵਨਾਨਿ ਚਾਵਹੇਤ੍||੫||
तत्र मधुरो रसो जन्मप्रबृति सात्म्यात्सर्वधातुविवर्धन आयुष्यो बालवृद्धक्षतक्षीणबलवर्णेन्द्रियत्वक्केशकण्ठहितः प्रीणनो बृंहणो जीवनस्तर्पणः स्थैर्यसन्धानस्तन्यकरोवातपित्तविषदाहमूर्च्छातृष्णा प्रशमनः स्निग्धः शीतो मृदुर्गुरुश्च| एवङ्गुणोऽपि स सदात्युपयुज्यमानः स्थौल्याग्निसादगुरुतालसकातिनिद्राः| श्वासप्रमेहगलरोगविसंज्ञतास्य माधुर्यलोचनगलार्बुदगण्डमालाः| छर्द्युदर्दमूर्धरुक्कासपीनसक्रिमीन्| श्लीपदज्वरोदरष्ठीवनानि चावहेत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amlarasakarmANyatisevane doShAshca (6) · Śloka 6
ਅਮ੍ਲੋਨਿਲਬਰ੍ਹਣੋਨੁਲੋਮਨਃ ਕੋਸ੍ਠਵਿਦਾਹੀ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਦੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਃ ਸ਼ੀਤਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਬੋਧਯਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਰੋਚਨਃ ਪਾਚਨੋ ਦੀਪਨੋ ਬਂਹਣਸ੍ਤਰ੍ਪਣਃ ਪ੍ਰੀਣਨਃ ਕ੍ਲੇਦਨੋ ਵ੍ਯਵਾਯੀ ਲਘੁਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਹਦ੍ਯਸ਼੍ਚ| ਜਨਯਤਿ ਸ਼ਿਥਿਲਤ੍ਵਂ ਸੇਵਿਤਃ ਸੋਤਿਦੇਹੇ ਕਫਵਿਲਯਨਕਣ੍ਡੂਪਾਣ੍ਡੁਤਾਰਕ੍ਤਦਗ੍ਵਿਘਾਤਾਨ੍| ਕ੍ਸਤਵਿਹਿਤਵਿਸਰ੍ਪਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਪਿਪਾਸਾਂ ਸ਼੍ਵਯਥੁਮਪਿ ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਤੈਜਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਭ੍ਰਮਞ੍ਚ||੬||
अम्लोऽनिलबर्हणोऽनुलोमनः कोष्ठविदाही रक्तपित्तकृदुष्णवीर्यः शीतस्पर्शो बोधयतीन्द्रियाणि रोचनः पाचनो दीपनो बृंहणस्तर्पणः प्रीणनः क्लेदनो व्यवायी लघुः स्निग्धो हृद्यश्च| जनयति शिथिलत्वं सेवितः सोऽतिदेहे कफविलयनकण्डूपाण्डुतारक्तदृग्विघातान्| क्षतविहितविसर्पं रक्तपित्तं पिपासां श्वयथुमपि कृशानां तैजसत्वात् भ्रमञ्च||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNarasakarmANyatisevane doShAshca (7) · Śloka 7
ਲਵਣਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਬਨ੍ਧਸਙ੍ਘਾਤਵਿਧ੍ਮਾਪਨਃ ਸਰ੍ਵਰਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੋ ਦੀਪਨੋ ਰੋਚਨਃ ਪਾਚਨਃ ਕ੍ਲੇਦਨਃ ਸ਼ੋਸਣਃ ਸ੍ਨੇਹਨਃ ਸ੍ਵੇਦਨਃ ਭੇਦਨਸ਼੍ਛੇਦਨਃ ਸਰੋ ਵ੍ਯਵਾਯੀ ਵਿਕਾਸੀ ਹਰਤਿ ਪਵਨਂ ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਯਤਿ ਕਫਂ ਵਿਸ਼ੋਧਯਤਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਨਾਤਿਗੁਰੁਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤੀਕ੍ਸੋਸ੍ਣਸ਼੍ਚ| ਖਲਤਿਪਲਿਤਤਸ੍ਣਾਤਾਪਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਵਿਸਰ੍ਪ- ਸ਼੍ਵਯਥੁਕਿਟਿਭਕੋਠਾਕ੍ਸੇਪਰੋਧਾਸ੍ਰਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਕ੍ਸਤਵਿਸਮਦਵਦ੍ਧਿਂ ਵਾਤਰਕ੍ਤਂ ਕਰੋਤਿ ਕ੍ਸਪਯਤਿ ਬਲਮੋਜਃ ਸੋਤਿ ਵਾ ਸੇਵਨੇਨ||੭||
लवणः स्तम्भबन्धसङ्घातविध्मापनः सर्वरसप्रत्यनीको दीपनो रोचनः पाचनः क्लेदनः शोषणः स्नेहनः स्वेदनः भेदनश्छेदनः सरो व्यवायी विकाषी हरति पवनं विष्यन्दयति कफं विशोधयति स्रोतांसि नातिगुरुः स्निग्धतीक्षोष्णश्च| खलतिपलिततृष्णातापमूर्च्छाविसर्प- श्वयथुकिटिभकोठाक्षेपरोधास्रपित्तम्| क्षतविषमदवृद्धिं वातरक्तं करोति क्षपयति बलमोजः सोऽति वा सेवनेन||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktarasakarmANyatisevane doShAshca (8) · Śloka 8
ਤਿਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਯਮਰੋਚਿਸ੍ਣੁਰਰੁਚਿਵਿਸਕਮਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦਜ੍ਵਰਦਾਹਤਟ੍ਕੁਸ੍ਠਕਣ੍ਡੂਹਰਃ ਕ੍ਲੇਦਮੇਦੋਵਸਾਮਜ੍ਜਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਪਸ਼ੋਸਣੋ ਦੀਪਨਃ ਪਾਚਨੋ ਲੇਖਨਃ ਸ੍ਤਨ੍ਯਕਣ੍ਠਵਿਸ਼ੋਧਨੋ ਮੇਧ੍ਯੋ ਨਾਤਿਰੂਕ੍ਸਃ ਸ਼ੀਤੋ ਲਘੁਸ਼੍ਚ| ਧਾਤੁਬਲਕ੍ਸਯਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਗ੍ਲਾਨਿਭ੍ਰਮਵਾਤਰੋਗਪਰੁਸਤ੍ਵਮ੍| ਖਰਵਿਸ਼ਦਰੌਕ੍ਸ੍ਯਭਾਵੈਃ ਸੋਤਿਸਮਾਸੇਵਿਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍||੮||
तिक्तः स्वयमरोचिष्णुररुचिविषकृमिमूर्च्छोत्क्लेदज्वरदाहतृट्कुष्ठकण्डूहरः क्लेदमेदोवसामज्जविण्मूत्रपित्तश्लेष्मोपशोषणो दीपनः पाचनो लेखनः स्तन्यकण्ठविशोधनो मेध्यो नातिरूक्षः शीतो लघुश्च| धातुबलक्षयमूर्च्छाग्लानिभ्रमवातरोगपरुषत्वम्| खरविशदरौक्ष्यभावैः सोऽतिसमासेवितः कुर्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTurasakarmANyatisevane doShAshca (9) · Śloka 9
ਕਟੁਕੋਲਸਕਸ਼੍ਵਯਥੂਦਰ੍ਦਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਕਮਿਵਕ੍ਤ੍ਰਰੋਗਵਿਸਕੁਸ੍ਠ ਕਣ੍ਡੂਪ੍ਰਸਾਧਨੋ ਵ੍ਰਣਾਵਸਾਦਨਃ ਸ੍ਨੇਹਕ੍ਲੇਦਸ਼ੋਸਣੋ ਰੋਚਨਃ ਪਾਚਨੋ ਦੀਪਨੋ ਲੇਖਨਃ ਸ਼ੋਧਨਃ ਸ਼ੋਸਯਤ੍ਯਨ੍ਨਂ ਸ੍ਫੁਟਯਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਭਿਨਤ੍ਤਿ ਸ਼ੋਣਿਤਸਙ੍ਘਾਤਂ ਛਿਨਤ੍ਤਿ ਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਵਿਵਣੋਤਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਕ੍ਸਪਯਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਤੀਕ੍ਸੋਸ੍ਣਸ਼੍ਚ| ਕੁਰੁਤੇਤਿਨਿਸੇਵਿਤਃ ਸ ਤਸ੍ਣਾਂ ਮਦਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਵਮਿਮੋਹਦੇਹਸਾਦਾਨ੍| ਬਲਸ਼ੁਕ੍ਰਗਲੋਪ ਸ਼ੋਸਕਮ੍ਪਭ੍ਰਮਤਾਪਗ੍ਲਪਨਾਤਿਕਰ੍ਸ਼ਨਾਨਿ| ਕਰਚਰਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠਪ੍ਰਭਤਿਸ੍ਵਨਿਲਸ੍ਯ ਕੋਪਮਤਿਤੀਵ੍ਰਮ੍| ਸਙ੍ਕੋਚਤੋਦਭੇਦੈਃ ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਗੁਣਾਧਿਕਤ੍ਵੇਨ||੯||
कटुकोऽलसकश्वयथूदर्दस्थौल्याभिष्यन्दकृमिवक्त्ररोगविषकुष्ठ कण्डूप्रसाधनो व्रणावसादनः स्नेहक्लेदशोषणो रोचनः पाचनो दीपनो लेखनः शोधनः शोषयत्यन्नं स्फुटयतीन्द्रियाणि भिनत्ति शोणितसङ्घातं छिनत्ति बन्धान् विवृणोति स्रोतांसि क्षपयति श्लेष्माणं लघुरूक्षतीक्षोष्णश्च| कुरुतेऽतिनिषेवितः स तृष्णां मदमूर्च्छावमिमोहदेहसादान्| बलशुक्रगलोप शोषकम्पभ्रमतापग्लपनातिकर्शनानि| करचरणपार्श्वपृष्ठप्रभृतिष्वनिलस्य कोपमतितीव्रम्| सङ्कोचतोदभेदैः वाय्वग्निगुणाधिकत्वेन||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyarasakarmANyatisevane doShAshca (10) · Śloka 10
ਕਸਾਯੋ ਬਲਾਸਂ ਸਪਿਤ੍ਤਂ ਸਰਕ੍ਤਂ ਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਵਰ੍ਚੋਤਿਰੂਕ੍ਸਃ| ਗੁਰੁਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸਵਰ੍ਣਤ੍ਵਕਤ੍ ਕ੍ਲੇਦਸ਼ੋਸੀ ਹਿਮਃ ਪ੍ਰੀਣਨੋ ਰੋਪਣੋ ਲੇਖਨਸ਼੍ਚ| ਅਤ੍ਯਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ਮੋਪਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰੋਪਰੋਧਂ ਤਸ੍ਣਾਧ੍ਮਾਨਸ੍ਤਮ੍ਭਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮ੍| ਸ੍ਰੋਤੋਬਨ੍ਧਂ ਵਾਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗਂ ਪਕ੍ਸਾਘਾਤਾਕ੍ਸੇਪਕਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍||੧੦||
कषायो बलासं सपित्तं सरक्तं निहन्त्याशु बध्नाति वर्चोतिरूक्षः| गुरुस्त्वक्सवर्णत्वकृत् क्लेदशोषी हिमः प्रीणनो रोपणो लेखनश्च| अत्यभ्यासात्मोऽपि शुक्रोपरोधं तृष्णाध्मानस्तम्भविष्टम्भकार्श्यम्| स्रोतोबन्धं वातविण्मूत्रसङ्गं पक्षाघाताक्षेपकादींश्च कुर्यात्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhuradravyaskandhaH (11) · Śloka 11
ਅਥ ਮਧੁਰਸ੍ਕਨ੍ਧੋ ਘਤਮਧੁਤੈਲਕ੍ਸੀਰਮੇਦੋਮਜ੍ਜੇਕ੍ਸੁਵਿਕਤਿਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਕ੍ਸੋਡ ਖਰ੍ਜੂਰਮੋਚਚੋਚਪਨਸਸਿਞ੍ਚਤਿਕਾਪ੍ਰਿਯਾਲਰਾਜਾਦਨਖਰ੍ਜੂਰੀਤਾਲਮਸ੍ਤਕ ਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਮਧੂਕਪਰੂਸਕਤਾਮਲਕੀਵੀਰਵਿਦਾਰੀਸ਼ਤਾਵਰੀਤੁਗਾਕ੍ਸੀਰੀ ਜੀਵਕਰ੍ਸਭਕ੍ਸੀਰਸ਼ੁਕ੍ਲਾਮਧੂਲਿਕਾਤ੍ਮਗੁਪ੍ਤਾਬਲਾਤਿਬਲਾਵਿਸ਼੍ਵਦੇਵਾਸਹਦੇਵਾ ਸਾਲਿਪਰ੍ਣੀਮੁਦ੍ਗਪਰ੍ਣੀਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀਮਾਸਪਰ੍ਣੀਮਹਾਸਹਾਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸਹਾਦ੍ਧਿ ਵਦ੍ਧਿਸ਼੍ਰਾਵਣੀਚ੍ਛਤ੍ਰਾਤਿਚ੍ਛਤ੍ਰਰ੍ਸ਼੍ਯਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਮਣਾਲਿਕਾ ਪੁਸ੍ਕਰਬੀਜਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਕਸ਼ੇਰੁਕਤਕਕਨਕਬਿਮ੍ਬੀਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਜੀਵਨੀਯੋ ਗਣਸ੍ਤਣਪਞ੍ਚਮੂਲਞ੍ਚ||੧੧||
अथ मधुरस्कन्धो घृतमधुतैलक्षीरमेदोमज्जेक्षुविकृतिद्राक्षाक्षोड खर्जूरमोचचोचपनससिञ्चतिकाप्रियालराजादनखर्जूरीतालमस्तक काश्मर्यमधूकपरूषकतामलकीवीरविदारीशतावरीतुगाक्षीरी जीवकर्षभक्षीरशुक्लामधूलिकात्मगुप्ताबलातिबलाविश्वदेवासहदेवा सालिपर्णीमुद्गपर्णीपृश्निपर्णीमाषपर्णीमहासहाक्षुद्रसहाऋद्धि वृद्धिश्रावणीच्छत्रातिच्छत्रर्श्यप्रोक्ताश्वगन्धाश्वदंष्ट्रामृणालिका पुष्करबीजशृङ्गाटककशेरुकतककनकबिम्बीप्रपौण्डरीकप्रभृतीनि जीवनीयो गणस्तृणपञ्चमूलञ्च||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amladravyaskandhaH (12) · Śloka 12
ਅਮ੍ਲਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਕਨ੍ਧੋ ਦਾਡਿਮਾਮਲਕਾਮ੍ਰਾਮ੍ਰਾਤਕਸ਼ੀਸ਼ਾਮ੍ਰਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਾਮ੍ਲੀਕਾਮ੍ਲਵੇਤਸ ਕੁਵਲਲਕੁਚਪਾਰਾਵਤਭਵ੍ਯਕਰਮਰ੍ਦਧਵਧਨ੍ਵਨਕੋਲਬਦਰੈਰਾਵਤਕਪਿਤ੍ਥ ਦਨ੍ਤਸ਼ਠਪ੍ਰਾਚੀਨਾਮਲਕਨਾਰਙ੍ਗਤਿਲਕਣ੍ਟਕਰੂਪ੍ਯਦਧਿਮਸ੍ਤੁਤਕ੍ਰਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲ ਮਦ੍ਯਸ਼ੁਕ੍ਤਪ੍ਰਭਤੀਨਿ||੧੨||
अम्लद्रव्यस्कन्धो दाडिमामलकाम्राम्रातकशीशाम्रमातुलुङ्गवृक्षाम्लाम्लीकाम्लवेतस कुवललकुचपारावतभव्यकरमर्दधवधन्वनकोलबदरैरावतकपित्थ दन्तशठप्राचीनामलकनारङ्गतिलकण्टकरूप्यदधिमस्तुतक्रधान्याम्ल मद्यशुक्तप्रभृतीनि||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNadravyaskandhaH (13) · Śloka 13
ਲਵਣਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਕਨ੍ਧਃ ਸੈਨ੍ਧਵਾਦੀਨਿ ਕ੍ਸਾਰਾਨ੍ਤਾਨਿ ਤ੍ਰਪੁਸੀਸਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਚ||੧੩||
लवणद्रव्यस्कन्धः सैन्धवादीनि क्षारान्तानि त्रपुसीसप्रभृतीनि च||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktadravyaskandhaH (14) · Śloka 14
ਤਿਕ੍ਤਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਕਨ੍ਧੋਗਰੁਤਗਰੋਸ਼ੀਰਵਾਲਕਚਨ੍ਦਨਨਲਦਕਤਮਾਲਨਕ੍ਤਮਾਲਾ ਪਾਮਾਰ੍ਗਹਰਿਦ੍ਰਾਦ੍ਵਯਮੁਸ੍ਤਮੂਰ੍ਵਾਮਦਨਫਲਾਜਸ਼ਙ੍ਗੀਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਕਟੁਕਾ ਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਕਕਰਵੀਰਵਿਸ਼ਾਲਾਸੁਸਵ੍ਯਤਿਵਿਸਾਯਵਾਸਕਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀਪਾਠਾ ਵਿਕਙ੍ਕਤਾਰ੍ਕਕਾਕਮਾਚੀਵਚਾਵਰਣਵਤ੍ਸਕਵੈਜਯਨ੍ਤੀਵੇਤਸਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਸੋਮਵਲ੍ਕ ਸੁਮਨਃਕਾਂਸ੍ਯਲੋਹਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਪਟੋਲਾਦਿਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਕਵਰ੍ਗਃ||੧੪||
तिक्तद्रव्यस्कन्धोऽगरुतगरोशीरवालकचन्दननलदकृतमालनक्तमाला पामार्गहरिद्राद्वयमुस्तमूर्वामदनफलाजशृङ्गीत्रायमाणाकटुका किराततिक्तककरवीरविशालासुषव्यतिविषायवासकज्योतिष्मतीपाठा विकङ्कतार्ककाकमाचीवचावरणवत्सकवैजयन्तीवेतससप्तपर्णसोमवल्क सुमनःकांस्यलोहप्रभृतीनि पटोलादिश्च शाकवर्गः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTukadravyaskandhaH (15) · Śloka 15
ਕਟੁਕਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਕਨ੍ਧੋ ਮਰਿਚਹਿਙ੍ਗੁਤੇਜੋਵਤੀਹਸ੍ਤਿਪਿਪ੍ਪਲੀਵਿਡਙ੍ਗਭਲ੍ਲਾਤਕਾਸ੍ਥਿਮੂਲਕਸਰ੍ਸਪਲਸ਼ੁਨ ਪਲਾਣ੍ਡੁਕਰਞ੍ਜਮਨਃਸ਼ਿਲਾਲਦੇਵਦਾਰੁਕੁਸ੍ਠੈਲਾਸੁਰਸਚੋਰਕਹਰੇਣੁਕਾਮੂਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਕੁਠੇਰਾਦਿਸ਼੍ਚ ਹਰਿਤਵਰ੍ਗਃ ਪਞ੍ਚਕੋਲਞ੍ਚ||੧੫||
कटुकद्रव्यस्कन्धो मरिचहिङ्गुतेजोवतीहस्तिपिप्पलीविडङ्गभल्लातकास्थिमूलकसर्षपलशुन पलाण्डुकरञ्जमनःशिलालदेवदारुकुष्ठैलासुरसचोरकहरेणुकामूत्र पित्तप्रभृतीनि कुठेरादिश्च हरितवर्गः पञ्चकोलञ्च||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyadravyaskandhaH (16) · Śloka 16
ਕਸਾਯਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਕਨ੍ਧੋ ਹਰੀਤਕੀਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗ੍ਵਨਨ੍ਤਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਲੋਧ੍ਰਕਟ੍ਫਲਧਵਧਨ੍ਵਨਧਾਤ੍ਰੀਫਲਧਾਤੁਕੀਪੁਸ੍ਪਪਦ੍ਮਾਪਦ੍ਮਕਪਦ੍ਮਪੁਸ੍ਪਨਾਗਕੇਸਰਕੁਮੁਦੋਤ੍ਪਲਤਙ੍ਗਤਿਨ੍ਦੁਕਕਦਮ੍ਬੋਦੁਮ੍ਬਰਜਮ੍ਬ੍ਵਾਮ੍ਰਪ੍ਲਕ੍ਸਵਟਬਿਭੀਤਕਵਿਕਙ੍ਕਤਜਮ੍ਬ੍ਵਾਮ੍ਰਾਸ੍ਥ੍ਯਾਮਕਪਿਤ੍ਥਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਮੋਚਰਸਸਮਙ੍ਗਾਸੋਮਵਲ੍ਕਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਸਨਸਲ੍ਲਕੀਸਾਲਤਾਲਪ੍ਰਿਯਾਲੈਲਾਵਾਸ੍ਤੁਕਪਰਿਪੇਲਵਜਿਙ੍ਗਿਣੀਬਦਰੀਖਦਿਰਕਦਰਾਰਿਮੇਦਕਾਸ਼ਕਸ਼ੇਰੁਕਵਂਸ਼ਾਸ਼੍ਮਨ੍ਤਕਾਸ਼ੋਕਸ਼ਿਰੀਸਸ਼ਿਂਸ਼ਪਾਪਲਾਸ਼ਸ਼ਮਸ਼ਿਣਸ਼ਙ੍ਖਨਾਭਿਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗੀਤਰੁਣਖਰ੍ਜ੍ਜੂਰਸ੍ਫੂਰ੍ਜ੍ਜਕਭੂਰ੍ਜ੍ਜਾਰ੍ਜੁਨਾਜਕਰ੍ਣਵਰਣਪ੍ਰਿਯਾਲਮੁਕ੍ਤਾਞ੍ਜਨਗੈਰਿਕਬਿਸਮਣਾਲਪ੍ਰਭਤੀਨਿ||੧੬||
कषायद्रव्यस्कन्धो हरीतकीप्रियङ्ग्वनन्ताक्षौद्रलोध्रकट्फलधवधन्वनधात्रीफलधातुकीपुष्पपद्मापद्मकपद्मपुष्पनागकेसरकुमुदोत्पलतङ्गतिन्दुककदम्बोदुम्बरजम्ब्वाम्रप्लक्षवटबिभीतकविकङ्कतजम्ब्वाम्रास्थ्यामकपित्थाश्वत्थमोचरससमङ्गासोमवल्कसप्तपर्णस्यन्दनासनसल्लकीसालतालप्रियालैलावास्तुकपरिपेलवजिङ्गिणीबदरीखदिरकदरारिमेदकाशकशेरुकवंशाश्मन्तकाशोकशिरीषशिंशपापलाशशमशिणशङ्खनाभिमेषशृङ्गीतरुणखर्ज्जूरस्फूर्ज्जकभूर्ज्जार्जुनाजकर्णवरणप्रियालमुक्ताञ्जनगैरिकबिसमृणालप्रभृतीनि||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAdirasAnAM shleShmalatvAdi tatrApavAdashca (17) · Śloka 17
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯੋ ਮਧੁਰਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਪੁਰਾਣਸ਼ਾਲਿਯਵਗੋਧੂਮਮੁਦ੍ਗਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਜਾਙ੍ਗਲਮਾਂਸਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਯੋਮ੍ਲਂ ਪਿਤ੍ਤਲਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਦਾਡਿਮਾਮਲਕਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਯੋ ਲਵਣਮਵਸ੍ਯਂ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਮਤਾਪਟੋਲੀਨਾਗਰਪਿਪ੍ਪਲੀਲਸ਼ੁਨਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਸਾਯਂ ਸ਼ੀਤਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾ||੧੭||
तत्र प्रायो मधुरं श्लेष्मलमन्यत्र पुराणशालियवगोधूममुद्गमधुशर्कराजाङ्गलमांसात्| प्रायोऽम्लं पित्तलमन्यत्र दाडिमामलकात् प्रायो लवणमवृष्यं चान्यत्रामृतापटोलीनागरपिप्पलीलशुनात्| प्रायः कषायं शीतं स्तम्भनं चान्यत्र हरीतक्या||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasadravyasaMgrahopasaMhAraH (18) · Śloka 1
ਇਤਿ ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਂ ਨਿਤ੍ਯੋਪਯੋਗਿਨਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਮਾਨਾਞ੍ਚੋਪਸਂਗ੍ਰਹਃ||੧||
इति यथास्थूलं नित्योपयोगिनां प्रधानतमानाञ्चोपसंग्रहः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAdiskandheShu shreShThadravyanirdeshaH (19) · Śloka 19
ਘਤਾਮਲਕਸਿਨ੍ਧੂਤ੍ਥਪਟੋਲੀਨਾਗਰਾਭਯਾਃ| ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸ੍ਕਨ੍ਧੇਸੁ.............||੧੯||
घृतामलकसिन्धूत्थपटोलीनागराभयाः| श्रेष्ठा यथास्वं स्कन्धेषु.............||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AnUpadeshalakShaNaM tasya madhurarasayonitva~jca (20) · Śloka 20
.......................ਰਸਦੇਸ਼ਸ੍ਤੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਅਥ ਯਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਪਵਨਧਰਣੀਧਰਵਿਵਿਧਵਨਗਹਨਨਦੀਤਟਾਕਪਲ੍ਵਲੋਦਪਾਨ ਕਮਲਕੁਮੁਦਕੁਵਲਯਾਵਕੀਰ੍ਣੋ ਰਮ੍ਯਃ ਸ੍ਥਿਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਭੂਮਿਰ੍ਭੂਰਿਹਰਿਤਤਣੋਤਿ ਦੂਰਵਿਸ੍ਤਤਪ੍ਰਤਾਨਪ੍ਰਵਾਲੋਪਸਞ੍ਛਨ੍ਨਪਾਦਪਃ ਸਸ੍ਯਸਰੀਸਪਖਗਬਹੁਲਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਾਯੋ ਗੁਰ੍ਵੌਸਧਿਸਲਿਲਃ ਸ਼੍ਲੀਪਦਗਲਰੋਗਾਪਚੀਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਾਮਯੋਪਦ੍ਰੁਤਜਨਪਦਃ ਸੋਨੂਪੋ ਮਧੁਰਰਸਯੋਨਿਃ||੨੦||
.......................रसदेशस्तु वक्ष्यते| अथ यः शिशिरपवनधरणीधरविविधवनगहननदीतटाकपल्वलोदपान कमलकुमुदकुवलयावकीर्णो रम्यः स्थिरस्निग्धभूमिर्भूरिहरिततृणोऽति दूरविस्तृतप्रतानप्रवालोपसञ्छन्नपादपः सस्यसरीसृपखगबहुलः श्लेष्मपित्तप्रायो गुर्वौषधिसलिलः श्लीपदगलरोगापचीज्वराद्यामयोपद्रुतजनपदः सोऽनूपो मधुररसयोनिः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jA~ggaladeshalakShaNaM tasya kaTukarasayonitva~jca (21) · Śloka 21
ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਸਮਵਿਪੁਲਸਿਕਤਾਸ੍ਥਲਬਹੁਲੋਤਿਦੂਰਾਵਗਾਢਵਿਰਸਸਲਿਲਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹਾਰੋਗਸ਼ਰੀਰਦੀਰ੍ਘਾਯੁਃਪ੍ਰਾਯੋ ਜਨਪਦੋਨੂਪਪਰੀਤਸ਼੍ਚ ਸ ਜਾਙ੍ਗਲਃ ਕਟੁਕਰਸਯੋਨਿਃ||੨੧||
यस्तु विषमविपुलसिकतास्थलबहुलोऽतिदूरावगाढविरससलिलः क्लेशसहारोगशरीरदीर्घायुःप्रायो जनपदोऽनूपपरीतश्च स जाङ्गलः कटुकरसयोनिः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhAraNedeshasya dvaividhyam (22) · Śloka 22
ਅਤ ਏਵ ਚਾਨੂਪਸਾਧਾਰਣੋ ਜਾਙ੍ਗਲਸਾਧਾਰਣਸ਼੍ਚ ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯਃ| ਤਯੋਰਾਦ੍ਯੋ ਲਵਣਾਮ੍ਲਯੋਰ੍ਯੋਨਿਰਿਤਰਸ਼੍ਚੇਤਰਯੋਃ||੨੨||
अत एव चानूपसाधारणो जाङ्गलसाधारणश्च विकल्प्यः| तयोराद्यो लवणाम्लयोर्योनिरितरश्चेतरयोः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saptapa~jcAshadrasasaMyogAH triShaShTirasabhedAshca (23) · Śloka 23
ਸਮ੍ਯੋਗਾਸ੍ਤ੍ਵੇਸਾਂ ਸਪ੍ਤਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ- ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਦ੍ਵਿਕੇਸੁ ਪਞ੍ਚਾਮ੍ਲਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਲਵਣਸ੍ਤ੍ਰਯਮ੍| ਦ੍ਵੌ ਤਿਕ੍ਤਃ ਕਟੁਕਸ਼੍ਚੈਕਂ ਯਾਤਿ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੈਵ ਤੇ| ਤ੍ਰਿਕੇਸੁ ਮਧੁਰਃ ਸਾਮ੍ਲਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਲਵਣਾਨ੍ਵਿਤਃ| ਤ੍ਰੀਨ੍ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤਿਕ੍ਤਕੇਨ ਦ੍ਵੌ ਕਟੁਨੈਕਂ ਨਿਸੇਵਤੇ| ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਦਸ਼ੈਵਮਮ੍ਲਃ ਸਟ੍ ਸਂਯੋਗਾਨ੍ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾ| ਲਵਣਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਭਜਤ੍ਯੇਕਂ ਤਿਕ੍ਤ ਏਵਂ ਤੁ ਵਿਸ਼ਂਤਿਃ| ਸ੍ਵਾਦ੍ਸ਼੍ਚਾਮ੍ਲਸ਼੍ਚਤੁਸ੍ਕੇਸੁ ਸਟ੍ ਤ੍ਰਯਂ ਲਵਣਾਨੁਗਃ| ਏਕਂ ਤਿਕ੍ਤਯੁਤੋ ਯਾਤਿ ਦਸ਼ੈਵ ਮਧੁਰੋ ਰਸਃ| ਚਤ੍ਵਾਰੋਮ੍ਲਃ ਪਟੁਸ਼੍ਚੈਕਂ ਭੇਦਾਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੇਤਿ ਚ| ਏਕੈਕਸ੍ਯ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗਾਤ੍ ਸਂਯੋਗਾਃ ਪਞ੍ਚਕੇ ਚ ਸਟ੍| ਏਕਸ਼੍ਚ ਸਡ੍ਰਸਃ ਸਟ੍ ਚ ਪਥਗੇਵਂ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਧਾ||੨੩||
सम्योगास्त्वेषां सप्तपञ्चाशद्भवन्ति- स्वादुर्द्विकेषु पञ्चाम्लश्चतुरो लवणस्त्रयम्| द्वौ तिक्तः कटुकश्चैकं याति पञ्चदशैव ते| त्रिकेषु मधुरः साम्लश्चतुरो लवणान्वितः| त्रीन्युक्तस्तिक्तकेन द्वौ कटुनैकं निषेवते| स्वादुर्दशैवमम्लः षट् संयोगान् पूर्ववत्क्रिया| लवणस्त्रीन् भजत्येकं तिक्त एवं तु विशंतिः| स्वाद्श्चाम्लश्चतुष्केषु षट् त्रयं लवणानुगः| एकं तिक्तयुतो याति दशैव मधुरो रसः| चत्वारोऽम्लः पटुश्चैकं भेदाः पञ्चदशेति च| एकैकस्य परित्यागात् संयोगाः पञ्चके च षट्| एकश्च षड्रसः षट् च पृथगेवं त्रिषष्टिधा||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAnAmAnantyaM teShAmupayogaprakArashca (24-25) · Śloka 25
ਤੇ ਰਸਾਨੁਰਸਤੋ ਰਸਭੇਦਾਸ੍ਤਾਰਤਮ੍ਯਪਰਿਕਲ੍ਪਨਯਾ ਚ| ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਗਣਾਨਾਂ ਸਮਤੀਤਾ ਦੋਸਭੇਸਜਵਸ਼ਾਦੁਪਯੋਜ੍ਯਾਃ||੨੪|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤੌ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਰਸਭੇਦੀਯੋਨਾਮਾਸ੍ਟਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੫||
ते रसानुरसतो रसभेदास्तारतम्यपरिकल्पनया च| सम्भवन्ति गणानां समतीता दोषभेषजवशादुपयोज्याः||२४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने रसभेदीयोनामाष्टादशोऽध्यायः||२५||
🔊 Audio coming soon