Adhikarana atha rasabhedIyo nAmA~aShTAdasho~adhyAyaHpratij~jA (1) · Śloka 1
ಅಥಾತೋ ರಸಭೇದೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||
अथातो रसभेदीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ApyasyAvyaktasya ca rasasya ShoDhA vipariNAmaH (2) · Śloka 2
ರಸಃ ಖಲ್ವಾಪ್ಯಃ ಪ್ರಾಗವ್ಯಕ್ತಶ್ಚ| ಸ ಷಡೃತುಕತ್ವಾತ್ ಕಾಲಸ್ಯ ಮಹಾಭೂತಗುಣೈರೂನಾತಿರಿಕ್ತೈಃ ಸಂಸೃಷ್ಟೋ ವಿಷಮಂ ವಿದಗ್ಧಃ ಷೋಢಾ ಪೃಥಗ್ವಿಪರಿಣಮತೇ ಮಧುರಾದಿಭೇದೇನ||೨||
रसः खल्वाप्यः प्रागव्यक्तश्च| स षडृतुकत्वात् कालस्य महाभूतगुणैरूनातिरिक्तैः संसृष्टो विषमं विदग्धः षोढा पृथग्विपरिणमते मधुरादिभेदेन||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raseShu mahAbhUtabAhulyam (3) · Śloka 3
ತತ್ರ ಭೂಜಲಯೋರ್ಬಾಹುಲ್ಯಾನ್ಮಧುರೋ ರಸಃ| ಭೂತೇಜಸೋರಮ್ಲಃ ಜಲತೇಜಸೋರ್ಲವಣಃ| ವಾಯ್ವಾಕಾಶಯೋಸ್ತಿಕ್ತಃ| ವಾಯುತೇಜಸೋಃ ಕಟುಕಃ| ವಾಯೂರ್ವ್ಯೋಃ ಕಷಾಯಃ||೩||
तत्र भूजलयोर्बाहुल्यान्मधुरो रसः| भूतेजसोरम्लः जलतेजसोर्लवणः| वाय्वाकाशयोस्तिक्तः| वायुतेजसोः कटुकः| वायूर्व्योः कषायः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAdirasAnAM lakShaNam (4) · Śloka 4
ತೇಷಾಂ ಸ್ವಾದುರಾಸ್ವಾದ್ಯಮಾನೋ ಮುಖಮುಪಲಿಮ್ಪತೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಸಾದಯತಿ| ದೇಹಂ ಪ್ರಹ್ಲಾದಯತಿ| ಷಟ್ಪದಪಿಲೀಲಿಕಾದೀನಾಮಪೀಷ್ಟತಮಃ| ಅಮ್ಲಸ್ತು ಜಿಹ್ವಾಮುದ್ವೇಜಯತ್ಯುರಃ ಕಣ್ಠಂ ವಿದಹತಿ| ಮುಖಂ ಸ್ರಾವಯತ್ಯಕ್ಷಿಭ್ರುವಂ ಸಙ್ಕೋಚಯತಿ ದಶನಾನ್ ಹರ್ಷಯತಿ ರೋಮಾಣಿ ಚ| ಲವಣೋ ಮುಖಂ ವಿಷ್ಯನ್ದಯತಿ ಕಣ್ಠಕಪೋಲಂ ವಿದಹತಿ ಅನ್ನಂ ಪ್ರರೋಚಯತಿ| ತಿಕ್ತೋ ವಿಶದಯತಿ ವದನಂ ವಿಶೋಧಯತಿ ಕಣ್ಠಂ ಪ್ರತಿಹನ್ತಿ ರಸಾನಾಮ್| ಕಟುಕೋ ಭೃಶಮುದ್ವೇಜಯತಿ ಜಿಹ್ವಾಗ್ರಂ ಚಿಮಿಚಿಮಾಯತಿ ಕಣ್ಠಕಪೋಲಂ ಸ್ರಾವಯತಿ ಮುಖಾಕ್ಷಿನಾಸಿಕಂ ವಿದಹತಿ ದೇಹಮ್| ಕಷಾಯಸ್ತು ಜಡಯತಿ ಜಿಹ್ವಾಂ ಬಧ್ನಾತಿ ಕಣ್ಠಂ ಪೀಡಯತಿ ಹೃದಯಮ್||೪||
तेषां स्वादुरास्वाद्यमानो मुखमुपलिम्पतीन्द्रियाणि प्रसादयति| देहं प्रह्लादयति| षट्पदपिलीलिकादीनामपीष्टतमः| अम्लस्तु जिह्वामुद्वेजयत्युरः कण्ठं विदहति| मुखं स्रावयत्यक्षिभ्रुवं सङ्कोचयति दशनान् हर्षयति रोमाणि च| लवणो मुखं विष्यन्दयति कण्ठकपोलं विदहति अन्नं प्ररोचयति| तिक्तो विशदयति वदनं विशोधयति कण्ठं प्रतिहन्ति रसानाम्| कटुको भृशमुद्वेजयति जिह्वाग्रं चिमिचिमायति कण्ठकपोलं स्रावयति मुखाक्षिनासिकं विदहति देहम्| कषायस्तु जडयति जिह्वां बध्नाति कण्ठं पीडयति हृदयम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurarasya karmANyatisevane doShAshca (5) · Śloka 5
ತತ್ರ ಮಧುರೋ ರಸೋ ಜನ್ಮಪ್ರಬೃತಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಾತ್ಸರ್ವಧಾತುವಿವರ್ಧನ ಆಯುಷ್ಯೋ ಬಾಲವೃದ್ಧಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಬಲವರ್ಣೇನ್ದ್ರಿಯತ್ವಕ್ಕೇಶಕಣ್ಠಹಿತಃ ಪ್ರೀಣನೋ ಬೃಂಹಣೋ ಜೀವನಸ್ತರ್ಪಣಃ ಸ್ಥೈರ್ಯಸನ್ಧಾನಸ್ತನ್ಯಕರೋವಾತಪಿತ್ತವಿಷದಾಹಮೂರ್ಚ್ಛಾತೃಷ್ಣಾ ಪ್ರಶಮನಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಶೀತೋ ಮೃದುರ್ಗುರುಶ್ಚ| ಏವಙ್ಗುಣೋಽಪಿ ಸ ಸದಾತ್ಯುಪಯುಜ್ಯಮಾನಃ ಸ್ಥೌಲ್ಯಾಗ್ನಿಸಾದಗುರುತಾಲಸಕಾತಿನಿದ್ರಾಃ| ಶ್ವಾಸಪ್ರಮೇಹಗಲರೋಗವಿಸಂಜ್ಞತಾಸ್ಯ ಮಾಧುರ್ಯಲೋಚನಗಲಾರ್ಬುದಗಣ್ಡಮಾಲಾಃ| ಛರ್ದ್ಯುದರ್ದಮೂರ್ಧರುಕ್ಕಾಸಪೀನಸಕ್ರಿಮೀನ್| ಶ್ಲೀಪದಜ್ವರೋದರಷ್ಠೀವನಾನಿ ಚಾವಹೇತ್||೫||
तत्र मधुरो रसो जन्मप्रबृति सात्म्यात्सर्वधातुविवर्धन आयुष्यो बालवृद्धक्षतक्षीणबलवर्णेन्द्रियत्वक्केशकण्ठहितः प्रीणनो बृंहणो जीवनस्तर्पणः स्थैर्यसन्धानस्तन्यकरोवातपित्तविषदाहमूर्च्छातृष्णा प्रशमनः स्निग्धः शीतो मृदुर्गुरुश्च| एवङ्गुणोऽपि स सदात्युपयुज्यमानः स्थौल्याग्निसादगुरुतालसकातिनिद्राः| श्वासप्रमेहगलरोगविसंज्ञतास्य माधुर्यलोचनगलार्बुदगण्डमालाः| छर्द्युदर्दमूर्धरुक्कासपीनसक्रिमीन्| श्लीपदज्वरोदरष्ठीवनानि चावहेत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amlarasakarmANyatisevane doShAshca (6) · Śloka 6
ಅಮ್ಲೋಽನಿಲಬರ್ಹಣೋಽನುಲೋಮನಃ ಕೋಷ್ಠವಿದಾಹೀ ರಕ್ತಪಿತ್ತಕೃದುಷ್ಣವೀರ್ಯಃ ಶೀತಸ್ಪರ್ಶೋ ಬೋಧಯತೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ರೋಚನಃ ಪಾಚನೋ ದೀಪನೋ ಬೃಂಹಣಸ್ತರ್ಪಣಃ ಪ್ರೀಣನಃ ಕ್ಲೇದನೋ ವ್ಯವಾಯೀ ಲಘುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಹೃದ್ಯಶ್ಚ| ಜನಯತಿ ಶಿಥಿಲತ್ವಂ ಸೇವಿತಃ ಸೋಽತಿದೇಹೇ ಕಫವಿಲಯನಕಣ್ಡೂಪಾಣ್ಡುತಾರಕ್ತದೃಗ್ವಿಘಾತಾನ್| ಕ್ಷತವಿಹಿತವಿಸರ್ಪಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಪಿಪಾಸಾಂ ಶ್ವಯಥುಮಪಿ ಕೃಶಾನಾಂ ತೈಜಸತ್ವಾತ್ ಭ್ರಮಞ್ಚ||೬||
अम्लोऽनिलबर्हणोऽनुलोमनः कोष्ठविदाही रक्तपित्तकृदुष्णवीर्यः शीतस्पर्शो बोधयतीन्द्रियाणि रोचनः पाचनो दीपनो बृंहणस्तर्पणः प्रीणनः क्लेदनो व्यवायी लघुः स्निग्धो हृद्यश्च| जनयति शिथिलत्वं सेवितः सोऽतिदेहे कफविलयनकण्डूपाण्डुतारक्तदृग्विघातान्| क्षतविहितविसर्पं रक्तपित्तं पिपासां श्वयथुमपि कृशानां तैजसत्वात् भ्रमञ्च||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNarasakarmANyatisevane doShAshca (7) · Śloka 7
ಲವಣಃ ಸ್ತಮ್ಭಬನ್ಧಸಙ್ಘಾತವಿಧ್ಮಾಪನಃ ಸರ್ವರಸಪ್ರತ್ಯನೀಕೋ ದೀಪನೋ ರೋಚನಃ ಪಾಚನಃ ಕ್ಲೇದನಃ ಶೋಷಣಃ ಸ್ನೇಹನಃ ಸ್ವೇದನಃ ಭೇದನಶ್ಛೇದನಃ ಸರೋ ವ್ಯವಾಯೀ ವಿಕಾಷೀ ಹರತಿ ಪವನಂ ವಿಷ್ಯನ್ದಯತಿ ಕಫಂ ವಿಶೋಧಯತಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ನಾತಿಗುರುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧತೀಕ್ಷೋಷ್ಣಶ್ಚ| ಖಲತಿಪಲಿತತೃಷ್ಣಾತಾಪಮೂರ್ಚ್ಛಾವಿಸರ್ಪ- ಶ್ವಯಥುಕಿಟಿಭಕೋಠಾಕ್ಷೇಪರೋಧಾಸ್ರಪಿತ್ತಮ್| ಕ್ಷತವಿಷಮದವೃದ್ಧಿಂ ವಾತರಕ್ತಂ ಕರೋತಿ ಕ್ಷಪಯತಿ ಬಲಮೋಜಃ ಸೋಽತಿ ವಾ ಸೇವನೇನ||೭||
लवणः स्तम्भबन्धसङ्घातविध्मापनः सर्वरसप्रत्यनीको दीपनो रोचनः पाचनः क्लेदनः शोषणः स्नेहनः स्वेदनः भेदनश्छेदनः सरो व्यवायी विकाषी हरति पवनं विष्यन्दयति कफं विशोधयति स्रोतांसि नातिगुरुः स्निग्धतीक्षोष्णश्च| खलतिपलिततृष्णातापमूर्च्छाविसर्प- श्वयथुकिटिभकोठाक्षेपरोधास्रपित्तम्| क्षतविषमदवृद्धिं वातरक्तं करोति क्षपयति बलमोजः सोऽति वा सेवनेन||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktarasakarmANyatisevane doShAshca (8) · Śloka 8
ತಿಕ್ತಃ ಸ್ವಯಮರೋಚಿಷ್ಣುರರುಚಿವಿಷಕೃಮಿಮೂರ್ಚ್ಛೋತ್ಕ್ಲೇದಜ್ವರದಾಹತೃಟ್ಕುಷ್ಠಕಣ್ಡೂಹರಃ ಕ್ಲೇದಮೇದೋವಸಾಮಜ್ಜವಿಣ್ಮೂತ್ರಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮೋಪಶೋಷಣೋ ದೀಪನಃ ಪಾಚನೋ ಲೇಖನಃ ಸ್ತನ್ಯಕಣ್ಠವಿಶೋಧನೋ ಮೇಧ್ಯೋ ನಾತಿರೂಕ್ಷಃ ಶೀತೋ ಲಘುಶ್ಚ| ಧಾತುಬಲಕ್ಷಯಮೂರ್ಚ್ಛಾಗ್ಲಾನಿಭ್ರಮವಾತರೋಗಪರುಷತ್ವಮ್| ಖರವಿಶದರೌಕ್ಷ್ಯಭಾವೈಃ ಸೋಽತಿಸಮಾಸೇವಿತಃ ಕುರ್ಯಾತ್||೮||
तिक्तः स्वयमरोचिष्णुररुचिविषकृमिमूर्च्छोत्क्लेदज्वरदाहतृट्कुष्ठकण्डूहरः क्लेदमेदोवसामज्जविण्मूत्रपित्तश्लेष्मोपशोषणो दीपनः पाचनो लेखनः स्तन्यकण्ठविशोधनो मेध्यो नातिरूक्षः शीतो लघुश्च| धातुबलक्षयमूर्च्छाग्लानिभ्रमवातरोगपरुषत्वम्| खरविशदरौक्ष्यभावैः सोऽतिसमासेवितः कुर्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTurasakarmANyatisevane doShAshca (9) · Śloka 9
ಕಟುಕೋಽಲಸಕಶ್ವಯಥೂದರ್ದಸ್ಥೌಲ್ಯಾಭಿಷ್ಯನ್ದಕೃಮಿವಕ್ತ್ರರೋಗವಿಷಕುಷ್ಠ ಕಣ್ಡೂಪ್ರಸಾಧನೋ ವ್ರಣಾವಸಾದನಃ ಸ್ನೇಹಕ್ಲೇದಶೋಷಣೋ ರೋಚನಃ ಪಾಚನೋ ದೀಪನೋ ಲೇಖನಃ ಶೋಧನಃ ಶೋಷಯತ್ಯನ್ನಂ ಸ್ಫುಟಯತೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಭಿನತ್ತಿ ಶೋಣಿತಸಙ್ಘಾತಂ ಛಿನತ್ತಿ ಬನ್ಧಾನ್ ವಿವೃಣೋತಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಕ್ಷಪಯತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಲಘುರೂಕ್ಷತೀಕ್ಷೋಷ್ಣಶ್ಚ| ಕುರುತೇಽತಿನಿಷೇವಿತಃ ಸ ತೃಷ್ಣಾಂ ಮದಮೂರ್ಚ್ಛಾವಮಿಮೋಹದೇಹಸಾದಾನ್| ಬಲಶುಕ್ರಗಲೋಪ ಶೋಷಕಮ್ಪಭ್ರಮತಾಪಗ್ಲಪನಾತಿಕರ್ಶನಾನಿ| ಕರಚರಣಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠಪ್ರಭೃತಿಷ್ವನಿಲಸ್ಯ ಕೋಪಮತಿತೀವ್ರಮ್| ಸಙ್ಕೋಚತೋದಭೇದೈಃ ವಾಯ್ವಗ್ನಿಗುಣಾಧಿಕತ್ವೇನ||೯||
कटुकोऽलसकश्वयथूदर्दस्थौल्याभिष्यन्दकृमिवक्त्ररोगविषकुष्ठ कण्डूप्रसाधनो व्रणावसादनः स्नेहक्लेदशोषणो रोचनः पाचनो दीपनो लेखनः शोधनः शोषयत्यन्नं स्फुटयतीन्द्रियाणि भिनत्ति शोणितसङ्घातं छिनत्ति बन्धान् विवृणोति स्रोतांसि क्षपयति श्लेष्माणं लघुरूक्षतीक्षोष्णश्च| कुरुतेऽतिनिषेवितः स तृष्णां मदमूर्च्छावमिमोहदेहसादान्| बलशुक्रगलोप शोषकम्पभ्रमतापग्लपनातिकर्शनानि| करचरणपार्श्वपृष्ठप्रभृतिष्वनिलस्य कोपमतितीव्रम्| सङ्कोचतोदभेदैः वाय्वग्निगुणाधिकत्वेन||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyarasakarmANyatisevane doShAshca (10) · Śloka 10
ಕಷಾಯೋ ಬಲಾಸಂ ಸಪಿತ್ತಂ ಸರಕ್ತಂ ನಿಹನ್ತ್ಯಾಶು ಬಧ್ನಾತಿ ವರ್ಚೋತಿರೂಕ್ಷಃ| ಗುರುಸ್ತ್ವಕ್ಸವರ್ಣತ್ವಕೃತ್ ಕ್ಲೇದಶೋಷೀ ಹಿಮಃ ಪ್ರೀಣನೋ ರೋಪಣೋ ಲೇಖನಶ್ಚ| ಅತ್ಯಭ್ಯಾಸಾತ್ಮೋಽಪಿ ಶುಕ್ರೋಪರೋಧಂ ತೃಷ್ಣಾಧ್ಮಾನಸ್ತಮ್ಭವಿಷ್ಟಮ್ಭಕಾರ್ಶ್ಯಮ್| ಸ್ರೋತೋಬನ್ಧಂ ವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರಸಙ್ಗಂ ಪಕ್ಷಾಘಾತಾಕ್ಷೇಪಕಾದೀಂಶ್ಚ ಕುರ್ಯಾತ್||೧೦||
कषायो बलासं सपित्तं सरक्तं निहन्त्याशु बध्नाति वर्चोतिरूक्षः| गुरुस्त्वक्सवर्णत्वकृत् क्लेदशोषी हिमः प्रीणनो रोपणो लेखनश्च| अत्यभ्यासात्मोऽपि शुक्रोपरोधं तृष्णाध्मानस्तम्भविष्टम्भकार्श्यम्| स्रोतोबन्धं वातविण्मूत्रसङ्गं पक्षाघाताक्षेपकादींश्च कुर्यात्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhuradravyaskandhaH (11) · Śloka 11
ಅಥ ಮಧುರಸ್ಕನ್ಧೋ ಘೃತಮಧುತೈಲಕ್ಷೀರಮೇದೋಮಜ್ಜೇಕ್ಷುವಿಕೃತಿದ್ರಾಕ್ಷಾಕ್ಷೋಡ ಖರ್ಜೂರಮೋಚಚೋಚಪನಸಸಿಞ್ಚತಿಕಾಪ್ರಿಯಾಲರಾಜಾದನಖರ್ಜೂರೀತಾಲಮಸ್ತಕ ಕಾಶ್ಮರ್ಯಮಧೂಕಪರೂಷಕತಾಮಲಕೀವೀರವಿದಾರೀಶತಾವರೀತುಗಾಕ್ಷೀರೀ ಜೀವಕರ್ಷಭಕ್ಷೀರಶುಕ್ಲಾಮಧೂಲಿಕಾತ್ಮಗುಪ್ತಾಬಲಾತಿಬಲಾವಿಶ್ವದೇವಾಸಹದೇವಾ ಸಾಲಿಪರ್ಣೀಮುದ್ಗಪರ್ಣೀಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀಮಾಷಪರ್ಣೀಮಹಾಸಹಾಕ್ಷುದ್ರಸಹಾಋದ್ಧಿ ವೃದ್ಧಿಶ್ರಾವಣೀಚ್ಛತ್ರಾತಿಚ್ಛತ್ರರ್ಶ್ಯಪ್ರೋಕ್ತಾಶ್ವಗನ್ಧಾಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾಮೃಣಾಲಿಕಾ ಪುಷ್ಕರಬೀಜಶೃಙ್ಗಾಟಕಕಶೇರುಕತಕಕನಕಬಿಮ್ಬೀಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕಪ್ರಭೃತೀನಿ ಜೀವನೀಯೋ ಗಣಸ್ತೃಣಪಞ್ಚಮೂಲಞ್ಚ||೧೧||
अथ मधुरस्कन्धो घृतमधुतैलक्षीरमेदोमज्जेक्षुविकृतिद्राक्षाक्षोड खर्जूरमोचचोचपनससिञ्चतिकाप्रियालराजादनखर्जूरीतालमस्तक काश्मर्यमधूकपरूषकतामलकीवीरविदारीशतावरीतुगाक्षीरी जीवकर्षभक्षीरशुक्लामधूलिकात्मगुप्ताबलातिबलाविश्वदेवासहदेवा सालिपर्णीमुद्गपर्णीपृश्निपर्णीमाषपर्णीमहासहाक्षुद्रसहाऋद्धि वृद्धिश्रावणीच्छत्रातिच्छत्रर्श्यप्रोक्ताश्वगन्धाश्वदंष्ट्रामृणालिका पुष्करबीजशृङ्गाटककशेरुकतककनकबिम्बीप्रपौण्डरीकप्रभृतीनि जीवनीयो गणस्तृणपञ्चमूलञ्च||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amladravyaskandhaH (12) · Śloka 12
ಅಮ್ಲದ್ರವ್ಯಸ್ಕನ್ಧೋ ದಾಡಿಮಾಮಲಕಾಮ್ರಾಮ್ರಾತಕಶೀಶಾಮ್ರಮಾತುಲುಙ್ಗವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಾಮ್ಲೀಕಾಮ್ಲವೇತಸ ಕುವಲಲಕುಚಪಾರಾವತಭವ್ಯಕರಮರ್ದಧವಧನ್ವನಕೋಲಬದರೈರಾವತಕಪಿತ್ಥ ದನ್ತಶಠಪ್ರಾಚೀನಾಮಲಕನಾರಙ್ಗತಿಲಕಣ್ಟಕರೂಪ್ಯದಧಿಮಸ್ತುತಕ್ರಧಾನ್ಯಾಮ್ಲ ಮದ್ಯಶುಕ್ತಪ್ರಭೃತೀನಿ||೧೨||
अम्लद्रव्यस्कन्धो दाडिमामलकाम्राम्रातकशीशाम्रमातुलुङ्गवृक्षाम्लाम्लीकाम्लवेतस कुवललकुचपारावतभव्यकरमर्दधवधन्वनकोलबदरैरावतकपित्थ दन्तशठप्राचीनामलकनारङ्गतिलकण्टकरूप्यदधिमस्तुतक्रधान्याम्ल मद्यशुक्तप्रभृतीनि||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNadravyaskandhaH (13) · Śloka 13
ಲವಣದ್ರವ್ಯಸ್ಕನ್ಧಃ ಸೈನ್ಧವಾದೀನಿ ಕ್ಷಾರಾನ್ತಾನಿ ತ್ರಪುಸೀಸಪ್ರಭೃತೀನಿ ಚ||೧೩||
लवणद्रव्यस्कन्धः सैन्धवादीनि क्षारान्तानि त्रपुसीसप्रभृतीनि च||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktadravyaskandhaH (14) · Śloka 14
ತಿಕ್ತದ್ರವ್ಯಸ್ಕನ್ಧೋಽಗರುತಗರೋಶೀರವಾಲಕಚನ್ದನನಲದಕೃತಮಾಲನಕ್ತಮಾಲಾ ಪಾಮಾರ್ಗಹರಿದ್ರಾದ್ವಯಮುಸ್ತಮೂರ್ವಾಮದನಫಲಾಜಶೃಙ್ಗೀತ್ರಾಯಮಾಣಾಕಟುಕಾ ಕಿರಾತತಿಕ್ತಕಕರವೀರವಿಶಾಲಾಸುಷವ್ಯತಿವಿಷಾಯವಾಸಕಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀಪಾಠಾ ವಿಕಙ್ಕತಾರ್ಕಕಾಕಮಾಚೀವಚಾವರಣವತ್ಸಕವೈಜಯನ್ತೀವೇತಸಸಪ್ತಪರ್ಣಸೋಮವಲ್ಕ ಸುಮನಃಕಾಂಸ್ಯಲೋಹಪ್ರಭೃತೀನಿ ಪಟೋಲಾದಿಶ್ಚ ಶಾಕವರ್ಗಃ||೧೪||
तिक्तद्रव्यस्कन्धोऽगरुतगरोशीरवालकचन्दननलदकृतमालनक्तमाला पामार्गहरिद्राद्वयमुस्तमूर्वामदनफलाजशृङ्गीत्रायमाणाकटुका किराततिक्तककरवीरविशालासुषव्यतिविषायवासकज्योतिष्मतीपाठा विकङ्कतार्ककाकमाचीवचावरणवत्सकवैजयन्तीवेतससप्तपर्णसोमवल्क सुमनःकांस्यलोहप्रभृतीनि पटोलादिश्च शाकवर्गः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTukadravyaskandhaH (15) · Śloka 15
ಕಟುಕದ್ರವ್ಯಸ್ಕನ್ಧೋ ಮರಿಚಹಿಙ್ಗುತೇಜೋವತೀಹಸ್ತಿಪಿಪ್ಪಲೀವಿಡಙ್ಗಭಲ್ಲಾತಕಾಸ್ಥಿಮೂಲಕಸರ್ಷಪಲಶುನ ಪಲಾಣ್ಡುಕರಞ್ಜಮನಃಶಿಲಾಲದೇವದಾರುಕುಷ್ಠೈಲಾಸುರಸಚೋರಕಹರೇಣುಕಾಮೂತ್ರ ಪಿತ್ತಪ್ರಭೃತೀನಿ ಕುಠೇರಾದಿಶ್ಚ ಹರಿತವರ್ಗಃ ಪಞ್ಚಕೋಲಞ್ಚ||೧೫||
कटुकद्रव्यस्कन्धो मरिचहिङ्गुतेजोवतीहस्तिपिप्पलीविडङ्गभल्लातकास्थिमूलकसर्षपलशुन पलाण्डुकरञ्जमनःशिलालदेवदारुकुष्ठैलासुरसचोरकहरेणुकामूत्र पित्तप्रभृतीनि कुठेरादिश्च हरितवर्गः पञ्चकोलञ्च||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyadravyaskandhaH (16) · Śloka 16
ಕಷಾಯದ್ರವ್ಯಸ್ಕನ್ಧೋ ಹರೀತಕೀಪ್ರಿಯಙ್ಗ್ವನನ್ತಾಕ್ಷೌದ್ರಲೋಧ್ರಕಟ್ಫಲಧವಧನ್ವನಧಾತ್ರೀಫಲಧಾತುಕೀಪುಷ್ಪಪದ್ಮಾಪದ್ಮಕಪದ್ಮಪುಷ್ಪನಾಗಕೇಸರಕುಮುದೋತ್ಪಲತಙ್ಗತಿನ್ದುಕಕದಮ್ಬೋದುಮ್ಬರಜಮ್ಬ್ವಾಮ್ರಪ್ಲಕ್ಷವಟಬಿಭೀತಕವಿಕಙ್ಕತಜಮ್ಬ್ವಾಮ್ರಾಸ್ಥ್ಯಾಮಕಪಿತ್ಥಾಶ್ವತ್ಥಮೋಚರಸಸಮಙ್ಗಾಸೋಮವಲ್ಕಸಪ್ತಪರ್ಣಸ್ಯನ್ದನಾಸನಸಲ್ಲಕೀಸಾಲತಾಲಪ್ರಿಯಾಲೈಲಾವಾಸ್ತುಕಪರಿಪೇಲವಜಿಙ್ಗಿಣೀಬದರೀಖದಿರಕದರಾರಿಮೇದಕಾಶಕಶೇರುಕವಂಶಾಶ್ಮನ್ತಕಾಶೋಕಶಿರೀಷಶಿಂಶಪಾಪಲಾಶಶಮಶಿಣಶಙ್ಖನಾಭಿಮೇಷಶೃಙ್ಗೀತರುಣಖರ್ಜ್ಜೂರಸ್ಫೂರ್ಜ್ಜಕಭೂರ್ಜ್ಜಾರ್ಜುನಾಜಕರ್ಣವರಣಪ್ರಿಯಾಲಮುಕ್ತಾಞ್ಜನಗೈರಿಕಬಿಸಮೃಣಾಲಪ್ರಭೃತೀನಿ||೧೬||
कषायद्रव्यस्कन्धो हरीतकीप्रियङ्ग्वनन्ताक्षौद्रलोध्रकट्फलधवधन्वनधात्रीफलधातुकीपुष्पपद्मापद्मकपद्मपुष्पनागकेसरकुमुदोत्पलतङ्गतिन्दुककदम्बोदुम्बरजम्ब्वाम्रप्लक्षवटबिभीतकविकङ्कतजम्ब्वाम्रास्थ्यामकपित्थाश्वत्थमोचरससमङ्गासोमवल्कसप्तपर्णस्यन्दनासनसल्लकीसालतालप्रियालैलावास्तुकपरिपेलवजिङ्गिणीबदरीखदिरकदरारिमेदकाशकशेरुकवंशाश्मन्तकाशोकशिरीषशिंशपापलाशशमशिणशङ्खनाभिमेषशृङ्गीतरुणखर्ज्जूरस्फूर्ज्जकभूर्ज्जार्जुनाजकर्णवरणप्रियालमुक्ताञ्जनगैरिकबिसमृणालप्रभृतीनि||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAdirasAnAM shleShmalatvAdi tatrApavAdashca (17) · Śloka 17
ತತ್ರ ಪ್ರಾಯೋ ಮಧುರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಮನ್ಯತ್ರ ಪುರಾಣಶಾಲಿಯವಗೋಧೂಮಮುದ್ಗಮಧುಶರ್ಕರಾಜಾಙ್ಗಲಮಾಂಸಾತ್| ಪ್ರಾಯೋಽಮ್ಲಂ ಪಿತ್ತಲಮನ್ಯತ್ರ ದಾಡಿಮಾಮಲಕಾತ್ ಪ್ರಾಯೋ ಲವಣಮವೃಷ್ಯಂ ಚಾನ್ಯತ್ರಾಮೃತಾಪಟೋಲೀನಾಗರಪಿಪ್ಪಲೀಲಶುನಾತ್| ಪ್ರಾಯಃ ಕಷಾಯಂ ಶೀತಂ ಸ್ತಮ್ಭನಂ ಚಾನ್ಯತ್ರ ಹರೀತಕ್ಯಾ||೧೭||
तत्र प्रायो मधुरं श्लेष्मलमन्यत्र पुराणशालियवगोधूममुद्गमधुशर्कराजाङ्गलमांसात्| प्रायोऽम्लं पित्तलमन्यत्र दाडिमामलकात् प्रायो लवणमवृष्यं चान्यत्रामृतापटोलीनागरपिप्पलीलशुनात्| प्रायः कषायं शीतं स्तम्भनं चान्यत्र हरीतक्या||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasadravyasaMgrahopasaMhAraH (18) · Śloka 1
ಇತಿ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಂ ನಿತ್ಯೋಪಯೋಗಿನಾಂ ಪ್ರಧಾನತಮಾನಾಞ್ಚೋಪಸಂಗ್ರಹಃ||೧||
इति यथास्थूलं नित्योपयोगिनां प्रधानतमानाञ्चोपसंग्रहः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAdiskandheShu shreShThadravyanirdeshaH (19) · Śloka 19
ಘೃತಾಮಲಕಸಿನ್ಧೂತ್ಥಪಟೋಲೀನಾಗರಾಭಯಾಃ| ಶ್ರೇಷ್ಠಾ ಯಥಾಸ್ವಂ ಸ್ಕನ್ಧೇಷು.............||೧೯||
घृतामलकसिन्धूत्थपटोलीनागराभयाः| श्रेष्ठा यथास्वं स्कन्धेषु.............||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AnUpadeshalakShaNaM tasya madhurarasayonitva~jca (20) · Śloka 20
.......................ರಸದೇಶಸ್ತು ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ಅಥ ಯಃ ಶಿಶಿರಪವನಧರಣೀಧರವಿವಿಧವನಗಹನನದೀತಟಾಕಪಲ್ವಲೋದಪಾನ ಕಮಲಕುಮುದಕುವಲಯಾವಕೀರ್ಣೋ ರಮ್ಯಃ ಸ್ಥಿರಸ್ನಿಗ್ಧಭೂಮಿರ್ಭೂರಿಹರಿತತೃಣೋಽತಿ ದೂರವಿಸ್ತೃತಪ್ರತಾನಪ್ರವಾಲೋಪಸಞ್ಛನ್ನಪಾದಪಃ ಸಸ್ಯಸರೀಸೃಪಖಗಬಹುಲಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಪ್ರಾಯೋ ಗುರ್ವೌಷಧಿಸಲಿಲಃ ಶ್ಲೀಪದಗಲರೋಗಾಪಚೀಜ್ವರಾದ್ಯಾಮಯೋಪದ್ರುತಜನಪದಃ ಸೋಽನೂಪೋ ಮಧುರರಸಯೋನಿಃ||೨೦||
.......................रसदेशस्तु वक्ष्यते| अथ यः शिशिरपवनधरणीधरविविधवनगहननदीतटाकपल्वलोदपान कमलकुमुदकुवलयावकीर्णो रम्यः स्थिरस्निग्धभूमिर्भूरिहरिततृणोऽति दूरविस्तृतप्रतानप्रवालोपसञ्छन्नपादपः सस्यसरीसृपखगबहुलः श्लेष्मपित्तप्रायो गुर्वौषधिसलिलः श्लीपदगलरोगापचीज्वराद्यामयोपद्रुतजनपदः सोऽनूपो मधुररसयोनिः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jA~ggaladeshalakShaNaM tasya kaTukarasayonitva~jca (21) · Śloka 21
ಯಸ್ತು ವಿಷಮವಿಪುಲಸಿಕತಾಸ್ಥಲಬಹುಲೋಽತಿದೂರಾವಗಾಢವಿರಸಸಲಿಲಃ ಕ್ಲೇಶಸಹಾರೋಗಶರೀರದೀರ್ಘಾಯುಃಪ್ರಾಯೋ ಜನಪದೋಽನೂಪಪರೀತಶ್ಚ ಸ ಜಾಙ್ಗಲಃ ಕಟುಕರಸಯೋನಿಃ||೨೧||
यस्तु विषमविपुलसिकतास्थलबहुलोऽतिदूरावगाढविरससलिलः क्लेशसहारोगशरीरदीर्घायुःप्रायो जनपदोऽनूपपरीतश्च स जाङ्गलः कटुकरसयोनिः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhAraNedeshasya dvaividhyam (22) · Śloka 22
ಅತ ಏವ ಚಾನೂಪಸಾಧಾರಣೋ ಜಾಙ್ಗಲಸಾಧಾರಣಶ್ಚ ವಿಕಲ್ಪ್ಯಃ| ತಯೋರಾದ್ಯೋ ಲವಣಾಮ್ಲಯೋರ್ಯೋನಿರಿತರಶ್ಚೇತರಯೋಃ||೨೨||
अत एव चानूपसाधारणो जाङ्गलसाधारणश्च विकल्प्यः| तयोराद्यो लवणाम्लयोर्योनिरितरश्चेतरयोः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saptapa~jcAshadrasasaMyogAH triShaShTirasabhedAshca (23) · Śloka 23
ಸಮ್ಯೋಗಾಸ್ತ್ವೇಷಾಂ ಸಪ್ತಪಞ್ಚಾಶದ್ಭವನ್ತಿ- ಸ್ವಾದುರ್ದ್ವಿಕೇಷು ಪಞ್ಚಾಮ್ಲಶ್ಚತುರೋ ಲವಣಸ್ತ್ರಯಮ್| ದ್ವೌ ತಿಕ್ತಃ ಕಟುಕಶ್ಚೈಕಂ ಯಾತಿ ಪಞ್ಚದಶೈವ ತೇ| ತ್ರಿಕೇಷು ಮಧುರಃ ಸಾಮ್ಲಶ್ಚತುರೋ ಲವಣಾನ್ವಿತಃ| ತ್ರೀನ್ಯುಕ್ತಸ್ತಿಕ್ತಕೇನ ದ್ವೌ ಕಟುನೈಕಂ ನಿಷೇವತೇ| ಸ್ವಾದುರ್ದಶೈವಮಮ್ಲಃ ಷಟ್ ಸಂಯೋಗಾನ್ ಪೂರ್ವವತ್ಕ್ರಿಯಾ| ಲವಣಸ್ತ್ರೀನ್ ಭಜತ್ಯೇಕಂ ತಿಕ್ತ ಏವಂ ತು ವಿಶಂತಿಃ| ಸ್ವಾದ್ಶ್ಚಾಮ್ಲಶ್ಚತುಷ್ಕೇಷು ಷಟ್ ತ್ರಯಂ ಲವಣಾನುಗಃ| ಏಕಂ ತಿಕ್ತಯುತೋ ಯಾತಿ ದಶೈವ ಮಧುರೋ ರಸಃ| ಚತ್ವಾರೋಽಮ್ಲಃ ಪಟುಶ್ಚೈಕಂ ಭೇದಾಃ ಪಞ್ಚದಶೇತಿ ಚ| ಏಕೈಕಸ್ಯ ಪರಿತ್ಯಾಗಾತ್ ಸಂಯೋಗಾಃ ಪಞ್ಚಕೇ ಚ ಷಟ್| ಏಕಶ್ಚ ಷಡ್ರಸಃ ಷಟ್ ಚ ಪೃಥಗೇವಂ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಧಾ||೨೩||
सम्योगास्त्वेषां सप्तपञ्चाशद्भवन्ति- स्वादुर्द्विकेषु पञ्चाम्लश्चतुरो लवणस्त्रयम्| द्वौ तिक्तः कटुकश्चैकं याति पञ्चदशैव ते| त्रिकेषु मधुरः साम्लश्चतुरो लवणान्वितः| त्रीन्युक्तस्तिक्तकेन द्वौ कटुनैकं निषेवते| स्वादुर्दशैवमम्लः षट् संयोगान् पूर्ववत्क्रिया| लवणस्त्रीन् भजत्येकं तिक्त एवं तु विशंतिः| स्वाद्श्चाम्लश्चतुष्केषु षट् त्रयं लवणानुगः| एकं तिक्तयुतो याति दशैव मधुरो रसः| चत्वारोऽम्लः पटुश्चैकं भेदाः पञ्चदशेति च| एकैकस्य परित्यागात् संयोगाः पञ्चके च षट्| एकश्च षड्रसः षट् च पृथगेवं त्रिषष्टिधा||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAnAmAnantyaM teShAmupayogaprakArashca (24-25) · Śloka 25
ತೇ ರಸಾನುರಸತೋ ರಸಭೇದಾಸ್ತಾರತಮ್ಯಪರಿಕಲ್ಪನಯಾ ಚ| ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಗಣಾನಾಂ ಸಮತೀತಾ ದೋಷಭೇಷಜವಶಾದುಪಯೋಜ್ಯಾಃ||೨೪|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತೌ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ರಸಭೇದೀಯೋನಾಮಾಷ್ಟಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೫||
ते रसानुरसतो रसभेदास्तारतम्यपरिकल्पनया च| सम्भवन्ति गणानां समतीता दोषभेषजवशादुपयोज्याः||२४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने रसभेदीयोनामाष्टादशोऽध्यायः||२५||
🔊 Audio coming soon