Adhikarana atha rasabhedIyo nAmA~aShTAdasho~adhyAyaHpratij~jA (1) · Śloka 1
অথাতো রসভেদীযমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ||১||
अथातो रसभेदीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ApyasyAvyaktasya ca rasasya ShoDhA vipariNAmaH (2) · Śloka 2
রসঃ খল্বাপ্যঃ প্রাগব্যক্তশ্চ| স ষডৃতুকত্বাত্ কালস্য মহাভূতগুণৈরূনাতিরিক্তৈঃ সংসৃষ্টো বিষমং বিদগ্ধঃ ষোঢা পৃথগ্বিপরিণমতে মধুরাদিভেদেন||২||
रसः खल्वाप्यः प्रागव्यक्तश्च| स षडृतुकत्वात् कालस्य महाभूतगुणैरूनातिरिक्तैः संसृष्टो विषमं विदग्धः षोढा पृथग्विपरिणमते मधुरादिभेदेन||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raseShu mahAbhUtabAhulyam (3) · Śloka 3
তত্র ভূজলযোর্বাহুল্যান্মধুরো রসঃ| ভূতেজসোরম্লঃ জলতেজসোর্লবণঃ| বায্বাকাশযোস্তিক্তঃ| বাযুতেজসোঃ কটুকঃ| বাযূর্ব্যোঃ কষাযঃ||৩||
तत्र भूजलयोर्बाहुल्यान्मधुरो रसः| भूतेजसोरम्लः जलतेजसोर्लवणः| वाय्वाकाशयोस्तिक्तः| वायुतेजसोः कटुकः| वायूर्व्योः कषायः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAdirasAnAM lakShaNam (4) · Śloka 4
তেষাং স্বাদুরাস্বাদ্যমানো মুখমুপলিম্পতীন্দ্রিযাণি প্রসাদযতি| দেহং প্রহ্লাদযতি| ষট্পদপিলীলিকাদীনামপীষ্টতমঃ| অম্লস্তু জিহ্বামুদ্বেজযত্যুরঃ কণ্ঠং বিদহতি| মুখং স্রাবযত্যক্ষিভ্রুবং সঙ্কোচযতি দশনান্ হর্ষযতি রোমাণি চ| লবণো মুখং বিষ্যন্দযতি কণ্ঠকপোলং বিদহতি অন্নং প্ররোচযতি| তিক্তো বিশদযতি বদনং বিশোধযতি কণ্ঠং প্রতিহন্তি রসানাম্| কটুকো ভৃশমুদ্বেজযতি জিহ্বাগ্রং চিমিচিমাযতি কণ্ঠকপোলং স্রাবযতি মুখাক্ষিনাসিকং বিদহতি দেহম্| কষাযস্তু জডযতি জিহ্বাং বধ্নাতি কণ্ঠং পীডযতি হৃদযম্||৪||
तेषां स्वादुरास्वाद्यमानो मुखमुपलिम्पतीन्द्रियाणि प्रसादयति| देहं प्रह्लादयति| षट्पदपिलीलिकादीनामपीष्टतमः| अम्लस्तु जिह्वामुद्वेजयत्युरः कण्ठं विदहति| मुखं स्रावयत्यक्षिभ्रुवं सङ्कोचयति दशनान् हर्षयति रोमाणि च| लवणो मुखं विष्यन्दयति कण्ठकपोलं विदहति अन्नं प्ररोचयति| तिक्तो विशदयति वदनं विशोधयति कण्ठं प्रतिहन्ति रसानाम्| कटुको भृशमुद्वेजयति जिह्वाग्रं चिमिचिमायति कण्ठकपोलं स्रावयति मुखाक्षिनासिकं विदहति देहम्| कषायस्तु जडयति जिह्वां बध्नाति कण्ठं पीडयति हृदयम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurarasya karmANyatisevane doShAshca (5) · Śloka 5
তত্র মধুরো রসো জন্মপ্রবৃতি সাত্ম্যাত্সর্বধাতুবিবর্ধন আযুষ্যো বালবৃদ্ধক্ষতক্ষীণবলবর্ণেন্দ্রিযত্বক্কেশকণ্ঠহিতঃ প্রীণনো বৃংহণো জীবনস্তর্পণঃ স্থৈর্যসন্ধানস্তন্যকরোবাতপিত্তবিষদাহমূর্চ্ছাতৃষ্ণা প্রশমনঃ স্নিগ্ধঃ শীতো মৃদুর্গুরুশ্চ| এবঙ্গুণোঽপি স সদাত্যুপযুজ্যমানঃ স্থৌল্যাগ্নিসাদগুরুতালসকাতিনিদ্রাঃ| শ্বাসপ্রমেহগলরোগবিসংজ্ঞতাস্য মাধুর্যলোচনগলার্বুদগণ্ডমালাঃ| ছর্দ্যুদর্দমূর্ধরুক্কাসপীনসক্রিমীন্| শ্লীপদজ্বরোদরষ্ঠীবনানি চাবহেত্||৫||
तत्र मधुरो रसो जन्मप्रबृति सात्म्यात्सर्वधातुविवर्धन आयुष्यो बालवृद्धक्षतक्षीणबलवर्णेन्द्रियत्वक्केशकण्ठहितः प्रीणनो बृंहणो जीवनस्तर्पणः स्थैर्यसन्धानस्तन्यकरोवातपित्तविषदाहमूर्च्छातृष्णा प्रशमनः स्निग्धः शीतो मृदुर्गुरुश्च| एवङ्गुणोऽपि स सदात्युपयुज्यमानः स्थौल्याग्निसादगुरुतालसकातिनिद्राः| श्वासप्रमेहगलरोगविसंज्ञतास्य माधुर्यलोचनगलार्बुदगण्डमालाः| छर्द्युदर्दमूर्धरुक्कासपीनसक्रिमीन्| श्लीपदज्वरोदरष्ठीवनानि चावहेत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amlarasakarmANyatisevane doShAshca (6) · Śloka 6
অম্লোঽনিলবর্হণোঽনুলোমনঃ কোষ্ঠবিদাহী রক্তপিত্তকৃদুষ্ণবীর্যঃ শীতস্পর্শো বোধযতীন্দ্রিযাণি রোচনঃ পাচনো দীপনো বৃংহণস্তর্পণঃ প্রীণনঃ ক্লেদনো ব্যবাযী লঘুঃ স্নিগ্ধো হৃদ্যশ্চ| জনযতি শিথিলত্বং সেবিতঃ সোঽতিদেহে কফবিলযনকণ্ডূপাণ্ডুতারক্তদৃগ্বিঘাতান্| ক্ষতবিহিতবিসর্পং রক্তপিত্তং পিপাসাং শ্বযথুমপি কৃশানাং তৈজসত্বাত্ ভ্রমঞ্চ||৬||
अम्लोऽनिलबर्हणोऽनुलोमनः कोष्ठविदाही रक्तपित्तकृदुष्णवीर्यः शीतस्पर्शो बोधयतीन्द्रियाणि रोचनः पाचनो दीपनो बृंहणस्तर्पणः प्रीणनः क्लेदनो व्यवायी लघुः स्निग्धो हृद्यश्च| जनयति शिथिलत्वं सेवितः सोऽतिदेहे कफविलयनकण्डूपाण्डुतारक्तदृग्विघातान्| क्षतविहितविसर्पं रक्तपित्तं पिपासां श्वयथुमपि कृशानां तैजसत्वात् भ्रमञ्च||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNarasakarmANyatisevane doShAshca (7) · Śloka 7
লবণঃ স্তম্ভবন্ধসঙ্ঘাতবিধ্মাপনঃ সর্বরসপ্রত্যনীকো দীপনো রোচনঃ পাচনঃ ক্লেদনঃ শোষণঃ স্নেহনঃ স্বেদনঃ ভেদনশ্ছেদনঃ সরো ব্যবাযী বিকাষী হরতি পবনং বিষ্যন্দযতি কফং বিশোধযতি স্রোতাংসি নাতিগুরুঃ স্নিগ্ধতীক্ষোষ্ণশ্চ| খলতিপলিততৃষ্ণাতাপমূর্চ্ছাবিসর্প- শ্বযথুকিটিভকোঠাক্ষেপরোধাস্রপিত্তম্| ক্ষতবিষমদবৃদ্ধিং বাতরক্তং করোতি ক্ষপযতি বলমোজঃ সোঽতি বা সেবনেন||৭||
लवणः स्तम्भबन्धसङ्घातविध्मापनः सर्वरसप्रत्यनीको दीपनो रोचनः पाचनः क्लेदनः शोषणः स्नेहनः स्वेदनः भेदनश्छेदनः सरो व्यवायी विकाषी हरति पवनं विष्यन्दयति कफं विशोधयति स्रोतांसि नातिगुरुः स्निग्धतीक्षोष्णश्च| खलतिपलिततृष्णातापमूर्च्छाविसर्प- श्वयथुकिटिभकोठाक्षेपरोधास्रपित्तम्| क्षतविषमदवृद्धिं वातरक्तं करोति क्षपयति बलमोजः सोऽति वा सेवनेन||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktarasakarmANyatisevane doShAshca (8) · Śloka 8
তিক্তঃ স্বযমরোচিষ্ণুররুচিবিষকৃমিমূর্চ্ছোত্ক্লেদজ্বরদাহতৃট্কুষ্ঠকণ্ডূহরঃ ক্লেদমেদোবসামজ্জবিণ্মূত্রপিত্তশ্লেষ্মোপশোষণো দীপনঃ পাচনো লেখনঃ স্তন্যকণ্ঠবিশোধনো মেধ্যো নাতিরূক্ষঃ শীতো লঘুশ্চ| ধাতুবলক্ষযমূর্চ্ছাগ্লানিভ্রমবাতরোগপরুষত্বম্| খরবিশদরৌক্ষ্যভাবৈঃ সোঽতিসমাসেবিতঃ কুর্যাত্||৮||
तिक्तः स्वयमरोचिष्णुररुचिविषकृमिमूर्च्छोत्क्लेदज्वरदाहतृट्कुष्ठकण्डूहरः क्लेदमेदोवसामज्जविण्मूत्रपित्तश्लेष्मोपशोषणो दीपनः पाचनो लेखनः स्तन्यकण्ठविशोधनो मेध्यो नातिरूक्षः शीतो लघुश्च| धातुबलक्षयमूर्च्छाग्लानिभ्रमवातरोगपरुषत्वम्| खरविशदरौक्ष्यभावैः सोऽतिसमासेवितः कुर्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTurasakarmANyatisevane doShAshca (9) · Śloka 9
কটুকোঽলসকশ্বযথূদর্দস্থৌল্যাভিষ্যন্দকৃমিবক্ত্ররোগবিষকুষ্ঠ কণ্ডূপ্রসাধনো ব্রণাবসাদনঃ স্নেহক্লেদশোষণো রোচনঃ পাচনো দীপনো লেখনঃ শোধনঃ শোষযত্যন্নং স্ফুটযতীন্দ্রিযাণি ভিনত্তি শোণিতসঙ্ঘাতং ছিনত্তি বন্ধান্ বিবৃণোতি স্রোতাংসি ক্ষপযতি শ্লেষ্মাণং লঘুরূক্ষতীক্ষোষ্ণশ্চ| কুরুতেঽতিনিষেবিতঃ স তৃষ্ণাং মদমূর্চ্ছাবমিমোহদেহসাদান্| বলশুক্রগলোপ শোষকম্পভ্রমতাপগ্লপনাতিকর্শনানি| করচরণপার্শ্বপৃষ্ঠপ্রভৃতিষ্বনিলস্য কোপমতিতীব্রম্| সঙ্কোচতোদভেদৈঃ বায্বগ্নিগুণাধিকত্বেন||৯||
कटुकोऽलसकश्वयथूदर्दस्थौल्याभिष्यन्दकृमिवक्त्ररोगविषकुष्ठ कण्डूप्रसाधनो व्रणावसादनः स्नेहक्लेदशोषणो रोचनः पाचनो दीपनो लेखनः शोधनः शोषयत्यन्नं स्फुटयतीन्द्रियाणि भिनत्ति शोणितसङ्घातं छिनत्ति बन्धान् विवृणोति स्रोतांसि क्षपयति श्लेष्माणं लघुरूक्षतीक्षोष्णश्च| कुरुतेऽतिनिषेवितः स तृष्णां मदमूर्च्छावमिमोहदेहसादान्| बलशुक्रगलोप शोषकम्पभ्रमतापग्लपनातिकर्शनानि| करचरणपार्श्वपृष्ठप्रभृतिष्वनिलस्य कोपमतितीव्रम्| सङ्कोचतोदभेदैः वाय्वग्निगुणाधिकत्वेन||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyarasakarmANyatisevane doShAshca (10) · Śloka 10
কষাযো বলাসং সপিত্তং সরক্তং নিহন্ত্যাশু বধ্নাতি বর্চোতিরূক্ষঃ| গুরুস্ত্বক্সবর্ণত্বকৃত্ ক্লেদশোষী হিমঃ প্রীণনো রোপণো লেখনশ্চ| অত্যভ্যাসাত্মোঽপি শুক্রোপরোধং তৃষ্ণাধ্মানস্তম্ভবিষ্টম্ভকার্শ্যম্| স্রোতোবন্ধং বাতবিণ্মূত্রসঙ্গং পক্ষাঘাতাক্ষেপকাদীংশ্চ কুর্যাত্||১০||
कषायो बलासं सपित्तं सरक्तं निहन्त्याशु बध्नाति वर्चोतिरूक्षः| गुरुस्त्वक्सवर्णत्वकृत् क्लेदशोषी हिमः प्रीणनो रोपणो लेखनश्च| अत्यभ्यासात्मोऽपि शुक्रोपरोधं तृष्णाध्मानस्तम्भविष्टम्भकार्श्यम्| स्रोतोबन्धं वातविण्मूत्रसङ्गं पक्षाघाताक्षेपकादींश्च कुर्यात्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhuradravyaskandhaH (11) · Śloka 11
অথ মধুরস্কন্ধো ঘৃতমধুতৈলক্ষীরমেদোমজ্জেক্ষুবিকৃতিদ্রাক্ষাক্ষোড খর্জূরমোচচোচপনসসিঞ্চতিকাপ্রিযালরাজাদনখর্জূরীতালমস্তক কাশ্মর্যমধূকপরূষকতামলকীবীরবিদারীশতাবরীতুগাক্ষীরী জীবকর্ষভক্ষীরশুক্লামধূলিকাত্মগুপ্তাবলাতিবলাবিশ্বদেবাসহদেবা সালিপর্ণীমুদ্গপর্ণীপৃশ্নিপর্ণীমাষপর্ণীমহাসহাক্ষুদ্রসহাঋদ্ধি বৃদ্ধিশ্রাবণীচ্ছত্রাতিচ্ছত্রর্শ্যপ্রোক্তাশ্বগন্ধাশ্বদংষ্ট্রামৃণালিকা পুষ্করবীজশৃঙ্গাটককশেরুকতককনকবিম্বীপ্রপৌণ্ডরীকপ্রভৃতীনি জীবনীযো গণস্তৃণপঞ্চমূলঞ্চ||১১||
अथ मधुरस्कन्धो घृतमधुतैलक्षीरमेदोमज्जेक्षुविकृतिद्राक्षाक्षोड खर्जूरमोचचोचपनससिञ्चतिकाप्रियालराजादनखर्जूरीतालमस्तक काश्मर्यमधूकपरूषकतामलकीवीरविदारीशतावरीतुगाक्षीरी जीवकर्षभक्षीरशुक्लामधूलिकात्मगुप्ताबलातिबलाविश्वदेवासहदेवा सालिपर्णीमुद्गपर्णीपृश्निपर्णीमाषपर्णीमहासहाक्षुद्रसहाऋद्धि वृद्धिश्रावणीच्छत्रातिच्छत्रर्श्यप्रोक्ताश्वगन्धाश्वदंष्ट्रामृणालिका पुष्करबीजशृङ्गाटककशेरुकतककनकबिम्बीप्रपौण्डरीकप्रभृतीनि जीवनीयो गणस्तृणपञ्चमूलञ्च||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amladravyaskandhaH (12) · Śloka 12
অম্লদ্রব্যস্কন্ধো দাডিমামলকাম্রাম্রাতকশীশাম্রমাতুলুঙ্গবৃক্ষাম্লাম্লীকাম্লবেতস কুবললকুচপারাবতভব্যকরমর্দধবধন্বনকোলবদরৈরাবতকপিত্থ দন্তশঠপ্রাচীনামলকনারঙ্গতিলকণ্টকরূপ্যদধিমস্তুতক্রধান্যাম্ল মদ্যশুক্তপ্রভৃতীনি||১২||
अम्लद्रव्यस्कन्धो दाडिमामलकाम्राम्रातकशीशाम्रमातुलुङ्गवृक्षाम्लाम्लीकाम्लवेतस कुवललकुचपारावतभव्यकरमर्दधवधन्वनकोलबदरैरावतकपित्थ दन्तशठप्राचीनामलकनारङ्गतिलकण्टकरूप्यदधिमस्तुतक्रधान्याम्ल मद्यशुक्तप्रभृतीनि||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNadravyaskandhaH (13) · Śloka 13
লবণদ্রব্যস্কন্ধঃ সৈন্ধবাদীনি ক্ষারান্তানি ত্রপুসীসপ্রভৃতীনি চ||১৩||
लवणद्रव्यस्कन्धः सैन्धवादीनि क्षारान्तानि त्रपुसीसप्रभृतीनि च||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktadravyaskandhaH (14) · Śloka 14
তিক্তদ্রব্যস্কন্ধোঽগরুতগরোশীরবালকচন্দননলদকৃতমালনক্তমালা পামার্গহরিদ্রাদ্বযমুস্তমূর্বামদনফলাজশৃঙ্গীত্রাযমাণাকটুকা কিরাততিক্তককরবীরবিশালাসুষব্যতিবিষাযবাসকজ্যোতিষ্মতীপাঠা বিকঙ্কতার্ককাকমাচীবচাবরণবত্সকবৈজযন্তীবেতসসপ্তপর্ণসোমবল্ক সুমনঃকাংস্যলোহপ্রভৃতীনি পটোলাদিশ্চ শাকবর্গঃ||১৪||
तिक्तद्रव्यस्कन्धोऽगरुतगरोशीरवालकचन्दननलदकृतमालनक्तमाला पामार्गहरिद्राद्वयमुस्तमूर्वामदनफलाजशृङ्गीत्रायमाणाकटुका किराततिक्तककरवीरविशालासुषव्यतिविषायवासकज्योतिष्मतीपाठा विकङ्कतार्ककाकमाचीवचावरणवत्सकवैजयन्तीवेतससप्तपर्णसोमवल्क सुमनःकांस्यलोहप्रभृतीनि पटोलादिश्च शाकवर्गः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTukadravyaskandhaH (15) · Śloka 15
কটুকদ্রব্যস্কন্ধো মরিচহিঙ্গুতেজোবতীহস্তিপিপ্পলীবিডঙ্গভল্লাতকাস্থিমূলকসর্ষপলশুন পলাণ্ডুকরঞ্জমনঃশিলালদেবদারুকুষ্ঠৈলাসুরসচোরকহরেণুকামূত্র পিত্তপ্রভৃতীনি কুঠেরাদিশ্চ হরিতবর্গঃ পঞ্চকোলঞ্চ||১৫||
कटुकद्रव्यस्कन्धो मरिचहिङ्गुतेजोवतीहस्तिपिप्पलीविडङ्गभल्लातकास्थिमूलकसर्षपलशुन पलाण्डुकरञ्जमनःशिलालदेवदारुकुष्ठैलासुरसचोरकहरेणुकामूत्र पित्तप्रभृतीनि कुठेरादिश्च हरितवर्गः पञ्चकोलञ्च||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyadravyaskandhaH (16) · Śloka 16
কষাযদ্রব্যস্কন্ধো হরীতকীপ্রিযঙ্গ্বনন্তাক্ষৌদ্রলোধ্রকট্ফলধবধন্বনধাত্রীফলধাতুকীপুষ্পপদ্মাপদ্মকপদ্মপুষ্পনাগকেসরকুমুদোত্পলতঙ্গতিন্দুককদম্বোদুম্বরজম্ব্বাম্রপ্লক্ষবটবিভীতকবিকঙ্কতজম্ব্বাম্রাস্থ্যামকপিত্থাশ্বত্থমোচরসসমঙ্গাসোমবল্কসপ্তপর্ণস্যন্দনাসনসল্লকীসালতালপ্রিযালৈলাবাস্তুকপরিপেলবজিঙ্গিণীবদরীখদিরকদরারিমেদকাশকশেরুকবংশাশ্মন্তকাশোকশিরীষশিংশপাপলাশশমশিণশঙ্খনাভিমেষশৃঙ্গীতরুণখর্জ্জূরস্ফূর্জ্জকভূর্জ্জার্জুনাজকর্ণবরণপ্রিযালমুক্তাঞ্জনগৈরিকবিসমৃণালপ্রভৃতীনি||১৬||
कषायद्रव्यस्कन्धो हरीतकीप्रियङ्ग्वनन्ताक्षौद्रलोध्रकट्फलधवधन्वनधात्रीफलधातुकीपुष्पपद्मापद्मकपद्मपुष्पनागकेसरकुमुदोत्पलतङ्गतिन्दुककदम्बोदुम्बरजम्ब्वाम्रप्लक्षवटबिभीतकविकङ्कतजम्ब्वाम्रास्थ्यामकपित्थाश्वत्थमोचरससमङ्गासोमवल्कसप्तपर्णस्यन्दनासनसल्लकीसालतालप्रियालैलावास्तुकपरिपेलवजिङ्गिणीबदरीखदिरकदरारिमेदकाशकशेरुकवंशाश्मन्तकाशोकशिरीषशिंशपापलाशशमशिणशङ्खनाभिमेषशृङ्गीतरुणखर्ज्जूरस्फूर्ज्जकभूर्ज्जार्जुनाजकर्णवरणप्रियालमुक्ताञ्जनगैरिकबिसमृणालप्रभृतीनि||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAdirasAnAM shleShmalatvAdi tatrApavAdashca (17) · Śloka 17
তত্র প্রাযো মধুরং শ্লেষ্মলমন্যত্র পুরাণশালিযবগোধূমমুদ্গমধুশর্করাজাঙ্গলমাংসাত্| প্রাযোঽম্লং পিত্তলমন্যত্র দাডিমামলকাত্ প্রাযো লবণমবৃষ্যং চান্যত্রামৃতাপটোলীনাগরপিপ্পলীলশুনাত্| প্রাযঃ কষাযং শীতং স্তম্ভনং চান্যত্র হরীতক্যা||১৭||
तत्र प्रायो मधुरं श्लेष्मलमन्यत्र पुराणशालियवगोधूममुद्गमधुशर्कराजाङ्गलमांसात्| प्रायोऽम्लं पित्तलमन्यत्र दाडिमामलकात् प्रायो लवणमवृष्यं चान्यत्रामृतापटोलीनागरपिप्पलीलशुनात्| प्रायः कषायं शीतं स्तम्भनं चान्यत्र हरीतक्या||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasadravyasaMgrahopasaMhAraH (18) · Śloka 1
ইতি যথাস্থূলং নিত্যোপযোগিনাং প্রধানতমানাঞ্চোপসংগ্রহঃ||১||
इति यथास्थूलं नित्योपयोगिनां प्रधानतमानाञ्चोपसंग्रहः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAdiskandheShu shreShThadravyanirdeshaH (19) · Śloka 19
ঘৃতামলকসিন্ধূত্থপটোলীনাগরাভযাঃ| শ্রেষ্ঠা যথাস্বং স্কন্ধেষু.............||১৯||
घृतामलकसिन्धूत्थपटोलीनागराभयाः| श्रेष्ठा यथास्वं स्कन्धेषु.............||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AnUpadeshalakShaNaM tasya madhurarasayonitva~jca (20) · Śloka 20
.......................রসদেশস্তু বক্ষ্যতে| অথ যঃ শিশিরপবনধরণীধরবিবিধবনগহননদীতটাকপল্বলোদপান কমলকুমুদকুবলযাবকীর্ণো রম্যঃ স্থিরস্নিগ্ধভূমির্ভূরিহরিততৃণোঽতি দূরবিস্তৃতপ্রতানপ্রবালোপসঞ্ছন্নপাদপঃ সস্যসরীসৃপখগবহুলঃ শ্লেষ্মপিত্তপ্রাযো গুর্বৌষধিসলিলঃ শ্লীপদগলরোগাপচীজ্বরাদ্যামযোপদ্রুতজনপদঃ সোঽনূপো মধুররসযোনিঃ||২০||
.......................रसदेशस्तु वक्ष्यते| अथ यः शिशिरपवनधरणीधरविविधवनगहननदीतटाकपल्वलोदपान कमलकुमुदकुवलयावकीर्णो रम्यः स्थिरस्निग्धभूमिर्भूरिहरिततृणोऽति दूरविस्तृतप्रतानप्रवालोपसञ्छन्नपादपः सस्यसरीसृपखगबहुलः श्लेष्मपित्तप्रायो गुर्वौषधिसलिलः श्लीपदगलरोगापचीज्वराद्यामयोपद्रुतजनपदः सोऽनूपो मधुररसयोनिः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jA~ggaladeshalakShaNaM tasya kaTukarasayonitva~jca (21) · Śloka 21
যস্তু বিষমবিপুলসিকতাস্থলবহুলোঽতিদূরাবগাঢবিরসসলিলঃ ক্লেশসহারোগশরীরদীর্ঘাযুঃপ্রাযো জনপদোঽনূপপরীতশ্চ স জাঙ্গলঃ কটুকরসযোনিঃ||২১||
यस्तु विषमविपुलसिकतास्थलबहुलोऽतिदूरावगाढविरससलिलः क्लेशसहारोगशरीरदीर्घायुःप्रायो जनपदोऽनूपपरीतश्च स जाङ्गलः कटुकरसयोनिः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhAraNedeshasya dvaividhyam (22) · Śloka 22
অত এব চানূপসাধারণো জাঙ্গলসাধারণশ্চ বিকল্প্যঃ| তযোরাদ্যো লবণাম্লযোর্যোনিরিতরশ্চেতরযোঃ||২২||
अत एव चानूपसाधारणो जाङ्गलसाधारणश्च विकल्प्यः| तयोराद्यो लवणाम्लयोर्योनिरितरश्चेतरयोः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saptapa~jcAshadrasasaMyogAH triShaShTirasabhedAshca (23) · Śloka 23
সম্যোগাস্ত্বেষাং সপ্তপঞ্চাশদ্ভবন্তি- স্বাদুর্দ্বিকেষু পঞ্চাম্লশ্চতুরো লবণস্ত্রযম্| দ্বৌ তিক্তঃ কটুকশ্চৈকং যাতি পঞ্চদশৈব তে| ত্রিকেষু মধুরঃ সাম্লশ্চতুরো লবণান্বিতঃ| ত্রীন্যুক্তস্তিক্তকেন দ্বৌ কটুনৈকং নিষেবতে| স্বাদুর্দশৈবমম্লঃ ষট্ সংযোগান্ পূর্ববত্ক্রিযা| লবণস্ত্রীন্ ভজত্যেকং তিক্ত এবং তু বিশংতিঃ| স্বাদ্শ্চাম্লশ্চতুষ্কেষু ষট্ ত্রযং লবণানুগঃ| একং তিক্তযুতো যাতি দশৈব মধুরো রসঃ| চত্বারোঽম্লঃ পটুশ্চৈকং ভেদাঃ পঞ্চদশেতি চ| একৈকস্য পরিত্যাগাত্ সংযোগাঃ পঞ্চকে চ ষট্| একশ্চ ষড্রসঃ ষট্ চ পৃথগেবং ত্রিষষ্টিধা||২৩||
सम्योगास्त्वेषां सप्तपञ्चाशद्भवन्ति- स्वादुर्द्विकेषु पञ्चाम्लश्चतुरो लवणस्त्रयम्| द्वौ तिक्तः कटुकश्चैकं याति पञ्चदशैव ते| त्रिकेषु मधुरः साम्लश्चतुरो लवणान्वितः| त्रीन्युक्तस्तिक्तकेन द्वौ कटुनैकं निषेवते| स्वादुर्दशैवमम्लः षट् संयोगान् पूर्ववत्क्रिया| लवणस्त्रीन् भजत्येकं तिक्त एवं तु विशंतिः| स्वाद्श्चाम्लश्चतुष्केषु षट् त्रयं लवणानुगः| एकं तिक्तयुतो याति दशैव मधुरो रसः| चत्वारोऽम्लः पटुश्चैकं भेदाः पञ्चदशेति च| एकैकस्य परित्यागात् संयोगाः पञ्चके च षट्| एकश्च षड्रसः षट् च पृथगेवं त्रिषष्टिधा||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAnAmAnantyaM teShAmupayogaprakArashca (24-25) · Śloka 25
তে রসানুরসতো রসভেদাস্তারতম্যপরিকল্পনযা চ| সম্ভবন্তি গণানাং সমতীতা দোষভেষজবশাদুপযোজ্যাঃ||২৪|| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তস্য সূনোর্বাগ্ভটস্য কৃতৌ অষ্টাঙ্গসংগ্রহসংহিতাযাং সূত্রস্থানে রসভেদীযোনামাষ্টাদশোঽধ্যাযঃ||২৫||
ते रसानुरसतो रसभेदास्तारतम्यपरिकल्पनया च| सम्भवन्ति गणानां समतीता दोषभेषजवशादुपयोज्याः||२४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने रसभेदीयोनामाष्टादशोऽध्यायः||२५||
🔊 Audio coming soon