25. snēhavidhiḥ

Adhikarana atha snehavidhirnAma pa~jcaviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातः स्नेहविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana snehAdyupayuktadravyasamBArasaMgrahaNAvashyakatA (2) · Śloka 2

स्नेहादिषूपयोगाय तद्व्यापच्छामनाय च| कुर्यात्प्रागेव तद्योगिद्रव्यसम्भारसङ्ग्रहम्||२||

Adhikarana snehanavirUkShaNauShadhalakShaNam (3) · Śloka 3

गुरुशीतसरस्निग्धमन्दसूक्ष्ममृदुद्रवम्| औषधं स्नेहनं प्रायो विपरीतं विरूक्षणम्||३||

Adhikarana pravarasnehadravyANi teShu GRutasyottamatvam (4) · Śloka 4

सर्पिर्मज्जा वसा तैलं स्नेहेषु प्रवरं मतम्| तत्रापि चोत्तमं सर्पिः संस्कारस्यानुवर्तनात्| माधुर्यादविदाहित्वाज्जन्मादेव च शीलनात्||४||

Adhikarana sarpirAdInAM doShaghnatvavivaraNam (5) · Śloka 5

पित्तघ्नास्ते यथापूर्वमितरघ्ना यथोत्तरम्||५||

Adhikarana ghRutAdInAmuttarottaraM gurutvam (6) · Śloka 6

घृतात्तैलं गुरु वसा तैलान्मज्जा ततोऽपि च||६||

Adhikarana yamakAdipariBAShAH (7) · Śloka 7

द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिस्तैर्यमकस्त्रिवृतो महान्||७||

Adhikarana snehAshayAH (8) · Śloka 8

स्नेहाशया दधि क्षीरं मांसास्थिफलदारु च||८||

Adhikarana snehyAH (9) · Śloka 9

स्वेद्यसंशोध्यमद्यस्त्रीव्यायामासक्तचिन्तकाः| वृद्धबालाबलकृशा रूक्षाः क्षीणास्ररेतसः| वातार्तस्यन्दतिमिरदारुणप्रतिबोधिनः| स्नेह्याः........................................||९||

Adhikarana asnehyAH (10) · Śloka 10

..........................ंअ त्वतिमन्दाग्नितीक्ष्णाग्निस्थूलदुर्बलाः| ऊरुस्तम्भाऽतिसारामगलरोगगरोदरैः| मूर्च्छाच्छर्द्यरुचिश्लेष्मतृष्णामद्यैश्च पीडिताः| अपप्रसूता युक्ते च नस्ये बस्तौ विरेचने||१०||

Adhikarana ghRutAdiviBAgAnusAramadhikAraBedaH (11) · Śloka 11

तत्र धीस्मृतिमेधाग्निकांक्षिणां शस्यते घृतम्| ग्रन्थिनाडीकृमिश्लेष्ममेदोमारुतरोगिषु| तैलं लाग़वदार्ढ्यार्थिक्रूरकोष्ठेषु देहिषु| वातातपाध्वभारस्त्रीव्यायामक्षीणधातुषु| रूक्षक्लेशक्षमात्यग्निवातावृतपथेषु च| शेषौ......................................||११||

Adhikarana vasAyAH visheShakShetram (12) · Śloka 12

................वसा तु सन्ध्यस्थिमर्मकोष्ठरुजासु च| तथा दग्धाहतभ्रष्टयोनिकर्णशिरोरुजि||१२||

Adhikarana RutuvisheSheNa snehavisheShanirNayaH (13) · Śloka 13

तैलं प्रावृषि वर्षान्ते सर्पिरन्यौ तु माधवे| सर्वं सर्वस्य च स्नेहं युञ्ज्याद्भास्वति निर्मले| ऋतौ साधारणे...................................||१३||

Adhikarana doShAnusAraM divArAtriviBAgaH (14) · Śloka 14

..............................दोषसाम्येऽनिलकफे कफे| दिवा निश्यनिले पित्ते संसर्गे पित्तवत्यपि||१४||

Adhikarana Atyayike vidhiH (15) · Śloka 15

त्वरमाणे तु शीतेऽपि दिवा तैलं च योजयेत्| उष्णेऽपि रात्रौ सर्पिश्च दोषादीन् वीक्ष्य चान्यथा| निश्यश्नुते वातकफाद्रोगानहनि पित्ततः||१५||

Adhikarana acCapeyasya shreShThatA (16) · Śloka 16

युक्त्यावचारयेत्स्नेहं भक्ष्याद्यन्नेन बस्तिभिः| नस्याभ्यञ्जनगण्डूषमूर्धकर्णाक्षितर्पणैः| रसभेदैककत्वाभ्यां चतुष्षष्टिर्विचारणाः| स्नेहस्यान्याभिभूतत्वादल्पत्वाच्च क्रमात्स्मृताः| यथोक्तहेत्वभावाच्च नाच्छपेयो विचारणा| स्नेहस्य कल्पः स श्रेष्ठः स्नेहकर्माशुसाधनात्||१६||

Adhikarana snehamAtrA (17) · Śloka 17

द्वाभ्यां चतुर्भिरष्टाभिर्यामैर्जीर्यन्ति याः क्रमात्| ह्रस्वमध्योत्तमा मात्रास्तास्ताभ्यश्च ह्रसीयसीम्| कल्पयेद्वीक्ष्य दोषादीन् प्रागेव तु ह्रसीयसीम्| अज्ञातकोष्ठे हि बहुः कुर्याज्जीवितसंशयम्||१७||

Adhikarana hrasvamAtrAyAH adhikArIhrasvamAtrAyAH adhikArI tasyAH prAshastya~jca (18) · Śloka 18

तत्र दुर्बलमन्दाग्निबालवृद्धसुख़ात्मकः| अपथ्यरिक्तकोष्ठश्च ज्वरातीसारकासिभिः| ह्रस्वा पेया सुख़ा सा हि परिहारेऽनुवर्तते| चिराच्च बल्या न रुजे व्यापन्नापि प्रकल्पते||१८||

Adhikarana madhyayamAtrAyA adhikArI guNAshca (19) · Śloka 19

मेहोरुः पिटकाकुष्ठवातशोणितपीडितैः| मध्यमा मृदुकोष्ठैश्च स्नेहनी स्यात्सुख़ेन सा| न बलक्षपणी मन्दविभ्रंशा शुद्धयेऽप्यलम्||१९||

Adhikarana mahatI mAtrAyAH adhikAriNaH guNAshca (20) · Śloka 20

महादेहानलबलक्षुत्तृट्क्लेशसहिष्णुभिः| गुल्मोदावर्तवीसर्पसर्पदंशाभिपीडितैः| उन्मत्तैः कृच्छ्रमूत्रैश्च महती शीघ्रमेव सा| सर्वमार्गानुसारेण जयेद्व्याधीन् सुयोजिता||२०||

Adhikarana shodhanArthaM snehapAnavidhiH (21) · Śloka 21

ह्यस्तने जीर्ण एवान्ने स्नेहोऽच्छः शुद्धये बहुः||२१||

Adhikarana shamanArthaM snehapAnavidhiH (22) · Śloka 22

शमनः क्षुद्वतोऽनन्नो मध्यमात्रश्च शस्यते||२२||

Adhikarana bRuMhaNArthaM snehapAnavidhiH (23) · Śloka 23

बृंहणो रसमद्याद्यैः सभक्तोऽल्पो हितः स च| बालवृद्धपिपासार्तस्नेहद्विण्मद्यशीलिषु| स्त्रीस्नेहनित्यमन्दाग्निसुख़ितक्लेशभीरुषु| मृदुकोष्ठाल्पदोषेषु काले चोष्णे कृशेषु च||२३||

Adhikarana Bojanasya prA~gmadhyottaraM snehapAnaPalam (24) · Śloka 24

स्नेहः प्राग्भोजनात् कुर्यादूरुजङ्ग़ाकटीबलम्| वेगानुलोम्यमारोग्यमधः कायगदक्षयम्| मध्ये बृहत्त्वाग्निबलस्थिरताकुक्षिरुक्शमान्| इन्द्रियस्थिरतामूर्ध्वमूर्ध्वजत्रुगदक्षयम्||२४||

Adhikarana doShAnusAraM snehasAhAyyadravyANi (25) · Śloka 25

वाते सलवणं सर्पिः पित्ते केवलमिष्यते| वैद्यो दद्याद्बहुकफे क्षारत्रिकटुकान्वितम्||२५||

Adhikarana acCapAnottaravidhiH (26) · Śloka 26

वायुर्ष्णमच्छेऽनुपिबेत्स्नेहे तत्सुख़पक्तये| आस्योपलेपशुद्ध्यै च तौवरारुष्करे न तु| उष्णोपचारः स्नेहे स्यादुष्णो ह्युष्णैर्विरुध्यते| ततो गुरुप्रावरणो निवातशयनस्थितः| जरणान्तं प्रतीक्षेत तृष्यन्नुष्णाल्पवारिपः||२६||

Adhikarana jIryamANasnehalakShaNam (27) · Śloka 27

शिरोरुग्भ्रमनिष्ठीवमूर्च्छासादारतिक्लमैः| जानीयाद् भेषजं जीर्यत्.....................||२७||

Adhikarana jIrNasnehalakShaNam (28) · Śloka 28

...........................जीर्णं तच्छान्तिलाघवात्| अनुलोमानिलस्वास्थ्यक्षुत्तृष्णोद्गारशुद्धिभिः||२८||

Adhikarana jIrNAjIrNavisha~gkAyAM kRutyam (29) · Śloka 29

जीर्णाजीर्णविशङ्कायां पुनरुष्णोदकं पिबेत्| तेनोद्गारविशुद्धिः स्यात्ततश्च रुचिलाग़वम्||२९||

Adhikarana snehaM pAsyataH pibataH pItavatashca BojanavidhiH (30) · Śloka 30

भोज्योऽन्नं मात्रया पास्यन् श्वः पिबन् पीतवानपि| द्रवोष्नमनभिष्यन्दि नातिस्निग्धमसङ्करम्||३०||

Adhikarana snehapIte niyamAH (31) · Śloka 31

उष्णोदकोपचारी स्याद् ब्रह्मचारी क्षपाशयः| व्यायामवेगसंरोधशोकवर्षहिमातपान्| प्रवातयानयानाध्वभाष्यात्यासनसंस्थितीः| नीचात्युच्चोपधानाहस्स्वप्नधूमरजांसि च| यान्यहानि पिबेत्तानि तावन्त्यन्यान्यपि त्यजेत्| सर्वकर्मस्वयं प्रायो व्याधिक्षीणेषु च क्रमः| उपचारस्तु शमने कार्यः स्नेहे विरिक्तवत्||३१||

Adhikarana snehapAnAtpUrvaM dIpanauShadhaM deyam (32) · Śloka 32

स्नेहस्य पानात् पूर्वञ्च दातव्यं मृदु भेषजम्| उत्तेजनं हुताशस्य कोष्ठलाग़वकारि च||३२||

Adhikarana snehapAne kAlamaryAdA (33) · Śloka 33

त्र्यहमच्छं मृदौ कोष्ठे क्रूरे सप्तदिनं पिबेत्| सम्यक्स्निग्धोऽथवा यावदतः सात्मीभवेत्परम्||३३||

Adhikarana sAtmIBUtasnehapraBAvaH (34) · Śloka 34

सात्मीभूतो हि कुरुते न मलानामुदीरणम्||३४||

Adhikarana snehAtiyoge doShaH (35) · Śloka 35

अतियोगेन वा व्याधीन् यथाम्ब्वोग़ोऽतियोजनात्| विहत्य सेतुं मृत्कोष्ठात् स्रवति क्षपयन् मृदम्| स्नेहोऽप्यग्निं तथा हत्वा स्रवति क्षपयंस्तनुम्||३५||

Adhikarana samyaksnigdhAsnigdhalakShaNam (36) · Śloka 36

वातानुलोम्यं दीप्तोऽग्निर्वर्चः स्निग्धमसंहतम्| मृदुस्निग्धाङ्गताग्लानि स्नेहोद्वेगोऽथ लाग़वम्| विमलेन्द्रियता सम्यक् स्निग्धे रूक्षे विपर्ययः||३६||

Adhikarana atisnigdhalakShaNAni (37) · Śloka 37

पाण्ड्वामयाङ्गसदनग़्राणवक्त्रगुदस्रवाः| गुददाहारुचिश्छर्दिमूर्च्छातृष्णाप्रवाहिकाः| शुक्तोद्गारभ्रमश्वासकासाः स्नेहातिसेवनात्||३७||

Adhikarana mithyAsnigdhalakShaNam (38) · Śloka 38

अमात्रयाऽहितोऽकाले मिथ्याहारविहारतः| स्नेहः करोति शोफार्शस्तन्द्रानिद्राविसंज्ञताः| कण्डूकुष्ठज्वरोत्क्लेशशूलानाहबलक्षयान्| जठरेन्द्रियदौर्बल्यजाड्यामस्तम्भवाग्ग्रहान्| तांस्तान्स्वदोषहेतूत्थान्पाण्ड्वादींश्चातियोजनात्||३८||

Adhikarana snehavyApadi sAdhanam (39) · Śloka 39

क्षुत्तृष्णोल्लेख़नस्वेदरूक्षपान्नभेषजम्| तक्रारिष्टख़लोद्दालयवश्यामाककोद्रवाः| पिप्पलीत्रिफलाक्षौद्रपथ्यागोमूत्रगुग्गुलु| यथास्वं प्रतिरोगं च स्नेहव्यापदि साधनम्||३९||

Adhikarana virUkShaNasya samyakkRutAtikRutalakShaNam (40) · Śloka 40

विरूक्षणे लङ्ग़नवत् कृतातिकृतलक्षणम्||४०||

Adhikarana pittaprakRuteH snehenAtitIkShNIBUtA- nilatRuShNAyAmupacAraH (41) · Śloka 41

स्नेहेन पैत्तिकस्याग्निर्यदा तीव्रतरीकृतः| स्नेहमाशु जरां नीत्वा पुनरोजोऽभितश्चरन्| उदीरयेत् सोपसर्गां पिपासामस्य बाधिकाम्| सोऽसूंस्त्यजेद्यद्युदकं न पिबेदाशु शीतलम्| शीतसेकावगाहान् वा तत्तृष्णापीडितो भजेत्| स्नेहाग्निना दह्यमानः स्वविषेणैव पन्नगः||४१||

Adhikarana pittaprakRuteH snehe~ajIrNe tIvratRuShNAyAM copacAraHkaPAnilaprakRuteH samaprakRuteshca tRuShNAyAmupacAraH (42) · Śloka 42

अजीर्णे बलवत्या तु शीतैर्दिह्याच्छिरोमुख़म्| छर्दयेत्तदशान्तौ च पीत्वा शीतोदकं पुनः| रूक्षान्नमुल्लिख़ेद् भुक्त्वा.......................... ................................तादृश्यां तु कफानिले| समदोषश्च निःशेषं स्नेहमुष्णाम्बुनोद्धरेत्| ततो दोषादिबलतः पूर्वोक्तञ्च विधिं श्रयेत्||४२||

Adhikarana pitte sarpiHpAnanirNayaH (43) · Śloka 43

न सर्पिः केवलं पित्ते पेयं सामे विशेषतः| सर्वं ह्यनुरुजं देहं हत्वा संज्ञा च मारयेत्||४३||

Adhikarana snehanAnantaraM virekavamanasevanavidhiH (44) · Śloka 44

स्निग्धद्रवोष्णधन्वोत्थरसभुक्स्वेदमाचरेत्| स्निग्धस्त्र्यहं स्थितः कुर्याद्विरेकं वमनं पुनः| एकाहं दिनमन्यच्च कफमुत्क्लेश्य तत्करैः| तिलमाषदधिक्षीरगुडमत्स्यरसादिभिः||४४||

Adhikarana mAMsalAdiShu snehanAtpUrvaM rUkShaNam (45) · Śloka 45

मांसला मेदुरा भूरिश्लेष्माणो विषमाग्नयः| स्नेहोचिताश्च ये स्नेह्यास्तान् पूर्वं रूक्षयेत्ततः| संस्नेह्य शोधयेदेवं स्नेहव्यापन्न जायते| अलं मलानीरयितुं स्नेहश्चासात्म्यतां गतः||४५||

Adhikarana sadyaH snehanayogAstadarhAshca (46) · Śloka 46

बालवृद्धादिषु स्नेहपरिहारासहिष्णुषु| योगानिमाननुद्वेगान् सद्यः स्नेहान् प्रयोजयेत्| प्रभूतमांसनिष्क्वाथान् जाङ्गलानूपजान् रसान्| स्नेहभृष्टेषु वा तेषु यवागूं वाऽतिसंहताम्| तिलचूर्णं च सस्नेहं फाणितं कृसरं तथा| तिलकाम्बलिकं भूरिस्नेहं सर्पिष्मतीमपि| पेयां सुख़ोष्णां क्षैरेयीं पात्रे वा ससिताघृते| सर्पिर्लवणयुक्तं वा सद्यः दुग्धं तथा पयः| पेयां च पञ्चप्रसृतां स्नेहैस्तण्डुलपञ्चमैः| पायसं माषमिश्रं च बहुस्नेहसमायुतम्| तैलशुण्ठीगुडरसं जीर्णे मांसरसाशिनः| स्नेहं वैकं सुराऽच्छेन दध्नो वा सगुडं सरम्| वसां वराहजां सर्पिः पिप्पलीं लवणं तिलान्| पिप्पलीं लवणं स्नेहांश्चतुरो दधिमस्तुकम्| दध्ना सिद्धं व्योषगर्भं धात्रीद्राक्षारसे घृतम्| यवकोलकुलत्थाम्बुक्षारक्षीरसुरादधि| घृतं च सिद्धं तुल्यांशं सद्यः स्नेहनमुत्तमम्| सिद्धांश्च चतुरः स्नेहान् बदरत्रिफलारसैः| योनिशुक्रामयहरान् सद्यः स्नेहान् प्रयोजयेत्| लवणोपहिताः स्नेहाः स्नेहयन्त्यचिरान्नरम्| तद्धि विष्यन्द्यरूक्षं च सूक्ष्ममुष्णं व्यवायि च||४६||

Adhikarana kuShThAdiShu snehanArthaM guDAdInAM niShedhaH triPalAdInAM vidhishca (47) · Śloka 47

गुडानूपामिषक्षीरतिलमाषसुरादधि| कुष्ठशोफप्रमेहेषु स्नेहार्थं न प्रकल्पयेत्| त्रिफलापिप्पलीपथ्यागुग्गुल्वादिविपाचितान्| स्नेहान् यथास्वमेतेषां योजयेदविकारिणः| क्षीणानां त्वामयैरग्निदेहसन्धुक्षणक्षमान्||४७||

Adhikarana snehAByAsasya Palam (3) · Śloka 3

दीप्तान्तराग्निः परिशुद्धकोष्ठः प्रत्यग्रधातुः बलवर्णयुक्तः| दृढेन्दिर्यो मन्दजरः शतायुः स्नेहोपसेवी पुरुषः प्रदिष्टः| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने स्नेहविधिर्नाम पञ्चविंशोऽध्यायः||३||