10. apasmārapratiṣēdhaḥ

Adhikarana athApasmArapratiShedho nAma dashamo~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातोऽपस्मारप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana apasmArahetuH samprAptishca (2) · Śloka 2

स्मृत्यापायो ह्यपस्मारः स धीसत्त्वाभिसंप्लवात्| जायतेऽभिहते चित्ते चिन्ताशोकभयादिभिः| उन्मादवत् प्रकुपितैश्चित्तदेहगतैर्मलैः| सते सत्त्वे हृदि व्याप्ते संज्ञावाहिषु खेषु च| तमो विशन् मूढमतिर्बीभत्साः कुरुते क्रियाः| दन्तान् खादन् वमन् फेनं हस्तौ पादौ च विक्षिपन्| पश्यन्नसन्ति रूपाणि प्रस्खलन् पतति क्षितौ| विजिह्याक्षिभ्रुवो दोषवेगेऽतीते विबुध्यते| कालान्तरेण स पुनश्चैवमेव विचेष्टते| अपस्मारश्चतुर्भेदो वाताद्यैर्निचयेन च||२||

Adhikarana pUrvarUpam (3) · Śloka 3

रूपमुत्पत्स्यमानेऽस्मिन् हृत्कम्पः स्नून्यता भ्रमः| तमसो दर्शनं ध्यानं भ्रूव्युदासोऽक्षिवैकृतम्| अशब्दश्रवणं स्वेदो लालासिङ्घाणकस्रुतिः| अविपाकोऽरुचिर्मूर्च्छा कुक्ष्याटोपो बलक्षयः| निद्रानाशोऽङ्गमर्दस्तृट् स्वप्ने गानं सनर्तनम्| पानं तैलस्य मद्यस्य तयोरेव च मेहनम्||३||

Adhikarana vAtajApasmAralakShaNam (4) · Śloka 4

तत्र वातात् स्फुरत्सक्थिः प्रततं च मुहुर्मुहुः| अपस्मरति संज्ञां च लभते विस्वरं रुदन्| उत्पिण्डिताक्षः श्वसिति फेनं वमति कम्पते| आविध्यति शिरो दन्तान् दशत्याध्मातकन्धरः| परितो विक्षिपत्यङ्गं विषमं विनताङ्गुलिः| रूक्षश्यावारुणाक्षित्वङ्नख़ास्यः कृष्णमीक्षते| चपलं परुषं रूपं विरूपं विकृताननम्||४||

Adhikarana pittApasmAralakShaNam (5) · Śloka 5

अपस्मरति पित्तेन मुहुः संज्ञां च विन्दति| पीतफेनाक्षिवक्त्रत्वगास्फालयति मेदिनीम्| भैरवादीप्तरुषितरूपदर्शी तृषान्वितः||५||

Adhikarana kaPApasmAralakShaNam (6) · Śloka 6

कफाच्चिरेण ग्रहणं चिरेणैव विबोधनम्| शुक्लाभरुपदर्शित्वम् ..................||६||

Adhikarana sannipAtApasmAralakShaNam (7) · Śloka 7

............................. सर्वलिङ्गं तु वर्जयेत्||७||

Adhikarana cikitsAkramaH (8) · Śloka 8

अथावृतानां धीचित्तहृद्खानां प्राक्प्रबोधनम्| तीक्ष्णैः कुर्यादपस्मारे कर्मभिर्वमनादिभिः| वातिकं बस्तिभूयिष्ठैः पैत्तं प्रायो विरेचनैः| श्लैष्मिकं वमनप्रायैरपस्मारमुपाचरेत्||८||

Adhikarana shodhanacikitsA (9) · Śloka 9

वमनं मदनं लम्बा विशालाऽरिष्टकौटजम्| रेको मूत्रत्रिवृच्छ्यामा द्रवन्ती सप्तला स्नुही| दशमूलबलारास्नासरलामरदारुभिः| यवकिलकुलत्थैश्च समूत्रक्षारसैन्धवैः| आस्थापनं प्रयुञ्जीत हिङ्गुस्नेहसमन्वितैः| एभिरन्यैश्च वातघ्नैः कटुतैलं प्रसाधितम्| वातापस्मारशमनं नस्याभ्यङ्गानुवासनैः||९||

Adhikarana saMshamanayogAH - tatra pa~jcagavyaM ghRutam (10) · Śloka 10

सर्वतः सुविशुद्धस्य सम्यगाश्वासितस्य च| अपस्मारविमोक्षार्थं योगान् संशमनान् शृणु| गोमयस्वरसक्षीरदधिमूत्रैः शृतं हविः| अपस्मारज्वरोन्मादकामलान्तकरं पिबेत्||१०||

Adhikarana mahatpa~jcagavyaM ghRutam (11) · Śloka 11

द्विपञ्चमूलत्रिफलाद्विनिशाकुटजत्वचः| सप्तपर्णमपामार्गं नीलिनीं कटुरोहिणीम्| शम्याकपुष्करजटाफल्गुमूलदुरालभा| द्विपलाः सलिलद्रोणे पक्त्वा पादाविशेषिते| भार्ङ्गीपाठाढकीकुम्भनिकुम्भव्योषरोहिषैः| मूर्वाभूतीकभूनिम्बश्रेयसीशारिवाद्वयैः| मदयन्त्यग्निनिचुलैरक्षांशैः सर्पिषः पचेत्| प्रस्थं तद्वद्द्रवैः पूर्वैः पञ्चगव्यमिदं महत्| ज्वरापस्मारजठरभगन्दरहरं परम्| शोफार्शः कामलापाण्डुगुल्मकासग्रहापहम्||११||

Adhikarana shirIShatailam (12) · Śloka 12

शिरीषपुष्पपत्रत्वक्सारमूलतुलाद्वयम्| वरणैरण्डशम्याकदशमूलाटरूषकम्| शतावरीबलारास्नासुषवीपारिभद्रकम्| मुरूङ्गी वञ्जुलं दन्तीं ककुभं सपुनर्नवम्| रोहिषस्य जटां पुष्पं करघाटमयूरकम्| शतार्धांशं पृथग्द्राक्षालाक्षामिसिवरायवान्| सकोलान् सकुलत्थांश्च पृथगर्धाढकोन्मितान्| द्विशतं पिशिताद्गव्याच्छागाद्वा तत्पचेदपाम्| द्रोणैर्द्वात्रिंशताष्टांशशेषेण च विपाचयेत्| तैलद्रोणं दधिवहे श्लक्ष्णपिष्टैश्च पालिकैः| पाठासमङ्गासुषवीद्विनिशाचन्दनद्वयैः| एलाजलोत्पलबलाश्वदंष्ट्राशारिवाघनैः| मञ्जिष्ठाकुष्ठमधुकलोध्ररास्नाकुटन्नटैः| शठीशिरीषकुसुमनतनागामराह्वयैः| वराङ्गजोङ्गपत्नङ्गविडङ्गैः सप्रियङ्गुभिः| मुरुङ्गीपत्रनलदसेव्यकुन्दनखद्वयैः| तिलपर्ण्या च तत्पानवस्त्यभ्यञ्जननावनैः| अपस्मारग्रहोन्मादान् सशोषविषमज्वरान्| योनिशुक्लामयान् गुल्मप्रमेहं पाण्डुतां मदम्| वातशोणितवीसर्पपक्षाघातार्दितादिकान्| सर्वान् मारुतजान्रोगान्विशेषाद्विषवातजान्| निहन्ति कार्मणं कृत्यां मूलदंष्ट्राविषं गरम्| रसायनानां प्रवरं मेध्यं वाजीकरं परम्||१२||

Adhikarana brAhmIghRutam (13) · Śloka 13

ब्राह्मीरसवचाकुष्ठशङ्खपुष्पीशृतं घृतम्| पुराणं मेध्यमुन्मादालक्ष्म्यपस्मारपाप्मजित्||१३||

Adhikarana jIvanIyaghRutam (yamakam) (14) · Śloka 14

तैलप्रस्थं घृतप्रस्थं जीवनीयैः पलोन्मितैः| क्षीरद्रोणे पचेत् सिद्धमपस्मारविमोक्षणम्||१४||

Adhikarana jIvanIyaghRutamaparam (15) · Śloka 15

कंसे क्षीरेक्षुरसयोः काश्मर्येऽष्टगुणे रसे| कार्षिकैर्जीवनीयैश्च सर्पिः प्रस्थं विपाचयेत्| वातपित्तोद्भवं क्षिप्रमपस्मारं निहन्ति तत्||१५||

Adhikarana kAshAdikShIram (16) · Śloka 16

तद्वत् काशविदारीक्षुकुशक्वाथ शृतं पयः||१६||

Adhikarana madhukaghRutam (17) · Śloka 17

मधुकद्विपले कल्के द्रोणे चामलकीरसात्| सिद्धं सिद्धो घृतप्रस्थः पित्तापस्मार भेषजम्||१७||

Adhikarana yaShTIghRutamaparam (18) · Śloka 18

कूष्माण्डस्वरसे सर्पिरष्टादशगुणे शृतम्| यष्टीकल्कमपस्मारहरं धीवाक्स्वरप्रदम्||१८||

Adhikarana gavAdipittanAvanam (19) · Śloka 19

कपिलानां गवां पित्तं नावनं परमं हितम्| श्वसृगालविडालानां सिंहादीनां च पूजितम्||१९||

Adhikarana godhAdipittasiddhaM tailam (20) · Śloka 20

गोधानकुलनागानां पृषतर्क्षगवामपि| पित्तेषु साधितं तैलं नस्येऽभ्यङ्गे च शस्यते||२०||

Adhikarana triPalAdinasyam (21) · Śloka 21

त्रिफलाव्योषपीतद्रुयवक्षारफणिज्जकैः| श्र्याह्वापामर्गकारञ्जबीजैस्तैलं प्रसाधितम्| बस्तमूत्रे हितं नस्यं चूर्णं वाध्मापयेद्भिषक्||२१||

Adhikarana vRushcikAlyAdivartiH (22) · Śloka 22

वृश्चिकालीबलाकुष्ठभार्ङ्गीलवणपञ्चकम्| कायस्थां शारदां मुद्गमुशीरं जलदं यवान्| व्योषञ्च बस्तमूत्रेण पिष्ट्वा वर्तिं प्रकल्पयेत्| अपस्मारगरोन्मादसर्पदष्टविषाशिते||२२||

Adhikarana mustAdivartiH (23) · Śloka 23

मुस्तावयस्थात्रिफलाकायस्थाहिङ्गुशाद्वलैः| व्योषमाषयवैर्मूत्रैर्बस्तमेषर्षभोद्भवैः| हन्ति वर्तिरपस्मारकिलासविषमज्वरान्||२३||

Adhikarana shunaH pittA~jjanam (24) · Śloka 24

पुष्पोद्धृतं शुनः पित्तमपस्मारघ्नमञ्जनम्| तदेव सर्पिषा युक्तं धूपनं परमं हितम्||२४||

Adhikarana kaTaByAditailamaBya~ggArthe (25) · Śloka 25

कटभीनिम्बकट्वङ्गमधुशिग्रुत्वचां रसे| सिद्धं मूत्रसमं तैलमभ्यङ्गार्थं प्रशस्यते||२५||

Adhikarana pala~gkaShAditailamaBya~ggArthe (26) · Śloka 26

पलङ्कषावचापथ्यावृश्चिकाल्यर्कसर्षपैः| जटिलापूतनाकेशीनाकुलीहिङ्गुचोरकैः| लशुनातिरसाच्छत्राकुष्ठैर्विड्भिश्च पक्षिणाम्| मांसाशिनां यथालाभं बस्तमूत्रे विपाचितम्| तैलमभ्यञ्जनं कार्यं तैश्च धूपनलेपनम्||२६||

Adhikarana dhUpanauShadham (27) · Śloka 27

नकुलोलूकमार्जारगृध्रकीटाहिकाकजैः| तुण्डैः पक्षैः पुरीषैश्च धूपमस्य प्रयोजयेत्| काकोलीशिग्रुलवणहिङ्गुहिङ्गुशिवाटिकाः| कैडर्यं चन्दनं कृष्णां काकनासां ससर्षपाम्| शुनः स्कन्धाक्षिनखरान् पर्शुकांश्चेति पेषयेत्| बस्तमूत्रेण पुष्यर्क्षे तैर्दिह्याद्धूपयेच्च तैः||२७||

Adhikarana udvartanapariShecanauShadham (28) · Śloka 28

गोपुच्छलोमभिर्दग्धैरथवा बस्तरोमभिः| खरास्थिभिर्हस्तिनखैस्तद्वद्वा मूत्रकल्कितैः| उद्वर्तनं सदा कुर्याच्छृतैश्च परिषेचनम्||२८||

Adhikarana uktacikitsAPalam (29) · Śloka 29

आभिः क्रियाभिः सिद्धाभिर्हृदयं सम्प्रमुच्यते| स्रोतांसि चास्य शुद्ध्यन्ति स्मृतिं संज्ञाञ्च विन्दति||२९||

Adhikarana daivavyapAshrayacikitsA (30) · Śloka 30

भूतानुबन्धेऽपस्मारे दोषलिङ्गाधिकाकृतौ| युञ्ज्याद्यथास्वं भूतोक्तां क्रियां दैवव्यपाश्रयाम्||३०||

Adhikarana tailalashunAdyaByAsaH (31) · Śloka 31

शीलयेत्तैललशुनं पयसा वा शतावरीम्| ब्राह्मीरसं कुष्ठरसं वचां वा मधुसंयुताम्||३१||

Adhikarana rasAyanaprayogaucityam (32) · Śloka 32

समं क्रुद्धैरपस्मारो दोषैः शारीरमानसैः| यज्जायते यतश्चैष महामर्मसमाश्रयः| तस्माद्रसायनैरेनं दुश्चिकित्स्यमुपाचरेत्| तदार्त्तं चाग्नितोयादेर्विषमात् पालयेत्सदा||३२||

Adhikarana visheShaM pathyam (33) · Śloka 33

मुक्तं मनोविकारेण त्वमित्थं कृतवानिति| न ब्रूयाद्विषयैरिष्टैः क्लिष्टं चेतोऽस्य बृंहयेत्||३३||

Adhikarana mahAsnehaprashaMsA (10) · Śloka 10

ग्रहोपश्लिष्टदेहानां विभ्रान्तस्मृतिचेतसाम्| महास्नेहं प्रशंसन्ति पानाभ्यञ्जनबस्तिषु||३४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे अपस्मार प्रतिषेधो नाम दशमोऽध्यायः||१०||