10. apasmārapratiṣēdhaḥ

Adhikarana athApasmArapratiShedho nAma dashamo~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતોઽપસ્મારપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana apasmArahetuH samprAptishca (2) · Śloka 2

સ્મૃત્યાપાયો હ્યપસ્મારઃ સ ધીસત્ત્વાભિસંપ્લવાત્| જાયતેઽભિહતે ચિત્તે ચિન્તાશોકભયાદિભિઃ| ઉન્માદવત્ પ્રકુપિતૈશ્ચિત્તદેહગતૈર્મલૈઃ| સતે સત્ત્વે હૃદિ વ્યાપ્તે સંજ્ઞાવાહિષુ ખેષુ ચ| તમો વિશન્ મૂઢમતિર્બીભત્સાઃ કુરુતે ક્રિયાઃ| દન્તાન્ ખાદન્ વમન્ ફેનં હસ્તૌ પાદૌ ચ વિક્ષિપન્| પશ્યન્નસન્તિ રૂપાણિ પ્રસ્ખલન્ પતતિ ક્ષિતૌ| વિજિહ્યાક્ષિભ્રુવો દોષવેગેઽતીતે વિબુધ્યતે| કાલાન્તરેણ સ પુનશ્ચૈવમેવ વિચેષ્ટતે| અપસ્મારશ્ચતુર્ભેદો વાતાદ્યૈર્નિચયેન ચ||૨||

Adhikarana pUrvarUpam (3) · Śloka 3

રૂપમુત્પત્સ્યમાનેઽસ્મિન્ હૃત્કમ્પઃ સ્નૂન્યતા ભ્રમઃ| તમસો દર્શનં ધ્યાનં ભ્રૂવ્યુદાસોઽક્ષિવૈકૃતમ્| અશબ્દશ્રવણં સ્વેદો લાલાસિઙ્ઘાણકસ્રુતિઃ| અવિપાકોઽરુચિર્મૂર્ચ્છા કુક્ષ્યાટોપો બલક્ષયઃ| નિદ્રાનાશોઽઙ્ગમર્દસ્તૃટ્ સ્વપ્ને ગાનં સનર્તનમ્| પાનં તૈલસ્ય મદ્યસ્ય તયોરેવ ચ મેહનમ્||૩||

Adhikarana vAtajApasmAralakShaNam (4) · Śloka 4

તત્ર વાતાત્ સ્ફુરત્સક્થિઃ પ્રતતં ચ મુહુર્મુહુઃ| અપસ્મરતિ સંજ્ઞાં ચ લભતે વિસ્વરં રુદન્| ઉત્પિણ્ડિતાક્ષઃ શ્વસિતિ ફેનં વમતિ કમ્પતે| આવિધ્યતિ શિરો દન્તાન્ દશત્યાધ્માતકન્ધરઃ| પરિતો વિક્ષિપત્યઙ્ગં વિષમં વિનતાઙ્ગુલિઃ| રૂક્ષશ્યાવારુણાક્ષિત્વઙ્નખાસ્યઃ કૃષ્ણમીક્ષતે| ચપલં પરુષં રૂપં વિરૂપં વિકૃતાનનમ્||૪||

Adhikarana pittApasmAralakShaNam (5) · Śloka 5

અપસ્મરતિ પિત્તેન મુહુઃ સંજ્ઞાં ચ વિન્દતિ| પીતફેનાક્ષિવક્ત્રત્વગાસ્ફાલયતિ મેદિનીમ્| ભૈરવાદીપ્તરુષિતરૂપદર્શી તૃષાન્વિતઃ||૫||

Adhikarana kaPApasmAralakShaNam (6) · Śloka 6

કફાચ્ચિરેણ ગ્રહણં ચિરેણૈવ વિબોધનમ્| શુક્લાભરુપદર્શિત્વમ્ ..................||૬||

Adhikarana sannipAtApasmAralakShaNam (7) · Śloka 7

............................. સર્વલિઙ્ગં તુ વર્જયેત્||૭||

Adhikarana cikitsAkramaH (8) · Śloka 8

અથાવૃતાનાં ધીચિત્તહૃદ્ખાનાં પ્રાક્પ્રબોધનમ્| તીક્ષ્ણૈઃ કુર્યાદપસ્મારે કર્મભિર્વમનાદિભિઃ| વાતિકં બસ્તિભૂયિષ્ઠૈઃ પૈત્તં પ્રાયો વિરેચનૈઃ| શ્લૈષ્મિકં વમનપ્રાયૈરપસ્મારમુપાચરેત્||૮||

Adhikarana shodhanacikitsA (9) · Śloka 9

વમનં મદનં લમ્બા વિશાલાઽરિષ્ટકૌટજમ્| રેકો મૂત્રત્રિવૃચ્છ્યામા દ્રવન્તી સપ્તલા સ્નુહી| દશમૂલબલારાસ્નાસરલામરદારુભિઃ| યવકિલકુલત્થૈશ્ચ સમૂત્રક્ષારસૈન્ધવૈઃ| આસ્થાપનં પ્રયુઞ્જીત હિઙ્ગુસ્નેહસમન્વિતૈઃ| એભિરન્યૈશ્ચ વાતઘ્નૈઃ કટુતૈલં પ્રસાધિતમ્| વાતાપસ્મારશમનં નસ્યાભ્યઙ્ગાનુવાસનૈઃ||૯||

Adhikarana saMshamanayogAH - tatra pa~jcagavyaM ghRutam (10) · Śloka 10

સર્વતઃ સુવિશુદ્ધસ્ય સમ્યગાશ્વાસિતસ્ય ચ| અપસ્મારવિમોક્ષાર્થં યોગાન્ સંશમનાન્ શૃણુ| ગોમયસ્વરસક્ષીરદધિમૂત્રૈઃ શૃતં હવિઃ| અપસ્મારજ્વરોન્માદકામલાન્તકરં પિબેત્||૧૦||

Adhikarana mahatpa~jcagavyaM ghRutam (11) · Śloka 11

દ્વિપઞ્ચમૂલત્રિફલાદ્વિનિશાકુટજત્વચઃ| સપ્તપર્ણમપામાર્ગં નીલિનીં કટુરોહિણીમ્| શમ્યાકપુષ્કરજટાફલ્ગુમૂલદુરાલભા| દ્વિપલાઃ સલિલદ્રોણે પક્ત્વા પાદાવિશેષિતે| ભાર્ઙ્ગીપાઠાઢકીકુમ્ભનિકુમ્ભવ્યોષરોહિષૈઃ| મૂર્વાભૂતીકભૂનિમ્બશ્રેયસીશારિવાદ્વયૈઃ| મદયન્ત્યગ્નિનિચુલૈરક્ષાંશૈઃ સર્પિષઃ પચેત્| પ્રસ્થં તદ્વદ્દ્રવૈઃ પૂર્વૈઃ પઞ્ચગવ્યમિદં મહત્| જ્વરાપસ્મારજઠરભગન્દરહરં પરમ્| શોફાર્શઃ કામલાપાણ્ડુગુલ્મકાસગ્રહાપહમ્||૧૧||

Adhikarana shirIShatailam (12) · Śloka 12

શિરીષપુષ્પપત્રત્વક્સારમૂલતુલાદ્વયમ્| વરણૈરણ્ડશમ્યાકદશમૂલાટરૂષકમ્| શતાવરીબલારાસ્નાસુષવીપારિભદ્રકમ્| મુરૂઙ્ગી વઞ્જુલં દન્તીં કકુભં સપુનર્નવમ્| રોહિષસ્ય જટાં પુષ્પં કરઘાટમયૂરકમ્| શતાર્ધાંશં પૃથગ્દ્રાક્ષાલાક્ષામિસિવરાયવાન્| સકોલાન્ સકુલત્થાંશ્ચ પૃથગર્ધાઢકોન્મિતાન્| દ્વિશતં પિશિતાદ્ગવ્યાચ્છાગાદ્વા તત્પચેદપામ્| દ્રોણૈર્દ્વાત્રિંશતાષ્ટાંશશેષેણ ચ વિપાચયેત્| તૈલદ્રોણં દધિવહે શ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈશ્ચ પાલિકૈઃ| પાઠાસમઙ્ગાસુષવીદ્વિનિશાચન્દનદ્વયૈઃ| એલાજલોત્પલબલાશ્વદંષ્ટ્રાશારિવાઘનૈઃ| મઞ્જિષ્ઠાકુષ્ઠમધુકલોધ્રરાસ્નાકુટન્નટૈઃ| શઠીશિરીષકુસુમનતનાગામરાહ્વયૈઃ| વરાઙ્ગજોઙ્ગપત્નઙ્ગવિડઙ્ગૈઃ સપ્રિયઙ્ગુભિઃ| મુરુઙ્ગીપત્રનલદસેવ્યકુન્દનખદ્વયૈઃ| તિલપર્ણ્યા ચ તત્પાનવસ્ત્યભ્યઞ્જનનાવનૈઃ| અપસ્મારગ્રહોન્માદાન્ સશોષવિષમજ્વરાન્| યોનિશુક્લામયાન્ ગુલ્મપ્રમેહં પાણ્ડુતાં મદમ્| વાતશોણિતવીસર્પપક્ષાઘાતાર્દિતાદિકાન્| સર્વાન્ મારુતજાન્રોગાન્વિશેષાદ્વિષવાતજાન્| નિહન્તિ કાર્મણં કૃત્યાં મૂલદંષ્ટ્રાવિષં ગરમ્| રસાયનાનાં પ્રવરં મેધ્યં વાજીકરં પરમ્||૧૨||

Adhikarana brAhmIghRutam (13) · Śloka 13

બ્રાહ્મીરસવચાકુષ્ઠશઙ્ખપુષ્પીશૃતં ઘૃતમ્| પુરાણં મેધ્યમુન્માદાલક્ષ્મ્યપસ્મારપાપ્મજિત્||૧૩||

Adhikarana jIvanIyaghRutam (yamakam) (14) · Śloka 14

તૈલપ્રસ્થં ઘૃતપ્રસ્થં જીવનીયૈઃ પલોન્મિતૈઃ| ક્ષીરદ્રોણે પચેત્ સિદ્ધમપસ્મારવિમોક્ષણમ્||૧૪||

Adhikarana jIvanIyaghRutamaparam (15) · Śloka 15

કંસે ક્ષીરેક્ષુરસયોઃ કાશ્મર્યેઽષ્ટગુણે રસે| કાર્ષિકૈર્જીવનીયૈશ્ચ સર્પિઃ પ્રસ્થં વિપાચયેત્| વાતપિત્તોદ્ભવં ક્ષિપ્રમપસ્મારં નિહન્તિ તત્||૧૫||

Adhikarana kAshAdikShIram (16) · Śloka 16

તદ્વત્ કાશવિદારીક્ષુકુશક્વાથ શૃતં પયઃ||૧૬||

Adhikarana madhukaghRutam (17) · Śloka 17

મધુકદ્વિપલે કલ્કે દ્રોણે ચામલકીરસાત્| સિદ્ધં સિદ્ધો ઘૃતપ્રસ્થઃ પિત્તાપસ્માર ભેષજમ્||૧૭||

Adhikarana yaShTIghRutamaparam (18) · Śloka 18

કૂષ્માણ્ડસ્વરસે સર્પિરષ્ટાદશગુણે શૃતમ્| યષ્ટીકલ્કમપસ્મારહરં ધીવાક્સ્વરપ્રદમ્||૧૮||

Adhikarana gavAdipittanAvanam (19) · Śloka 19

કપિલાનાં ગવાં પિત્તં નાવનં પરમં હિતમ્| શ્વસૃગાલવિડાલાનાં સિંહાદીનાં ચ પૂજિતમ્||૧૯||

Adhikarana godhAdipittasiddhaM tailam (20) · Śloka 20

ગોધાનકુલનાગાનાં પૃષતર્ક્ષગવામપિ| પિત્તેષુ સાધિતં તૈલં નસ્યેઽભ્યઙ્ગે ચ શસ્યતે||૨૦||

Adhikarana triPalAdinasyam (21) · Śloka 21

ત્રિફલાવ્યોષપીતદ્રુયવક્ષારફણિજ્જકૈઃ| શ્ર્યાહ્વાપામર્ગકારઞ્જબીજૈસ્તૈલં પ્રસાધિતમ્| બસ્તમૂત્રે હિતં નસ્યં ચૂર્ણં વાધ્માપયેદ્ભિષક્||૨૧||

Adhikarana vRushcikAlyAdivartiH (22) · Śloka 22

વૃશ્ચિકાલીબલાકુષ્ઠભાર્ઙ્ગીલવણપઞ્ચકમ્| કાયસ્થાં શારદાં મુદ્ગમુશીરં જલદં યવાન્| વ્યોષઞ્ચ બસ્તમૂત્રેણ પિષ્ટ્વા વર્તિં પ્રકલ્પયેત્| અપસ્મારગરોન્માદસર્પદષ્ટવિષાશિતે||૨૨||

Adhikarana mustAdivartiH (23) · Śloka 23

મુસ્તાવયસ્થાત્રિફલાકાયસ્થાહિઙ્ગુશાદ્વલૈઃ| વ્યોષમાષયવૈર્મૂત્રૈર્બસ્તમેષર્ષભોદ્ભવૈઃ| હન્તિ વર્તિરપસ્મારકિલાસવિષમજ્વરાન્||૨૩||

Adhikarana shunaH pittA~jjanam (24) · Śloka 24

પુષ્પોદ્ધૃતં શુનઃ પિત્તમપસ્મારઘ્નમઞ્જનમ્| તદેવ સર્પિષા યુક્તં ધૂપનં પરમં હિતમ્||૨૪||

Adhikarana kaTaByAditailamaBya~ggArthe (25) · Śloka 25

કટભીનિમ્બકટ્વઙ્ગમધુશિગ્રુત્વચાં રસે| સિદ્ધં મૂત્રસમં તૈલમભ્યઙ્ગાર્થં પ્રશસ્યતે||૨૫||

Adhikarana pala~gkaShAditailamaBya~ggArthe (26) · Śloka 26

પલઙ્કષાવચાપથ્યાવૃશ્ચિકાલ્યર્કસર્ષપૈઃ| જટિલાપૂતનાકેશીનાકુલીહિઙ્ગુચોરકૈઃ| લશુનાતિરસાચ્છત્રાકુષ્ઠૈર્વિડ્ભિશ્ચ પક્ષિણામ્| માંસાશિનાં યથાલાભં બસ્તમૂત્રે વિપાચિતમ્| તૈલમભ્યઞ્જનં કાર્યં તૈશ્ચ ધૂપનલેપનમ્||૨૬||

Adhikarana dhUpanauShadham (27) · Śloka 27

નકુલોલૂકમાર્જારગૃધ્રકીટાહિકાકજૈઃ| તુણ્ડૈઃ પક્ષૈઃ પુરીષૈશ્ચ ધૂપમસ્ય પ્રયોજયેત્| કાકોલીશિગ્રુલવણહિઙ્ગુહિઙ્ગુશિવાટિકાઃ| કૈડર્યં ચન્દનં કૃષ્ણાં કાકનાસાં સસર્ષપામ્| શુનઃ સ્કન્ધાક્ષિનખરાન્ પર્શુકાંશ્ચેતિ પેષયેત્| બસ્તમૂત્રેણ પુષ્યર્ક્ષે તૈર્દિહ્યાદ્ધૂપયેચ્ચ તૈઃ||૨૭||

Adhikarana udvartanapariShecanauShadham (28) · Śloka 28

ગોપુચ્છલોમભિર્દગ્ધૈરથવા બસ્તરોમભિઃ| ખરાસ્થિભિર્હસ્તિનખૈસ્તદ્વદ્વા મૂત્રકલ્કિતૈઃ| ઉદ્વર્તનં સદા કુર્યાચ્છૃતૈશ્ચ પરિષેચનમ્||૨૮||

Adhikarana uktacikitsAPalam (29) · Śloka 29

આભિઃ ક્રિયાભિઃ સિદ્ધાભિર્હૃદયં સમ્પ્રમુચ્યતે| સ્રોતાંસિ ચાસ્ય શુદ્ધ્યન્તિ સ્મૃતિં સંજ્ઞાઞ્ચ વિન્દતિ||૨૯||

Adhikarana daivavyapAshrayacikitsA (30) · Śloka 30

ભૂતાનુબન્ધેઽપસ્મારે દોષલિઙ્ગાધિકાકૃતૌ| યુઞ્જ્યાદ્યથાસ્વં ભૂતોક્તાં ક્રિયાં દૈવવ્યપાશ્રયામ્||૩૦||

Adhikarana tailalashunAdyaByAsaH (31) · Śloka 31

શીલયેત્તૈલલશુનં પયસા વા શતાવરીમ્| બ્રાહ્મીરસં કુષ્ઠરસં વચાં વા મધુસંયુતામ્||૩૧||

Adhikarana rasAyanaprayogaucityam (32) · Śloka 32

સમં ક્રુદ્ધૈરપસ્મારો દોષૈઃ શારીરમાનસૈઃ| યજ્જાયતે યતશ્ચૈષ મહામર્મસમાશ્રયઃ| તસ્માદ્રસાયનૈરેનં દુશ્ચિકિત્સ્યમુપાચરેત્| તદાર્ત્તં ચાગ્નિતોયાદેર્વિષમાત્ પાલયેત્સદા||૩૨||

Adhikarana visheShaM pathyam (33) · Śloka 33

મુક્તં મનોવિકારેણ ત્વમિત્થં કૃતવાનિતિ| ન બ્રૂયાદ્વિષયૈરિષ્ટૈઃ ક્લિષ્ટં ચેતોઽસ્ય બૃંહયેત્||૩૩||

Adhikarana mahAsnehaprashaMsA (10) · Śloka 10

ગ્રહોપશ્લિષ્ટદેહાનાં વિભ્રાન્તસ્મૃતિચેતસામ્| મહાસ્નેહં પ્રશંસન્તિ પાનાભ્યઞ્જનબસ્તિષુ||૩૪|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે અપસ્માર પ્રતિષેધો નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||