11. vartmarōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha vartmarogavij~jAnIyo nAmaikAdasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातो वर्त्मरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana netrarogANAM sAmAnyo hetuH samprAptishca (2) · Śloka 2

सर्वरोगनिदानोक्तैरहितैः कुपिता मलाः| अचक्षुष्यैर्विशेषेण प्रायः पित्तानुसारिणः| सिराभिरूर्ध्वं प्रसृता नेत्रावयवमाश्रिताः| वर्त्म सन्धिं सितं कृष्णं दृष्टिं वा सर्वमक्षि वा| रोगान् कुर्युः ...................................||२||

Adhikarana kRucCronmIlam (3) · Śloka 3

.................. चलस्तत्र प्राप्य वर्त्माश्रयाः सिराः| सुप्तोत्थितस्य कुरुते वर्त्मस्तम्भं सवेदनम्| पांसुपूर्णाभनेत्रत्वं कृच्छ्रोन्मीलनमश्रु च| विमर्दनात्स्याच्च शमः कृच्छ्रोन्मीलं वदन्ति तम्||३||

Adhikarana nimeShaH (4) · Śloka 4

चालयन्वर्त्मनी वायुर्निमेषोन्मेषणं मुहुः| करोत्यरुङ्निमेषोऽसौ ....................||४||

Adhikarana vAtahatavartma (5) · Śloka 5

......................... वर्त्म यत्तु निमील्यते| विमुक्तसन्धि निश्छेष्टं हीनं वातहतं हि तत्||५||

Adhikarana kumBikAH (6) · Śloka 6

कृष्णाः पित्तेन बह्व्योऽन्तवर्त्म कुम्भीकबीजवत्| आध्मायन्ते पुनर्भिन्नाः पिटिकाः कुम्भिसंज्ञकाः||६||

Adhikarana pittotkliShTavartma (7) · Śloka 7

सदाहक्लेदनिस्तोदं रक्ताभं स्पर्शनाक्षमम्| पित्तेन जायते वर्त्म पित्तोत्क्लिष्टमुशन्ति तत्||७||

Adhikarana pakShmashAtam (8) · Śloka 8

करोति कण्डूं दाहं च पित्तं पक्ष्मान्तमाश्रितम्| पक्ष्मणां शतनं चानु पक्ष्मशातं वदन्ति तम्||८||

Adhikarana pothakI (9) · Śloka 9

पोथक्यः पिटकाः श्वेताः सर्षपाभा घनाः कफात्| शोफोपदेहरुक्कण्डूपिच्छिलास्रसमन्विताः||९||

Adhikarana kaPotkliShTavartma (10) · Śloka 10

कफोत्क्लिष्टं भवेद्वर्त्म स्तम्भक्लेदोपदेहवत्||१०||

Adhikarana lagaNaH (11) · Śloka 11

ग्रन्थिः पाण्डुररुक्पाकः कण्डूमान् कठिनः कफात्| कोलमात्रः स लगणः किञ्चिदल्पस्ततोऽथवा||११||

Adhikarana utsa~ggA (12) · Śloka 12

रक्ता रक्तेन पिटका तत्तुल्यपिटकाचिता| उत्सङ्गाख्या ........................||१२||

Adhikarana utkliShTaM vartma (13) · Śloka 13

.........तथोक्लिष्टं राजिमत् स्पर्शनाक्षमम्||१३||

Adhikarana arshovartma (14) · Śloka 14

अर्शोऽधिमांसं वर्त्मान्तः स्तब्धं स्निग्धं सदाहरुक्| रक्तं रक्तेन तत्स्राविच्छिन्नं छिन्नं च वर्धते||१४||

Adhikarana a~jjananAmikA (15) · Śloka 15

मध्ये वा वर्त्मनोऽन्ते वा कण्डूषारुग्वती स्थिरा| मुद्गमात्रासृजा ताम्रा पिटकाञ्जननामिका||१५||

Adhikarana bisavartma (16) · Śloka 16

दोषैर्वत्म बहिः शूनं यदन्तः सूक्ष्मकाचितम्| सस्रावमन्तरुदकं बिसाभं बिसवर्त्म तत्||१६||

Adhikarana utkliShTavartma (17) · Śloka 17

यद्वर्त्मोक्लिष्टमुत्क्लिष्टमकस्मान्म्लानतामियात्| रक्तदोषत्रयोत्क्लेशाद्भवत्युत्क्लिष्टवर्त्म तत्||१७||

Adhikarana shyAvavartma (18) · Śloka 18

श्याववर्त्म मलैः सास्रैः श्यावं रुक्लेदशोफवत्||१८||

Adhikarana shliShTavartma (19) · Śloka 19

श्लिष्टाख्यं वर्त्मनी श्लिष्टे कण्डूश्वयथुरागिणी||१९||

Adhikarana sikatAvartma (20) · Śloka 20

वर्त्मन्तःपिटका रूक्षाः कर्कशाः सिकतोपमाः| सिकतावर्त्म ...................................||२०||

Adhikarana kardamavartma (21) · Śloka 21

...............कृष्णं तु कर्दमं कर्दमोपमम्||२१||

Adhikarana vahalavartma (22) · Śloka 22

बहलं बहलैर्मांसैः सवर्णैश्छीयते समैः||२२||

Adhikarana kukUNakaH (23) · Śloka 23

कुकूणकः शिशोरेव दन्तोत्पत्तिनिमित्तजः| स्यत्तेन शिशुरिच्छूनताम्राक्षो वीक्षणाक्षमः| सवर्त्मशूलपैच्छिल्यकर्णनासाक्षिमर्दनः||२३||

Adhikarana pakShmoparodhaH (24) · Śloka 24

पक्ष्मोपरोधे सङ्कोचो वर्त्मनोर्जायते ततः| खरतान्तर्मुखत्वं च रोम्णामन्यानि वा पुनः| कण्टकैरिव तीक्ष्णाग्रैर्घृष्टं तैरक्षि शूयते| ऊष्यते चानिलादिद्विडल्पाहं शान्तिरुद्धृतैः||२४||

Adhikarana alajI (25) · Śloka 25

कनीनके बहिर्वर्त्म कठिनो ग्रन्थिरुन्नतः| ताम्रः पक्वोस्रपूयस्रुदलज्याध्मायते मुहुः||२५||

Adhikarana vartmArbudam (26) · Śloka 26

वर्त्मान्तमांसपिण्डाभः श्वयथुर्ग्रथितोऽरुजः| सास्रैः स्यादर्बुदो दोषैर्विषमो बाह्यतश्छलः||२६||

Adhikarana vartmarogasa~gkhyA (27) · Śloka 27

चतुर्विंशतिरित्येते व्याधयो वर्त्मसंश्रयाः||२७||

Adhikarana sAdhyAsAdhyatA (28) · Śloka 28

अद्योऽत्र भेषजैः साध्यो द्वौ ततोऽर्शश्छ वर्जयेत्| पक्ष्मोपरोधो याप्यः स्याच्छेषाञ्छस्त्रौषधैर्जयेत्||२८||

Adhikarana cikitsAsUtranirdeshaH (29-30) · Śloka 30

कुट्टयेत् पक्ष्मशतनं छिन्द्यात्तेष्वपि चार्बुदम्| भिन्द्याल्लगणकुम्भीकाविसोत्सङ्गाञ्जनालजीः| पोत्थकीश्यावसिकताश्लिष्टोत्क्लिष्टचतुष्टयम्| सकर्दमं सबहलं विलिखेत् सकुकूणकम्||२९|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे वर्त्मरोग विज्ञानीयो नामैकादशोऽध्यायः||३०||