Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
অথাতো রক্তপিত্তনিদানং ব্যাখ্যাস্যামঃ||১|| ইতি হ স্মাহ ভগবানাত্রেযঃ||২|| পিত্তং যথাভূতং লোহিতপিত্তমিতি সঞ্জ্ঞাং লভতে, তদ্ ব্যাখ্যাস্যামঃ||৩||
अथातो रक्तपित्तनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| पित्तं यथाभूतं लोहितपित्तमिति सञ्ज्ञां लभते, तद् व्याख्यास्यामः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
যদা জন্তুর্যবকোদ্দালককোরদূষপ্রাযাণ্যন্নানি ভুঙ্ক্তে, ভৃশোষ্ণতীক্ষ্ণমপি চান্যদন্নজাতং নিষ্পাবমাষকুলত্থসূপক্ষারোপসংহিতং, দধিদধিমণ্ডোদশ্বিত্কট্বরাম্লকাঞ্জিকোপসেকং বা, বারাহমাহিষাবিকমাত্স্যগব্যপিশিতং, পিণ্যাকপিণ্ডালুশুষ্কশাকোপহিতং, মূলকসর্ষপলশুনকরঞ্জশিগ্রুমধুশিগ্রু(খডযূষ ) ভূস্তৃণসুমুখসুরসকুঠেরকগণ্ডীরকালমালকপর্ণাসক্ষবকফণিজ্ঝকোপদংশং, সুরাসৌবীরতুষোদকমৈরেযমেদকমধূলকশুক্তকুবলবদরাম্লপ্রাযানুপানং বা, পিষ্টান্নোত্তরভূযিষ্ঠম্; উষ্ণাভিতপ্তো বাঽতিমাত্রমতিবেলং বাঽঽমং পযঃ পিবতি, পযসা সমশ্নাতি রৌহিণীকং , কাণকপোতং বা সর্ষপতৈলক্ষারসিদ্ধং, কুলত্থপিণ্যাকজাম্ববলকুচপক্বৈঃ শৌক্তিকৈর্বা সহ ক্ষীরং পিবত্যুষ্ণাভিতপ্তঃ ; তস্যৈবমাচরতঃ পিত্তং প্রকোপমাপদ্যতে, লোহিতং চ স্বপ্রমাণমতিবর্ততে| তস্মিন্ প্রমাণাতিবৃত্তে পিত্তং প্রকুপিতং শরীরমনুসর্পদ্যদেব যকৃত্প্লীহপ্রভবাণাং লোহিতবহানাং চ স্রোতসাং লোহিতাভিষ্যন্দগুরূণি মুখান্যাসাদ্য প্রতিরুন্ধ্যাত্ তদেব লোহিতং দূষযতি||৪||
यदा जन्तुर्यवकोद्दालककोरदूषप्रायाण्यन्नानि भुङ्क्ते, भृशोष्णतीक्ष्णमपि चान्यदन्नजातं निष्पावमाषकुलत्थसूपक्षारोपसंहितं, दधिदधिमण्डोदश्वित्कट्वराम्लकाञ्जिकोपसेकं वा, वाराहमाहिषाविकमात्स्यगव्यपिशितं, पिण्याकपिण्डालुशुष्कशाकोपहितं, मूलकसर्षपलशुनकरञ्जशिग्रुमधुशिग्रु(खडयूष ) भूस्तृणसुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकोपदंशं, सुरासौवीरतुषोदकमैरेयमेदकमधूलकशुक्तकुवलबदराम्लप्रायानुपानं वा, पिष्टान्नोत्तरभूयिष्ठम्; उष्णाभितप्तो वाऽतिमात्रमतिवेलं वाऽऽमं पयः पिबति, पयसा समश्नाति रौहिणीकं , काणकपोतं वा सर्षपतैलक्षारसिद्धं, कुलत्थपिण्याकजाम्बवलकुचपक्वैः शौक्तिकैर्वा सह क्षीरं पिबत्युष्णाभितप्तः ; तस्यैवमाचरतः पित्तं प्रकोपमापद्यते, लोहितं च स्वप्रमाणमतिवर्तते| तस्मिन् प्रमाणातिवृत्ते पित्तं प्रकुपितं शरीरमनुसर्पद्यदेव यकृत्प्लीहप्रभवाणां लोहितवहानां च स्रोतसां लोहिताभिष्यन्दगुरूणि मुखान्यासाद्य प्रतिरुन्ध्यात् तदेव लोहितं दूषयति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
সংসর্গাল্লোহিতপ্রদূষণাল্লোহিতগন্ধবর্ণানুবিধানাচ্চ পিত্তং লোহিতপিত্তমিত্যাচক্ষতে||৫||
संसर्गाल्लोहितप्रदूषणाल्लोहितगन्धवर्णानुविधानाच्च पित्तं लोहितपित्तमित्याचक्षते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
তস্যেমানি পূর্বরূপাণি ভবন্তি; তদ্যথা- অনন্নাভিলাষঃ, ভুক্তস্য বিদাহঃ, শুক্তাম্লগন্ধরস উদ্গারঃ, ছর্দেরভীক্ষ্ণমাগমনং, ছর্দিতস্য বীভত্সতা, স্বরভেদো, গাত্রাণাং সদনং, পরিদাহঃ, মুখাদ্ধূমাগম ইব, লোহলোহিতমত্স্যামগন্ধিত্বমিব চাস্যস্য, রক্তহরিতহারিদ্রত্বমঙ্গাবযবশকৃন্মূত্রস্বেদলালাসিঙ্ঘাণকাস্যকর্ণমলপিডকোলিকাপিডকানাম্ , অঙ্গবেদনা, লোহিতনীলপীতশ্যাবানামর্চিষ্মতাং চ রূপাণাং স্বপ্নে দর্শনমভীক্ষ্ণমিতি (লোহিতপিত্তপূর্বরূপাণি ভবন্তি)||৬||
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अनन्नाभिलाषः, भुक्तस्य विदाहः, शुक्ताम्लगन्धरस उद्गारः, छर्देरभीक्ष्णमागमनं, छर्दितस्य बीभत्सता, स्वरभेदो, गात्राणां सदनं, परिदाहः, मुखाद्धूमागम इव, लोहलोहितमत्स्यामगन्धित्वमिव चास्यस्य, रक्तहरितहारिद्रत्वमङ्गावयवशकृन्मूत्रस्वेदलालासिङ्घाणकास्यकर्णमलपिडकोलिकापिडकानाम् , अङ्गवेदना, लोहितनीलपीतश्यावानामर्चिष्मतां च रूपाणां स्वप्ने दर्शनमभीक्ष्णमिति (लोहितपित्तपूर्वरूपाणि भवन्ति)||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
উপদ্রবাস্তু খলু দৌর্বল্যারোচকাবিপাকশ্বাসকাসজ্বরাতীসারশোফশোষপাণ্ডুরোগাঃ স্বরভেদশ্চ||৭||
उपद्रवास्तु खलु दौर्बल्यारोचकाविपाकश्वासकासज्वरातीसारशोफशोषपाण्डुरोगाः स्वरभेदश्च||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
মার্গৌ পুনরস্য দ্বৌ ঊর্ধ্বং, চাধশ্চ| তদ্বহুশ্লেষ্মণি শরীরে শ্লেষ্মসংসর্গাদূর্ধ্বং প্রতিপদ্যমানং কর্ণনাসিকানেত্রাস্যেভ্যঃ প্রচ্যবতে, বহুবাতে তু শরীরে বাতসংসর্গাদধঃ প্রতিপদ্যমানং মূত্রপুরীষমার্গাভ্যাং প্রচ্যবতে, বহুশ্লেষ্মবাতে তু শরীরে শ্লেষ্মবাতসংসর্গাদ্দ্বাবপি মার্গৌ প্রতিপদ্যতে, তৌ মার্গৌ প্রতিপদ্যমানং সর্বেভ্য এব যথোক্তেভ্যঃ খেভ্যঃ প্রচ্যবতে শরীরস্য||৮|| তত্র যদূর্ধ্বভাগং তত্ সাধ্যং, বিরেচনোপক্রমণীযত্বাদ্বহ্বৌষধত্বাচ্চ; যদধোভাগং তদ্যাপ্যং, বমনোপক্রমণীযত্বাদল্পৌষধত্বাচ্চ; যদুভযভাগং তদসাধ্যং, বমনবিরেচনাযোগিত্বাদনৌষধত্বাচ্চেতি||৯||
मार्गौ पुनरस्य द्वौ ऊर्ध्वं, चाधश्च| तद्बहुश्लेष्मणि शरीरे श्लेष्मसंसर्गादूर्ध्वं प्रतिपद्यमानं कर्णनासिकानेत्रास्येभ्यः प्रच्यवते, बहुवाते तु शरीरे वातसंसर्गादधः प्रतिपद्यमानं मूत्रपुरीषमार्गाभ्यां प्रच्यवते, बहुश्लेष्मवाते तु शरीरे श्लेष्मवातसंसर्गाद्द्वावपि मार्गौ प्रतिपद्यते, तौ मार्गौ प्रतिपद्यमानं सर्वेभ्य एव यथोक्तेभ्यः खेभ्यः प्रच्यवते शरीरस्य||८|| तत्र यदूर्ध्वभागं तत् साध्यं, विरेचनोपक्रमणीयत्वाद्बह्वौषधत्वाच्च; यदधोभागं तद्याप्यं, वमनोपक्रमणीयत्वादल्पौषधत्वाच्च; यदुभयभागं तदसाध्यं, वमनविरेचनायोगित्वादनौषधत्वाच्चेति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
রক্তপিত্তপ্রকোপস্তু খলু পুরা দক্ষযজ্ঞোদ্ধ্বংসে রুদ্রকোপামর্ষাগ্নিনা প্রাণিনাং পরিগতশরীরপ্রাণানামভবজ্জ্বরমনু||১০||
रक्तपित्तप्रकोपस्तु खलु पुरा दक्षयज्ञोद्ध्वंसे रुद्रकोपामर्षाग्निना प्राणिनां परिगतशरीरप्राणानामभवज्ज्वरमनु||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
তস্যাশুকারিণো দাবাগ্নেরিবাপতিতস্যাত্যযিকস্যাশু প্রশান্ত্যৈ প্রযতিতব্যং মাত্রাং দেশং কালং চাভিসমীক্ষ্য সন্তর্পণেনাপতর্পণেন বা মৃদুমধুরশিশিরতিক্তকষাযৈরভ্যবহার্যৈঃ প্রদেহপরিষেকাবগাহসংস্পর্শনৈর্বমনাদ্যৈর্বা তত্রাবহিতেনেতি||১১||
तस्याशुकारिणो दावाग्नेरिवापतितस्यात्ययिकस्याशु प्रशान्त्यै प्रयतितव्यं मात्रां देशं कालं चाभिसमीक्ष्य सन्तर्पणेनापतर्पणेन वा मृदुमधुरशिशिरतिक्तकषायैरभ्यवहार्यैः प्रदेहपरिषेकावगाहसंस्पर्शनैर्वमनाद्यैर्वा तत्रावहितेनेति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (12-14) · Śloka 14
ভবন্তি চাত্র- সাধ্যং লোহিতপিত্তং তদ্যদূর্ধ্বং প্রতিপদ্যতে| বিরেচনস্য যোগিত্বাদ্বহুত্বাদ্ভেষজস্য চ||১২|| বিরেচনং তু পিত্তস্য জযার্থে পরমৌষধম্| যশ্চ তত্রান্বযঃ শ্লেষ্মা তস্য চানধমং স্মৃতম্||১৩|| ভবেদ্যোগাবহং তত্র মধুরং চৈব ভেষজম্| তস্মাত্ সাধ্যং মতং রক্তং যদূর্ধ্বং প্রতিপদ্যতে||১৪||
भवन्ति चात्र- साध्यं लोहितपित्तं तद्यदूर्ध्वं प्रतिपद्यते| विरेचनस्य योगित्वाद्बहुत्वाद्भेषजस्य च||१२|| विरेचनं तु पित्तस्य जयार्थे परमौषधम्| यश्च तत्रान्वयः श्लेष्मा तस्य चानधमं स्मृतम्||१३|| भवेद्योगावहं तत्र मधुरं चैव भेषजम्| तस्मात् साध्यं मतं रक्तं यदूर्ध्वं प्रतिपद्यते||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (15-17) · Śloka 17
রক্তং তু যদধোভাগং তদ্যাপ্যমিতি নিশ্চিতম্| বমনস্যাল্পযোগিত্বাদল্পত্বাদ্ভেষজস্য চ||১৫|| বমনং হি ন পিত্তস্য হরণে শ্রেষ্ঠমুচ্যতে| যশ্চ তত্রান্বযো বাযুস্তচ্ছান্তৌ চাবরং স্মৃতম্||১৬|| তচ্চাযোগাবহং তত্র কষাযং তিক্তকানি চ| তস্মাদ্যাপ্যং সমাখ্যাতং যদুক্তমনুলোমগম্ ||১৭||
रक्तं तु यदधोभागं तद्याप्यमिति निश्चितम्| वमनस्याल्पयोगित्वादल्पत्वाद्भेषजस्य च||१५|| वमनं हि न पित्तस्य हरणे श्रेष्ठमुच्यते| यश्च तत्रान्वयो वायुस्तच्छान्तौ चावरं स्मृतम्||१६|| तच्चायोगावहं तत्र कषायं तिक्तकानि च| तस्माद्याप्यं समाख्यातं यदुक्तमनुलोमगम् ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 21
রক্তপিত্তং তু যন্মার্গৌ দ্বাবপি প্রতিপদ্যতে| অসাধ্যমিতি তজ্জ্ঞেযং পূর্বোক্তাদেব কারণাত্||১৮|| নহি সংশোধনং কিঞ্চিদস্ত্যস্য প্রতিমার্গগম্| প্রতিমার্গং চ হরণং রক্তপিত্তে বিধীযতে||১৯|| এবমেবোপশমনং সর্বশো নাস্য বিদ্যতে| সংসৃষ্টেষু চ দোষেষু সর্বজিচ্ছমনং মতম্ ||২০|| ইত্যুক্তং ত্রিবিধোদর্কং রক্তং মার্গবিশেষতঃ|২১|
रक्तपित्तं तु यन्मार्गौ द्वावपि प्रतिपद्यते| असाध्यमिति तज्ज्ञेयं पूर्वोक्तादेव कारणात्||१८|| नहि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिमार्गगम्| प्रतिमार्गं च हरणं रक्तपित्ते विधीयते||१९|| एवमेवोपशमनं सर्वशो नास्य विद्यते| संसृष्टेषु च दोषेषु सर्वजिच्छमनं मतम् ||२०|| इत्युक्तं त्रिविधोदर्कं रक्तं मार्गविशेषतः|२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 23
এভ্যস্তু খলু হেতুভ্যঃ কিঞ্চিত্সাধ্যং ন সিধ্যতি||২১|| প্রেষ্যোপকরণাভাবাদ্দৌরাত্ম্যাদ্বৈদ্যদোষতঃ| অকর্মতশ্চ সাধ্যত্বং কশ্চিদ্রোগোঽতিবর্ততে||২২|| তত্রাসাধ্যত্বমেকং স্যাত্ সাধ্যযাপ্যপরিক্রমাত্|২৩|
एभ्यस्तु खलु हेतुभ्यः किञ्चित्साध्यं न सिध्यति||२१|| प्रेष्योपकरणाभावाद्दौरात्म्याद्वैद्यदोषतः| अकर्मतश्च साध्यत्वं कश्चिद्रोगोऽतिवर्तते||२२|| तत्रासाध्यत्वमेकं स्यात् साध्ययाप्यपरिक्रमात्|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (23-26) · Śloka 26
রক্তপিত্তস্য বিজ্ঞানমিদং তস্যোপদিশ্যতে||২৩|| যত্ কৃষ্ণমথবা নীলং যদ্বা শক্রধনুষ্প্রভম্| রক্তপিত্তমসাধ্যং তদ্বাসসো রঞ্জনং চ যত্||২৪|| ভৃশং পূত্যতিমাত্রং চ সর্বোপদ্রববচ্চ যত্| বলমাংসক্ষযে যচ্চ তচ্চ রক্তমসিদ্ধিমত্||২৫|| যেন চোপহতো রক্তং রক্তপিত্তেন মানবঃ| পশ্যেদ্দৃশ্যং বিযচ্চাপি তচ্চাসাধ্যং ন সংশযঃ||২৬||
रक्तपित्तस्य विज्ञानमिदं तस्योपदिश्यते||२३|| यत् कृष्णमथवा नीलं यद्वा शक्रधनुष्प्रभम्| रक्तपित्तमसाध्यं तद्वाससो रञ्जनं च यत्||२४|| भृशं पूत्यतिमात्रं च सर्वोपद्रववच्च यत्| बलमांसक्षये यच्च तच्च रक्तमसिद्धिमत्||२५|| येन चोपहतो रक्तं रक्तपित्तेन मानवः| पश्येद्दृश्यं वियच्चापि तच्चासाध्यं न संशयः||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (27) · Śloka 27
তত্রাসাধ্যং পরিত্যাজ্যং, যাপ্যং যত্নেন যাপযেত্| সাধ্যং চাবহিতঃ সিদ্ধৈর্ভেষজৈঃ সাধযেদ্ভিষক্||২৭||
तत्रासाध्यं परित्याज्यं, याप्यं यत्नेन यापयेत्| साध्यं चावहितः सिद्धैर्भेषजैः साधयेद्भिषक्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (28-29) · Śloka 29
তত্র শ্লোকৌ- কারণং নামনির্বৃত্তিং পূর্বরূপাণ্যুপদ্রবান্| মার্গৌ দোষানুবন্ধং চ সাধ্যত্বং ন চ হেতুমত্||২৮|| নিদানে রক্তপিত্তস্য ব্যাজহার পুনর্বসুঃ| বীতমোহরজোদোষলোভমানমদস্পৃহঃ||২৯||
तत्र श्लोकौ- कारणं नामनिर्वृत्तिं पूर्वरूपाण्युपद्रवान्| मार्गौ दोषानुबन्धं च साध्यत्वं न च हेतुमत्||२८|| निदाने रक्तपित्तस्य व्याजहार पुनर्वसुः| वीतमोहरजोदोषलोभमानमदस्पृहः||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ইত্যগ্নিবেশকৃতে তন্ত্রে চরকপ্রতিসংস্কৃতে নিদানস্থানে রক্তপিত্তনিদানং নাম দ্বিতীযোঽধ্যাযঃ||২||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने रक्तपित्तनिदानं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon