Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō vamanavirēcanavyāpatsiddhiṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातो वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
6. vamanavirēcanavyāpatsiddhiḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
atha śōdhanayōḥ samyagvidhimūrdhvānulōmayōḥ| asamyakkr̥tayōścaiva dōṣān vakṣyāmi sauṣadhān||3||
View original
अथ शोधनयोः सम्यग्विधिमूर्ध्वानुलोमयोः| असम्यक्कृतयोश्चैव दोषान् वक्ष्यामि सौषधान्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
atyuṣṇavarṣaśītā hi grīṣmavarṣāhimāgamāḥ| tadantarē prāvr̥ḍādyāstēṣāṁ sādhāraṇāstrayaḥ||4||
View original
अत्युष्णवर्षशीता हि ग्रीष्मवर्षाहिमागमाः| तदन्तरे प्रावृडाद्यास्तेषां साधारणास्त्रयः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
prāvr̥ṭ śucinabhau jñēyau śaradūrjasahau punaḥ| tapasyaśca madhuścaiva vasantaḥ śōdhanaṁ prati||5|| ētānr̥tūn vikalpyaivaṁ dadyāt saṁśōdhanaṁ bhiṣak| svasthavr̥ttamabhiprētya vyādhau vyādhivaśēna tu||6||
View original
प्रावृट् शुचिनभौ ज्ञेयौ शरदूर्जसहौ पुनः| तपस्यश्च मधुश्चैव वसन्तः शोधनं प्रति||५|| एतानृतून् विकल्प्यैवं दद्यात् संशोधनं भिषक्| स्वस्थवृत्तमभिप्रेत्य व्याधौ व्याधिवशेन तु||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
karmaṇāṁ vamanādīnāmantarēṣvantarēṣu ca| snēhasvēdau prayuñjīta snēhaṁ cāntē prayōjayēt||7||
View original
कर्मणां वमनादीनामन्तरेष्वन्तरेषु च| स्नेहस्वेदौ प्रयुञ्जीत स्नेहं चान्ते प्रयोजयेत्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
visarpapiḍakāśōphakāmalāpāṇḍurōgiṇaḥ | abhighātaviṣārtāṁśca nātisnigdhān virēcayēt||8||
View original
विसर्पपिडकाशोफकामलापाण्डुरोगिणः | अभिघातविषार्तांश्च नातिस्निग्धान् विरेचयेत्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
nātisnigdhaśarīrāya dadyāt snēhavirēcanam| snēhōtkliṣṭaśarīrāya rūkṣaṁ dadyādvirēcanam||9||
View original
नातिस्निग्धशरीराय दद्यात् स्नेहविरेचनम्| स्नेहोत्क्लिष्टशरीराय रूक्षं दद्याद्विरेचनम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
snēhasvēdōpapannēna jīrṇē mātrāvadauṣadham| ēkāgramanasā pītaṁ samyagyōgāya kalpatē||10||
View original
स्नेहस्वेदोपपन्नेन जीर्णे मात्रावदौषधम्| एकाग्रमनसा पीतं सम्यग्योगाय कल्पते||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11-13) · Śloka 13
snigdhāt pātrādyathā tōyamayatnēna praṇudyatē| kaphādayaḥ praṇudyantē snigdhāddēhāttathauṣadhaiḥ||11|| ārdraṁ kāṣṭhaṁ yathā vahnirviṣyandayati sarvataḥ| tathā snigdhasya vai dōṣān svēdō viṣyandayēt sthirān||12|| kliṣṭaṁ vāsō yathōtklēśya malaḥ saṁśōdhyatē'mbhasā| snēhasvēdaistathōtklēśya śōdhyatē śōdhanairmalaḥ ||13||
View original
स्निग्धात् पात्राद्यथा तोयमयत्नेन प्रणुद्यते| कफादयः प्रणुद्यन्ते स्निग्धाद्देहात्तथौषधैः||११|| आर्द्रं काष्ठं यथा वह्निर्विष्यन्दयति सर्वतः| तथा स्निग्धस्य वै दोषान् स्वेदो विष्यन्दयेत् स्थिरान्||१२|| क्लिष्टं वासो यथोत्क्लेश्य मलः संशोध्यतेऽम्भसा| स्नेहस्वेदैस्तथोत्क्लेश्य शोध्यते शोधनैर्मलः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (14) · Śloka 14
ajīrṇē vardhatē glānirvibandhaścāpi jāyatē| pītaṁ saṁśōdhanaṁ caiva viparītaṁ pravartatē||14||
View original
अजीर्णे वर्धते ग्लानिर्विबन्धश्चापि जायते| पीतं संशोधनं चैव विपरीतं प्रवर्तते||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 16
alpamātraṁ mahāvēgaṁ bahudōṣaharaṁ sukham| laghupākaṁ sukhāsvādaṁ prīṇanaṁ vyādhināśanam||15|| avikāri ca vyāpattau nātiglānikaraṁ ca yat| gandhavarṇarasōpētaṁ vidyānmātrāvadauṣadham||16||
View original
अल्पमात्रं महावेगं बहुदोषहरं सुखम्| लघुपाकं सुखास्वादं प्रीणनं व्याधिनाशनम्||१५|| अविकारि च व्यापत्तौ नातिग्लानिकरं च यत्| गन्धवर्णरसोपेतं विद्यान्मात्रावदौषधम्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (17) · Śloka 17
vidhūya mānasān dōṣān kāmādīnaśubhōdayān | ēkāgramanasā pītaṁ samyagyōgāya kalpatē||17||
View original
विधूय मानसान् दोषान् कामादीनशुभोदयान् | एकाग्रमनसा पीतं सम्यग्योगाय कल्पते||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (18) · Śloka 19
naraḥ śvō vamanaṁ pātā bhuñjīta kaphavardhanam| sujaraṁ dravabhūyiṣṭhaṁ, laghvaśītaṁ virēcanam||18|| utkliṣṭālpakaphatvēna kṣipraṁ dōṣāḥ sravanti hi|19|
View original
नरः श्वो वमनं पाता भुञ्जीत कफवर्धनम्| सुजरं द्रवभूयिष्ठं, लघ्वशीतं विरेचनम्||१८|| उत्क्लिष्टाल्पकफत्वेन क्षिप्रं दोषाः स्रवन्ति हि|१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 20
pītauṣadhasya tu bhiṣak śuddhiliṅgāni lakṣayēt||19|| ūrdhvaṁ kaphānugē pittē viṭpittē'nukaphē tvadhaḥ| hr̥tadōṣaṁ vadēt kārśyadaurbalyē cēt salāghavē||20||
View original
पीतौषधस्य तु भिषक् शुद्धिलिङ्गानि लक्षयेत्||१९|| ऊर्ध्वं कफानुगे पित्ते विट्पित्तेऽनुकफे त्वधः| हृतदोषं वदेत् कार्श्यदौर्बल्ये चेत् सलाघवे||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (21) · Śloka 22
vāmayēttu tataḥ śēṣamauṣadhaṁ na tvalāghavē| staimityē'nilasaṅgē ca nirudgārē'pi vāmayēt||21|| ālāghavāttanutvācca kaphasyāpat paraṁ bhavēt|22|
View original
वामयेत्तु ततः शेषमौषधं न त्वलाघवे| स्तैमित्येऽनिलसङ्गे च निरुद्गारेऽपि वामयेत्||२१|| आलाघवात्तनुत्वाच्च कफस्यापत् परं भवेत्|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (22-23) · Śloka 23
vamitē vardhatē vahniḥ śamaṁ dōṣā vrajanti hi||22|| vamitaṁ laṅghayēt samyagjīrṇaliṅgānyalakṣayan| tāni dr̥ṣṭvā tu pēyādikramaṁ kuryānna laṅghanam||23||
View original
वमिते वर्धते वह्निः शमं दोषा व्रजन्ति हि||२२|| वमितं लङ्घयेत् सम्यग्जीर्णलिङ्गान्यलक्षयन्| तानि दृष्ट्वा तु पेयादिक्रमं कुर्यान्न लङ्घनम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (24) · Śloka 24
saṁśōdhanābhyāṁ śuddhasya hr̥tadōṣasya dēhinaḥ| yātyagnirmandatāṁ tasmāt kramaṁ pēyādimācarēt||24||
View original
संशोधनाभ्यां शुद्धस्य हृतदोषस्य देहिनः| यात्यग्निर्मन्दतां तस्मात् क्रमं पेयादिमाचरेत्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (25) · Śloka 25
kaphapittē viśuddhē'lpaṁ madyapē vātapaittikē| tarpaṇādikramaṁ kuryāt pēyā'bhiṣyandayēddhi tān||25||
View original
कफपित्ते विशुद्धेऽल्पं मद्यपे वातपैत्तिके| तर्पणादिक्रमं कुर्यात् पेयाऽभिष्यन्दयेद्धि तान्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (26-27) · Śloka 27
anulōmō'nilaḥ svāsthyaṁ kṣuttr̥ṣṇōrjō manasvitā| laghutvamindriyōdgāraśuddhirjīrṇauṣadhākr̥tiḥ||26|| klamō dāhō'ṅgasadanaṁ bhramō mūrcchā śirōrujā| aratirbalahāniśca sāvaśēṣauṣadhākr̥tiḥ||27||
View original
अनुलोमोऽनिलः स्वास्थ्यं क्षुत्तृष्णोर्जो मनस्विता| लघुत्वमिन्द्रियोद्गारशुद्धिर्जीर्णौषधाकृतिः||२६|| क्लमो दाहोऽङ्गसदनं भ्रमो मूर्च्छा शिरोरुजा| अरतिर्बलहानिश्च सावशेषौषधाकृतिः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (28) · Śloka 28
akālē'lpātimātraṁ ca purāṇaṁ na ca bhāvitam| asamyaksaṁskr̥taṁ caiva vyāpadyētauṣadhaṁ drutam||28||
View original
अकालेऽल्पातिमात्रं च पुराणं न च भावितम्| असम्यक्संस्कृतं चैव व्यापद्येतौषधं द्रुतम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (29-30) · Śloka 30
ādhmānaṁ parikartiśca srāvō hr̥dgātrayōrgrahaḥ| jīvādānaṁ savibhraṁśaḥ stambhaḥ sōpadravaḥ klamaḥ||29|| ayōgādatiyōgācca daśaitā vyāpadō matāḥ| prēṣyabhaiṣajyavaidyānāṁ vaiguṇyādāturasya ca||30||
View original
आध्मानं परिकर्तिश्च स्रावो हृद्गात्रयोर्ग्रहः| जीवादानं सविभ्रंशः स्तम्भः सोपद्रवः क्लमः||२९|| अयोगादतियोगाच्च दशैता व्यापदो मताः| प्रेष्यभैषज्यवैद्यानां वैगुण्यादातुरस्य च||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (31-34) · Śloka 34
yōgaḥ samyakpravr̥ttiḥ syādatiyōgō'tivartanam| ayōgaḥ prātilōmyēna na cālpaṁ vā pravartanam||31|| ślēṣmōtkliṣṭēna durgandhamahr̥dyamati vā bahu| virēcanamajīrṇē ca pītamūrdhvaṁ pravartatē||32|| kṣudhārtamr̥dukōṣṭhābhyāṁ svalpōtkliṣṭakaphēna vā| tīkṣṇaṁ pītaṁ sthitaṁ kṣubdhaṁ vamanaṁ syādvirēcanam||33|| prātilōmyēna dōṣāṇāṁ haraṇāttē hyakr̥tsnaśaḥ| ayōgasañjñē, kr̥cchrēṇa yāti dōṣō navā'lpaśaḥ||34||
View original
योगः सम्यक्प्रवृत्तिः स्यादतियोगोऽतिवर्तनम्| अयोगः प्रातिलोम्येन न चाल्पं वा प्रवर्तनम्||३१|| श्लेष्मोत्क्लिष्टेन दुर्गन्धमहृद्यमति वा बहु| विरेचनमजीर्णे च पीतमूर्ध्वं प्रवर्तते||३२|| क्षुधार्तमृदुकोष्ठाभ्यां स्वल्पोत्क्लिष्टकफेन वा| तीक्ष्णं पीतं स्थितं क्षुब्धं वमनं स्याद्विरेचनम्||३३|| प्रातिलोम्येन दोषाणां हरणात्ते ह्यकृत्स्नशः| अयोगसञ्ज्ञे, कृच्छ्रेण याति दोषो नवाऽल्पशः||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (35-36) · Śloka 36
pītauṣadhō na śuddhaścējjīrṇē tasmin punaḥ pibēt| auṣadhaṁ na tvajīrṇē'nyadbhayaṁ syādatiyōgataḥ||35|| kōṣṭhasya gurutāṁ jñātvā laghutvaṁ balamēva ca| ayōgē mr̥du vā dadyādauṣadhaṁ tīkṣṇamēva vā||36||
View original
पीतौषधो न शुद्धश्चेज्जीर्णे तस्मिन् पुनः पिबेत्| औषधं न त्वजीर्णेऽन्यद्भयं स्यादतियोगतः||३५|| कोष्ठस्य गुरुतां ज्ञात्वा लघुत्वं बलमेव च| अयोगे मृदु वा दद्यादौषधं तीक्ष्णमेव वा||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (37) · Śloka 37
vamanaṁ na tu duśchardaṁ duṣkōṣṭhaṁ na virēcanam| pāyayētauṣadhaṁ bhūyō hanyāt pītaṁ punarhi tau||37||
View original
वमनं न तु दुश्छर्दं दुष्कोष्ठं न विरेचनम्| पाययेतौषधं भूयो हन्यात् पीतं पुनर्हि तौ||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (38-39) · Śloka 39
asnigdhāsvinnadēhasya rūkṣasyānavamauṣadham| dōṣānutkliśya nirhartumaśaktaṁ janayēdgadān||38|| vibhraṁśaṁ śvayathuṁ hikkāṁ tamasō darśanaṁ bhr̥śam | piṇḍikōdvēṣṭanaṁ kaṇḍūmūrvōḥ sādaṁ vivarṇatām||39||
View original
अस्निग्धास्विन्नदेहस्य रूक्षस्यानवमौषधम्| दोषानुत्क्लिश्य निर्हर्तुमशक्तं जनयेद्गदान्||३८|| विभ्रंशं श्वयथुं हिक्कां तमसो दर्शनं भृशम् | पिण्डिकोद्वेष्टनं कण्डूमूर्वोः सादं विवर्णताम्||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (40-44) · Śloka 44
snigdhasvinnasya cātyalpaṁ dīptāgnērjīrṇamauṣadham| śītairvā stabdhamāmē vā dōṣānutkliśya nāharēt||40|| tānēva janayēdrōgānayōgaḥ sarva ēva saḥ| vijñāya matimāṁstatra yathōktāṁ kārayēt kriyām||41|| taṁ tailalavaṇābhyaktaṁ svinnaṁ prastarasaṅkaraiḥ| pāyayēta punarjīrṇē samūtrairvā nirūhayēt||42|| nirūḍhaṁ ca rasairdhānvairbhōjayitvā'nuvāsayēt| phalamāgadhikādārusiddhatailēna mātrayā||43|| snigdhaṁ vātaharaiḥ snēhaiḥ punastīkṣṇēna śōdhayēt| na cātitīkṣṇēna tatō hyatiyōgastu jāyatē||44||
View original
स्निग्धस्विन्नस्य चात्यल्पं दीप्ताग्नेर्जीर्णमौषधम्| शीतैर्वा स्तब्धमामे वा दोषानुत्क्लिश्य नाहरेत्||४०|| तानेव जनयेद्रोगानयोगः सर्व एव सः| विज्ञाय मतिमांस्तत्र यथोक्तां कारयेत् क्रियाम्||४१|| तं तैललवणाभ्यक्तं स्विन्नं प्रस्तरसङ्करैः| पाययेत पुनर्जीर्णे समूत्रैर्वा निरूहयेत्||४२|| निरूढं च रसैर्धान्वैर्भोजयित्वाऽनुवासयेत्| फलमागधिकादारुसिद्धतैलेन मात्रया||४३|| स्निग्धं वातहरैः स्नेहैः पुनस्तीक्ष्णेन शोधयेत्| न चातितीक्ष्णेन ततो ह्यतियोगस्तु जायते||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (45-51) · Śloka 51
atitīkṣṇaṁ kṣudhārtasya mr̥dukōṣṭhasya bhēṣajam| hr̥tvā''śu viṭpittakaphān dhātūnvisrāvayēddravān||45|| balasvarakṣayaṁ dāhaṁ kaṇṭhaśōṣaṁ bhramaṁ tr̥ṣām| kuryācca madhuraistatra śēṣamauṣadhamullikhēt||46|| vamanē tu virēkaḥ syādvirēkē vamanaṁ punaḥ | pariṣēkāvagāhādyaiḥ suśītaiḥ stambhayēcca tat||47|| kaṣāyamadhuraiḥ śītairannapānauṣadhaistathā| raktapittātisāraghnairdāhajvaraharairapi||48|| añjanaṁ candanōśīramajjāsr̥kśarkarōdakam| lājacūrṇaiḥ pibēnmanthamatiyōgaharaṁ param||49|| śuṅgābhirvā vaṭādīnāṁ siddhāṁ pēyāṁ samākṣikām| varcaḥsāṅgrāhikaiḥ siddhaṁ kṣīraṁ bhōjyaṁ ca dāpayēt||50|| jāṅgalairvā rasairbhōjyaṁ picchābastiśca śasyatē| madhurairanuvāsyaśca siddhēna kṣīrasarpiṣā||51||
View original
अतितीक्ष्णं क्षुधार्तस्य मृदुकोष्ठस्य भेषजम्| हृत्वाऽऽशु विट्पित्तकफान् धातून्विस्रावयेद्द्रवान्||४५|| बलस्वरक्षयं दाहं कण्ठशोषं भ्रमं तृषाम्| कुर्याच्च मधुरैस्तत्र शेषमौषधमुल्लिखेत्||४६|| वमने तु विरेकः स्याद्विरेके वमनं पुनः | परिषेकावगाहाद्यैः सुशीतैः स्तम्भयेच्च तत्||४७|| कषायमधुरैः शीतैरन्नपानौषधैस्तथा| रक्तपित्तातिसारघ्नैर्दाहज्वरहरैरपि||४८|| अञ्जनं चन्दनोशीरमज्जासृक्शर्करोदकम्| लाजचूर्णैः पिबेन्मन्थमतियोगहरं परम्||४९|| शुङ्गाभिर्वा वटादीनां सिद्धां पेयां समाक्षिकाम्| वर्चःसाङ्ग्राहिकैः सिद्धं क्षीरं भोज्यं च दापयेत्||५०|| जाङ्गलैर्वा रसैर्भोज्यं पिच्छाबस्तिश्च शस्यते| मधुरैरनुवास्यश्च सिद्धेन क्षीरसर्पिषा||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (52-56) · Śloka 56
vamanasyātiyōgē tu śītāmbupariṣēcitaḥ| pibēt kaphaharairmanthaṁ saghr̥takṣaudraśarkaram||52|| sōdgārāyāṁ bhr̥śaṁ vamyāṁ mūrcchāyāṁ dhānyamustayōḥ| samadhūkāñjanaṁ cūrṇaṁ lēhayēnmadhusaṁyutam||53|| vamatō'ntaḥpraviṣṭāyāṁ jihvāyāṁ kavalagrahāḥ| snigdhāmlalavaṇairhr̥dyairyūṣakṣīrarasairhitāḥ||54|| phalānyamlāni khādēyustasya cānyē'gratō narāḥ| niḥsr̥tāṁ tu tiladrākṣākalkaliptāṁ pravēśayēt||55|| vāggrahānilarōgēṣu ghr̥tamāṁsōpasādhitām| yavāgūṁ tanukāṁ dadyāt snēhasvēdau ca buddhimān||56||
View original
वमनस्यातियोगे तु शीताम्बुपरिषेचितः| पिबेत् कफहरैर्मन्थं सघृतक्षौद्रशर्करम्||५२|| सोद्गारायां भृशं वम्यां मूर्च्छायां धान्यमुस्तयोः| समधूकाञ्जनं चूर्णं लेहयेन्मधुसंयुतम्||५३|| वमतोऽन्तःप्रविष्टायां जिह्वायां कवलग्रहाः| स्निग्धाम्ललवणैर्हृद्यैर्यूषक्षीररसैर्हिताः||५४|| फलान्यम्लानि खादेयुस्तस्य चान्येऽग्रतो नराः| निःसृतां तु तिलद्राक्षाकल्कलिप्तां प्रवेशयेत्||५५|| वाग्ग्रहानिलरोगेषु घृतमांसोपसाधिताम्| यवागूं तनुकां दद्यात् स्नेहस्वेदौ च बुद्धिमान्||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (57) · Śloka 57
vamitaśca viriktaśca mandāgniśca vilaṅghitaḥ| agniprāṇavivr̥ddhyarthaṁ kramaṁ pēyādikaṁ bhajēt ||57||
View original
वमितश्च विरिक्तश्च मन्दाग्निश्च विलङ्घितः| अग्निप्राणविवृद्ध्यर्थं क्रमं पेयादिकं भजेत् ||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (58-60) · Śloka 60
bahudōṣasya rūkṣasya hīnāgnēralpamauṣadham| sōdāvartasya cōtkliśya dōṣānmārgānnirudhya ca||58|| bhr̥śamādhmāpayēnnābhiṁ pr̥ṣṭhapārśvaśirōrujam| śvāsaviṇmūtravātānāṁ saṅgaṁ kuryācca dāruṇam||59|| abhyaṅgasvēdavartyādi sanirūhānuvāsanam| udāvartaharaṁ sarvaṁ karmādhmātasya śasyatē||60||
View original
बहुदोषस्य रूक्षस्य हीनाग्नेरल्पमौषधम्| सोदावर्तस्य चोत्क्लिश्य दोषान्मार्गान्निरुध्य च||५८|| भृशमाध्मापयेन्नाभिं पृष्ठपार्श्वशिरोरुजम्| श्वासविण्मूत्रवातानां सङ्गं कुर्याच्च दारुणम्||५९|| अभ्यङ्गस्वेदवर्त्यादि सनिरूहानुवासनम्| उदावर्तहरं सर्वं कर्माध्मातस्य शस्यते||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (61-63) · Śloka 63
snigdhēna gurukōṣṭhēna sāmē balavadauṣadham| kṣāmēṇa mr̥dukōṣṭhēna śrāntēnālpabalēna vā||61|| pītaṁ gatvā gudaṁ sāmamāśu dōṣaṁ nirasya ca| tīvraśūlāṁ sapicchāsrāṁ karōti parikartikām||62|| laṅghanaṁ pācanaṁ sāmē rūkṣōṣṇaṁ laghubhōjanam| br̥ṁhaṇīyō vidhiḥ sarvaḥ kṣāmasya madhurastathā||63||
View original
स्निग्धेन गुरुकोष्ठेन सामे बलवदौषधम्| क्षामेण मृदुकोष्ठेन श्रान्तेनाल्पबलेन वा||६१|| पीतं गत्वा गुदं साममाशु दोषं निरस्य च| तीव्रशूलां सपिच्छास्रां करोति परिकर्तिकाम्||६२|| लङ्घनं पाचनं सामे रूक्षोष्णं लघुभोजनम्| बृंहणीयो विधिः सर्वः क्षामस्य मधुरस्तथा||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (64-67) · Śloka 67
āmē jīrṇē'nubandhaścēt kṣārāmlaṁ laghu śasyatē| puṣpakāsīsamiśraṁ vā kṣārēṇa lavaṇēna vā||64|| sadāḍimarasaṁ sarpiḥ pibēdvātē'dhikē sati| dadhyamlaṁ bhōjanē pānē saṁyuktaṁ dāḍimatvacā||65|| dēvadārutilānāṁ vā kalkamuṣṇāmbunā pibēt| aśvatthōdumbaraplakṣakadambairvā śr̥taṁ payaḥ||66|| kaṣāyamadhuraṁ śītaṁ picchābastimathāpi vā| yaṣṭīmadhukasiddhaṁ vā snēhabastiṁ pradāpayēt||67||
View original
आमे जीर्णेऽनुबन्धश्चेत् क्षाराम्लं लघु शस्यते| पुष्पकासीसमिश्रं वा क्षारेण लवणेन वा||६४|| सदाडिमरसं सर्पिः पिबेद्वातेऽधिके सति| दध्यम्लं भोजने पाने संयुक्तं दाडिमत्वचा||६५|| देवदारुतिलानां वा कल्कमुष्णाम्बुना पिबेत्| अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षकदम्बैर्वा शृतं पयः||६६|| कषायमधुरं शीतं पिच्छाबस्तिमथापि वा| यष्टीमधुकसिद्धं वा स्नेहबस्तिं प्रदापयेत्||६७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (68-70) · Śloka 70
alpaṁ tu bahudōṣasya dōṣamutkliśya bhēṣajam| alpālpaṁ srāvayēt kaṇḍūṁ śōphaṁ kuṣṭhāni gauravam||68|| kuryāccāgnibalōtklēśastaimityārucipāṇḍutāḥ| parisrāvaḥ sa, taṁ dōṣaṁ śamayēdvāmayēdapi||69|| snēhitaṁ vā punastīkṣṇaṁ pāyayēt virēcanam| śuddhē cūrṇāsavāriṣṭān saṁskr̥tāṁśca pradāpayēt||70||
View original
अल्पं तु बहुदोषस्य दोषमुत्क्लिश्य भेषजम्| अल्पाल्पं स्रावयेत् कण्डूं शोफं कुष्ठानि गौरवम्||६८|| कुर्याच्चाग्निबलोत्क्लेशस्तैमित्यारुचिपाण्डुताः| परिस्रावः स, तं दोषं शमयेद्वामयेदपि||६९|| स्नेहितं वा पुनस्तीक्ष्णं पाययेत् विरेचनम्| शुद्धे चूर्णासवारिष्टान् संस्कृतांश्च प्रदापयेत्||७०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (71-75) · Śloka 75
pītauṣadhasya vēgānāṁ nigrahānmārutādayaḥ| kupitā hr̥dayaṁ gatvā ghōraṁ kurvanti hr̥dgraham||71|| sa hikkākāsapārśvārtidainyalālākṣivibhramaiḥ| jihvāṁ khādati niḥsañjñō dantān kiṭikiṭāpayan||72|| na gacchēdvibhramaṁ tatra vāmayēdāśu taṁ bhiṣak| madhuraiḥ pittamūrcchārtaṁ kaṭubhiḥ kaphamūrcchitam||73|| pācanīyaistataścāsya dōṣaśēṣaṁ vipācayēt| kāyāgniṁ ca balaṁ cāsya kramēṇōtthāpayēttataḥ ||74|| pavanēnātivamatō hr̥dayaṁ yasya pīḍyatē| tasmai snigdhāmlalavaṇaṁ dadyāt pittakaphē'nyathā||75||
View original
पीतौषधस्य वेगानां निग्रहान्मारुतादयः| कुपिता हृदयं गत्वा घोरं कुर्वन्ति हृद्ग्रहम्||७१|| स हिक्काकासपार्श्वार्तिदैन्यलालाक्षिविभ्रमैः| जिह्वां खादति निःसञ्ज्ञो दन्तान् किटिकिटापयन्||७२|| न गच्छेद्विभ्रमं तत्र वामयेदाशु तं भिषक्| मधुरैः पित्तमूर्च्छार्तं कटुभिः कफमूर्च्छितम्||७३|| पाचनीयैस्ततश्चास्य दोषशेषं विपाचयेत्| कायाग्निं च बलं चास्य क्रमेणोत्थापयेत्ततः ||७४|| पवनेनातिवमतो हृदयं यस्य पीड्यते| तस्मै स्निग्धाम्ललवणं दद्यात् पित्तकफेऽन्यथा||७५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (76-77) · Śloka 77
pītauṣadhasya vēgānāṁ nigrahēṇa kaphēna vā| ruddhō'ti vā viśuddhasya gr̥hṇātyaṅgāni mārutaḥ||76|| stambhavēpathunistōdasādōdvēṣṭanamanthanaiḥ| tatra vātaharaṁ sarvaṁ snēhasvēdādi kārayēt ||77||
View original
पीतौषधस्य वेगानां निग्रहेण कफेन वा| रुद्धोऽति वा विशुद्धस्य गृह्णात्यङ्गानि मारुतः||७६|| स्तम्भवेपथुनिस्तोदसादोद्वेष्टनमन्थनैः| तत्र वातहरं सर्वं स्नेहस्वेदादि कारयेत् ||७७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (78-84) · Śloka 84
atitīkṣṇaṁ mr̥dau kōṣṭhē laghudōṣasya bhēṣajam| dōṣān hr̥tvā vinirmathya jīvaṁ harati śōṇitam||78|| tēnānnaṁ miśritaṁ dadyādvāyasāya śunē'pi vā| bhuṅktē taccēdvadējjīvaṁ na bhuṅktē pittamādiśēt||79|| śuklaṁ vā bhāvitaṁ vastramāvānaṁ kōṣṇavāriṇā| prakṣālitaṁ vivarṇaṁ syāt pittē śuddhaṁ tu śōṇitē||80|| tr̥ṣṇāmūrcchāmadārtasya kuryādāmaraṇāt kriyām| tasya pittaharīṁ sarvāmatiyōgē ca yā hitā ||81|| mr̥gagōmahiṣājānāṁ sadyaskaṁ jīvatāmasr̥k| pibējjīvābhisandhānaṁ jīvaṁ taddhyāśu gacchati ||82|| tadēva darbhamr̥ditaṁ raktaṁ bastiṁ pradāpayēt| śyāmākāśmaryabadarīdūrvōśīraiḥ śr̥taṁ payaḥ||83|| ghr̥tamaṇḍāñjanayutaṁ śītaṁ bastiṁ pradāpayēt| picchābastiṁ suśītaṁ vā ghr̥tamaṇḍānuvāsanam||84||
View original
अतितीक्ष्णं मृदौ कोष्ठे लघुदोषस्य भेषजम्| दोषान् हृत्वा विनिर्मथ्य जीवं हरति शोणितम्||७८|| तेनान्नं मिश्रितं दद्याद्वायसाय शुनेऽपि वा| भुङ्क्ते तच्चेद्वदेज्जीवं न भुङ्क्ते पित्तमादिशेत्||७९|| शुक्लं वा भावितं वस्त्रमावानं कोष्णवारिणा| प्रक्षालितं विवर्णं स्यात् पित्ते शुद्धं तु शोणिते||८०|| तृष्णामूर्च्छामदार्तस्य कुर्यादामरणात् क्रियाम्| तस्य पित्तहरीं सर्वामतियोगे च या हिता ||८१|| मृगगोमहिषाजानां सद्यस्कं जीवतामसृक्| पिबेज्जीवाभिसन्धानं जीवं तद्ध्याशु गच्छति ||८२|| तदेव दर्भमृदितं रक्तं बस्तिं प्रदापयेत्| श्यामाकाश्मर्यबदरीदूर्वोशीरैः शृतं पयः||८३|| घृतमण्डाञ्जनयुतं शीतं बस्तिं प्रदापयेत्| पिच्छाबस्तिं सुशीतं वा घृतमण्डानुवासनम्||८४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (85-87) · Śloka 87
gudaṁ bhraṣṭaṁ kaṣāyaiśca stambhayitvā pravēśayēt| sāma gāndharvaśabdāṁśca sañjñānāśē'sya kārayēt||85|| yadā virēcanaṁ pītaṁ viḍantamavatiṣṭhatē| vamanaṁ bhēṣajāntaṁ vā dōṣānutkliśya nāvahēt||86|| tadā kurvanti kaṇḍvādīn dōṣāḥ prakupitā gadān| sa vibhraṁśō matastatra syādyathāvyādhi bhēṣajam||87||
View original
गुदं भ्रष्टं कषायैश्च स्तम्भयित्वा प्रवेशयेत्| साम गान्धर्वशब्दांश्च सञ्ज्ञानाशेऽस्य कारयेत्||८५|| यदा विरेचनं पीतं विडन्तमवतिष्ठते| वमनं भेषजान्तं वा दोषानुत्क्लिश्य नावहेत्||८६|| तदा कुर्वन्ति कण्ड्वादीन् दोषाः प्रकुपिता गदान्| स विभ्रंशो मतस्तत्र स्याद्यथाव्याधि भेषजम्||८७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (88-89) · Śloka 89
pītaṁ snigdhēna sasnēhaṁ taddōṣairmārdavādvr̥tam| na vāhayati dōṣāṁstu svasthānāt stambhayēccyutān||88|| vātasaṅgagudastambhaśūlaiḥ kṣarati cālpaśaḥ| tīkṣṇaṁ bastiṁ virēkaṁ vā sō'rhō laṅghitapācitaḥ||89||
View original
पीतं स्निग्धेन सस्नेहं तद्दोषैर्मार्दवाद्वृतम्| न वाहयति दोषांस्तु स्वस्थानात् स्तम्भयेच्च्युतान्||८८|| वातसङ्गगुदस्तम्भशूलैः क्षरति चाल्पशः| तीक्ष्णं बस्तिं विरेकं वा सोऽर्हो लङ्घितपाचितः||८९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (90-91) · Śloka 91
rūkṣaṁ virēcanaṁ pītaṁ rūkṣēṇālpabalēna vā| mārutaṁ kōpayitvā''śu kuryāddhōrānupadravān||90|| stambhaśūlāni ghōrāṇi sarvagātrēṣu muhyataḥ| snēhasvēdādikastatra kāryō vātaharō vidhiḥ||91||
View original
रूक्षं विरेचनं पीतं रूक्षेणाल्पबलेन वा| मारुतं कोपयित्वाऽऽशु कुर्याद्धोरानुपद्रवान्||९०|| स्तम्भशूलानि घोराणि सर्वगात्रेषु मुह्यतः| स्नेहस्वेदादिकस्तत्र कार्यो वातहरो विधिः||९१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 40 (92-93) · Śloka 93
snigdhasya mr̥dukōṣṭhasya mr̥dūtkliśyauṣadhaṁ kapham| pittaṁ vātaṁ ca saṁrudhya satandrāgauravaṁ klamam||92|| daurbalyaṁ cāṅgasādaṁ ca kuryādāśu tadullikhēt| laṅghanaṁ pācanaṁ cātra snigdhaṁ tīkṣṇaṁ ca śōdhanam||93||
View original
स्निग्धस्य मृदुकोष्ठस्य मृदूत्क्लिश्यौषधं कफम्| पित्तं वातं च संरुध्य सतन्द्रागौरवं क्लमम्||९२|| दौर्बल्यं चाङ्गसादं च कुर्यादाशु तदुल्लिखेत्| लङ्घनं पाचनं चात्र स्निग्धं तीक्ष्णं च शोधनम्||९३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 41 (94-95) · Śloka 95
tatra ślōkau- ityētā vyāpadaḥ prōktāḥ sarūpāḥ sacikitsitāḥ| vamanasya virēkasya kr̥tasyākuśalairnr̥ṇām ||94|| ētā vijñāya matimānavasthāścaiva tattvataḥ| dadyāt saṁśōdhanaṁ samyagārōgyārthī nr̥ṇāṁ sadā||95||
View original
तत्र श्लोकौ- इत्येता व्यापदः प्रोक्ताः सरूपाः सचिकित्सिताः| वमनस्य विरेकस्य कृतस्याकुशलैर्नृणाम् ||९४|| एता विज्ञाय मतिमानवस्थाश्चैव तत्त्वतः| दद्यात् संशोधनं सम्यगारोग्यार्थी नृणां सदा||९५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē siddhisthānē vamanavirēcanavyāpatsiddhirnāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिर्नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon