1. dīrghañjīvitīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1) · Śloka 1

अथातो दीर्घञ्जीवितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||

Adhikarana 2 (2) · Śloka 2

इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||

Adhikarana 3 (3) · Śloka 3

दीर्घं जीवितमन्विच्छन्भरद्वाज उपागमत्| इन्द्रमुग्रतपा बुद्ध्वा शरण्यममरेश्वरम्||३||

Adhikarana 4 (4-5) · Śloka 5

ब्रह्मणा हि यथाप्रोक्तमायुर्वेदं प्रजापतिः| जग्राह निखिलेनादावश्विनौ तु पुनस्ततः||४|| अश्विभ्यां भगवाञ्छक्रः प्रतिपेदे ह केवलम्| ऋषिप्रोक्तो भरद्वाजस्तस्माच्छक्रमुपागमत्||५||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

विघ्नभूता यदा रोगाः प्रादुर्भूताः शरीरिणाम्| तपोपवासाध्ययनब्रह्मचर्यव्रतायुषाम् ||६|| तदा भूतेष्वनुक्रोशं पुरस्कृत्य महर्षयः| समेताः पुण्यकर्माणः पार्श्वे हिमवतः शुभे||७||

Adhikarana 6 (8-14) · Śloka 15

अङ्गिरा जमदग्निश्च वसिष्ठः कश्यपो भृगुः| आत्रेयो गौतमः साङ्ख्यः पुलस्त्यो नारदोऽसितः||८|| अगस्त्यो वामदेवश्च मार्कण्डेयाश्वलायनौ| पारिक्षिर्भिक्षुरात्रेयो भरद्वाजः कपिञ्ज(ष्ठ)लः||९|| विश्वामित्राश्मरथ्यौ च भार्गवश्च्यवनोऽभिजित्| गार्ग्यः शाण्डिल्यकौण्डिल्यौ(न्यौ)वार्क्षिर्देवलगालवौ||१०|| साङ्कृत्यो बैजवापिश्च कुशिको बादरायणः| बडिशः शरलोमा च काप्यकात्यायनावुभौ||११|| काङ्कायनः कैकशेयो धौम्यो मारीचकाश्यपौ| शर्कराक्षो हिरण्याक्षो लोकाक्षः पैङ्गिरेव च||१२|| शौनकः शाकुनेयश्च मैत्रेयो मैमतायनिः| वैखानसा वालखिल्यास्तथा चान्ये महर्षयः||१३|| ब्रह्मज्ञानस्य निधयो द(य)मस्य नियमस्य च| तपसस्तेजसा दीप्ता हूयमाना इवाग्नयः||१४|| सुखोपविष्टास्ते तत्र पुण्यां चक्रुः कथामिमाम्|१५|

Adhikarana 7 (15-17) · Śloka 18

धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलमुत्तमम्||१५|| रोगास्तस्यापहर्तारः श्रेयसो जीवितस्य च| प्रादुर्भूतो मनुष्याणामन्तरायो महानयम्||१६|| कः स्यात्तेषां शमोपाय इत्युक्त्वा ध्यानमास्थिताः| अथ ते शरणं शक्रं ददृशुर्ध्यानचक्षुषा||१७|| स वक्ष्यति शमोपायं यथावदमरप्रभुः|१८|

Adhikarana 8 (18-23) · Śloka 23

कः सहस्राक्षभवनं गच्छेत् प्रष्टुं शचीपतिम्||१८|| अहमर्थे नियुज्येयमत्रेति प्रथमं वचः| भरद्वाजोऽब्रवीत्तस्मादृषिभिः स नियोजितः||१९|| स शक्रभवनं गत्वा सुरर्षिगणमध्यगम् | ददर्श बलहन्तारं दीप्यमानमिवानलम्||२०|| सोऽभिगम्य जयाशीर्भिरभिनन्द्य सुरेश्वरम्| प्रोवाच विनयाद्धीमानृषीणां वाक्यमुत्तमम्||२१|| व्याधयो हि समुत्पन्नाः सर्वप्राणिभयङ्कराः| तद्ब्रूहि मे शमोपायं यथावदमरप्रभो||२२|| तस्मै प्रोवाच भगवानायुर्वेदं शतक्रतुः| पदैरल्पैर्मतिं बुद्ध्वा विपुलां परमर्षये||२३||

Adhikarana 9 (24) · Śloka 24

हेतुलिङ्गौषधज्ञानं स्वस्थातुरपरायणम्| त्रिसूत्रं शाश्वतं पुण्यं बुबुधे यं पितामहः||२४||

Adhikarana 10 (25-26) · Śloka 26

सोऽनन्तपारं त्रिस्कन्धमायुर्वेदं महामतिः| यथावदचिरात् सर्वं बुबुधे तन्मना मुनिः||२५|| तेनायुरमितं लेभे भरद्वाजः सुखान्वितम्| ऋषिभ्योऽनधिकं तच्च शशंसानवशेषयन्||२६||

Adhikarana 11 (27-29) · Śloka 29

ऋषयश्च भरद्वाजाज्जगृहुस्तं प्रजाहितम्| दीर्घमायुश्चिकीर्षन्तो वेदं वर्धनमायुषः||२७|| महर्षयस्ते ददृशुर्यथावज्ज्ञानचक्षुषा| सामान्यं च विशेषं च गुणान् द्रव्याणि कर्म च||२८|| समवायं च तज्ज्ञात्वा तन्त्रोक्तं विधिमास्थिताः| लेभिरे परमं शर्म जीवितं चाप्यनित्वरम् ||२९||

Adhikarana 12 (30-31) · Śloka 31

अथ मैत्रीपरः पुण्यमायुर्वेदं पुनर्वसुः| शिष्येभ्यो दत्तवान् षड्भ्यः सर्वभूतानुकम्पया||३०|| अग्निवेशश्च भेल(ड)श्च जतूकर्णः पराशरः| हारीतः क्षारपाणिश्च जगृहुस्तन्मुनेर्वचः||३१||

Adhikarana 13 (32-40) · Śloka 40

बुद्धेर्विशेषस्तत्रासीन्नोपदेशान्तरं मुनेः| तन्त्रस्य कर्ता प्रथममग्निवेशो यतोऽभवत्||३२|| अथ भेलादयश्चक्रुः स्वं स्वं तन्त्रं कृतानि च| श्रावयामासुरात्रेयं सर्षिसङ्घं सुमेधसः||३३|| श्रुत्वा सूत्रणमर्थानामृषयः पुण्यकर्मणाम्| यथावत्सूत्रितमिति प्रहृष्टास्तेऽनुमेनिरे||३४|| सर्व एवास्तुवंस्तांश्च सर्वभूतहितैषिणः| साधु भूतेष्वनुक्रोश इत्युच्चैरब्रुवन् समम्||३५|| तं पुण्यं शुश्रुवुः शब्दं दिवि देवर्षयः स्थिताः| सामराः परमर्षीणां श्रुत्वा मुमुदिरे परम्||३६|| अहो साध्विति निर्घोषो लोकांस्त्रीनन्ववा(ना)दयत्| नभसि स्निग्धगम्भीरो हर्षाद्भूतैरुदीरितः||३७|| शिवो वायुर्ववौ सर्वा भाभिरुन्मीलिता दिशः| निपेतुः सजलाश्चैव दिव्याः कुसुमवृष्टयः||३८|| अथाग्निवेशप्रमुखान् विविशुर्ज्ञानदेवताः| बुद्धिः सिद्धिः स्मृतिर्मेधा धृतिः कीर्तिः क्षमा दया||३९|| तानि चानुमतान्येषां तन्त्राणि परमर्षिभिः| भ(भा)वाय भूतसङ्घानां प्रतिष्ठां भुवि लेभिरे||४०||

Adhikarana 14 (41) · Śloka 41

हिताहितं सुखं दुःखमायुस्तस्य हिताहितम्| मानं च तच्च यत्रोक्तमायुर्वेदः स उच्यते||४१||

Adhikarana 15 (42) · Śloka 42

शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोगो धारि जीवितम्| नित्यगश्चानुबन्धश्च पर्यायैरायुरुच्यते||४२||

Adhikarana 16 (43) · Śloka 43

तस्यायुषः पुण्यतमो वेदो वेदविदां मतः| वक्ष्यते यन्मनुष्याणां लोकयोरुभयोर्हितम् ||४३||

Adhikarana 17 (44) · Śloka 44

सर्वदा सर्वभावानां सामान्यं वृद्धिकारणम्| ह्रासहेतुर्विशेषश्च, प्रवृत्तिरुभयस्य तु||४४||

Adhikarana 18 (45) · Śloka 45

सामान्यमेकत्वकरं, विशेषस्तु पृथक्त्वकृत्| तुल्यार्थता हि सामान्यं, विशेषस्तु विपर्ययः||४५||

Adhikarana 19 (46-47) · Śloka 47

सत्त्वमात्मा शरीरं च त्रयमेतत्त्रिदण्डवत्| लोकस्तिष्ठति संयोगात्तत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्||४६|| स पुमांश्चेतनं तच्च तच्चाधिकरणं स्मृतम्| वेदस्यास्य, तदर्थं हि वेदोऽयं सम्प्रकाशितः||४७||

Adhikarana 20 (48) · Śloka 48

खादीन्यात्मा मनः कालो दिशश्च द्रव्यसङ्ग्रहः| सेन्द्रियं चेतनं द्रव्यं, निरिन्द्रियमचेतनम्||४८||

Adhikarana 21 (49) · Śloka 49

सार्था गुर्वादयो बुद्धिः प्रयत्नान्ताः परादयः| गुणाः प्रोक्ताः ...|४९|

Adhikarana 22 (49) · Śloka 49

...प्रयत्नादि कर्म चेष्टितमुच्यते||४९||

Adhikarana 23 (50) · Śloka 50

समवायोऽपृथग्भावो भूम्यादीनां गुणैर्मतः| स नित्यो यत्र हि द्रव्यं न तत्रानियतो गुणः||५०||

Adhikarana 24 (51) · Śloka 51

यत्राश्रिताः कर्मगुणाः कारणं समवायि यत्| तद्द्रव्यं ...|५१|

Adhikarana 25 (51) · Śloka 51

...समवायी तु निश्चेष्टः कारणं गुणः||५१||

Adhikarana 26 (52) · Śloka 52

संयोगे च विभागे च कारणं द्रव्यमाश्रितम्| कर्तव्यस्य क्रिया कर्म कर्म नान्यदपेक्षते||५२||

Adhikarana 27 (53) · Śloka 53

इत्युक्तं कारणं...|५३|

Adhikarana 28 (53) · Śloka 53

... कार्यं धातुसाम्यमिहोच्यते| धातुसाम्यक्रिया चोक्ता तन्त्रस्यास्य प्रयोजनम्||५३||

Adhikarana 29 (54) · Śloka 54

कालबुद्धीन्द्रियार्थानां योगो मिथ्या न चाति च| द्वयाश्रयाणां व्याधीनां त्रिविधो हेतुसङ्ग्रहः||५४||

Adhikarana 30 (55) · Śloka 55

शरीरं सत्त्वसञ्ज्ञं च व्याधीनामाश्रयो मतः| तथा सुखानां, योगस्तु सुखानां कारणं समः||५५||

Adhikarana 31 (56) · Śloka 56

निर्विकारः परस्त्वात्मा सत्त्वभूतगुणेन्द्रियैः| चैतन्ये कारणं नित्यो द्रष्टा पश्यति हि क्रियाः||५६||

Adhikarana 32 (57) · Śloka 57

वायुः पित्तं कफश्चोक्तः शारीरो दोषसङ्ग्रहः| मानसः पुनरुद्दिष्टो रजश्च तम एव च||५७||

Adhikarana 33 (58) · Śloka 58

प्रशाम्यत्यौषधैः पूर्वो दैवयुक्तिव्यपाश्रयैः| मानसो ज्ञानविज्ञानधैर्यस्मृतिसमाधिभिः||५८||

Adhikarana 34 (59-61) · Śloka 61

रूक्षः शीतो लघुः सूक्ष्मश्चलोऽथ विशदः खरः| विपरीतगुणैर्द्रव्यैर्मारुतः सम्प्रशाम्यति||५९|| सस्नेहमुष्णं तीक्ष्णं च द्रवमम्लं सरं कटु| विपरीतगुणैः पित्तं द्रव्यैराशु प्रशाम्यति||६०|| गुरुशीतमृदुस्निग्धमधुरस्थिरपिच्छिलाः| श्लेष्मणः प्रशमं यान्ति विपरीतगुणैर्गुणाः||६१||

Adhikarana 35 (62) · Śloka 63

विपरीतगुणैर्देशमात्राकालोपपादितैः| भेषजैर्विनिवर्तन्ते विकाराः साध्यसम्मताः||६२|| साधनं न त्वसाध्यानां व्याधीनामुपदिश्यते|६३|

Adhikarana 36 (63) · Śloka 63

भूयश्चातो यथाद्रव्यं गुणकर्माणि वक्ष्यते||६३||

Adhikarana 37 (64) · Śloka 64

रसनार्थो रसस्तस्य द्रव्यमापः क्षितिस्तथा| निर्वृत्तौ च विशेषे च प्रत्ययाः खादयस्त्रयः||६४||

Adhikarana 38 (65) · Śloka 65

स्वादुरम्लोऽथ लवणः कटुकस्तिक्त एव च| कषायश्चेति षट्कोऽयं रसानां सङ्ग्रहः स्मृतः||६५||

Adhikarana 39 (66) · Śloka 1

स्वाद्वम्ललवणा वायुं, कषायस्वादुतिक्तकाः| जयन्ति पित्तं, श्लेष्माणं कषायकटुतिक्तकाः||६६|| (कट्वम्ललवणाः पित्तं, स्वाद्वम्ललवणाः कफम्| कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम् ||१||)|

Adhikarana 40 (67) · Śloka 67

किञ्चिद्दोषप्रशमनं किञ्चिद्धातुप्रदूषणम्| स्वस्थवृत्तौ मतं किञ्चित्त्रिविधं द्रव्यमुच्यते||६७||

Adhikarana 41 (68-73) · Śloka 74

तत् पुनस्त्रिविधं प्रोक्तं जङ्गमौद्भिदपार्थिवम् | मधूनि गोरसाः पित्तं वसा मज्जाऽसृगामिषम्||६८|| विण्मूत्रचर्मरेतोऽस्थिस्नायुशृङ्गनखाः खुराः| जङ्गमेभ्यः प्रयुज्यन्ते केशा लोमानि रोचनाः||६९|| सुवर्णं समलाः पञ्च लोहाः ससिकताः सुधा| मनःशिलाले मणयो लवणं गैरिकाञ्जने||७०|| भौममौषधमुद्दिष्टमौद्भिदं तु चतुर्विधम्| वनस्पतिस्तथा वीरुद्वानस्पत्यस्तथौषधिः||७१|| फलैर्वनस्पतिः पुष्पैर्वानस्पत्यः फलैरपि| ओषध्यः फलपाकान्ताः प्रतानैर्वीरुधः स्मृताः||७२|| मूलत्वक्सारनिर्यासनाल(ड)स्वरसपल्लवाः| क्षाराः क्षीरं फलं पुष्पं भस्म तैलानि कण्टकाः||७३|| पत्राणि शुङ्गाः कन्दाश्च प्ररोहाश्चौद्भिदो गणः|७४|

Adhikarana 42 (74-76) · Śloka 76

मूलिन्यः षोडशैकोना फलिन्यो विंशतिः स्मृताः||७४|| महास्नेहाश्च चत्वारः पञ्चैव लवणानि च| अष्टौ मूत्राणि सङ्ख्यातान्यष्टावेव पयांसि च||७५|| शोधनार्थाश्च षड् वृक्षाः पुनर्वसुनिदर्शिताः| य एतान् वेत्ति संयोक्तुं विकारेषु स वेदवित्||७६||

Adhikarana 43 (77-79) · Śloka 80

हस्तिदन्ती हैमवती श्यामा त्रिवृदधोगुडा| सप्तला श्वेतनामा च प्रत्यक्श्रेणी गवाक्ष्यपि||७७|| ज्योतिष्मती च बिम्बी च शणपुष्पी विषाणिका| अजगन्धा द्रवन्ती च क्षीरिणी चात्र षोडशी||७८|| शणपुष्पी च बिम्बी च च्छर्दने हैमवत्यपि| श्वेता ज्योतिष्मती चैव योज्या शीर्षविरेचने||७९|| एकादशावशिष्टा याः प्रयोज्यास्ता विरेचने| इत्युक्ता नामकर्मभ्यां मूलिन्यः...|८०|

Adhikarana 44 (80-85) · Śloka 86

...फलिनीः शृणु||८०|| शङ्खिन्यथ विडङ्गानि त्रपुषं मदनानि च| धामार्गवमथेक्ष्वाकु जीमूतं कृतवेधनम्| आनूपं स्थलजं चैव क्लीतकं द्विविधं स्मृतम्||८१|| प्रकीर्या चोदकीर्या च प्रत्यक्पुष्पा तथाऽभया| अन्तःकोटरपुष्पी च हस्तिपर्ण्याश्च शारदम्||८२|| कम्पिल्लकारग्वधयोः फलं यत् कुटजस्य च| धामार्गवमथेक्ष्वाकु जीमूतं कृतवेधनम्||८३|| मदनं कुटजं चैव त्रपुषं हस्तिपर्णिनी| एतानि वमने चैव योज्यान्यास्थापनेषु च||८४|| नस्तः प्रच्छर्दने चैव प्रत्यक्पुष्पा विधीयते| दश यान्यवशिष्टानि तान्युक्तानि विरेचने||८५|| नामकर्मभिरुक्तानि फलान्येकोनविंशतिः|८६|

Adhikarana 45 (86-87) · Śloka 88

सर्पिस्तैलं वसा मज्जा स्नेहो दिष्टश्चतुर्विधः ||८६|| पानाभ्यञ्जनबस्त्यर्थं नस्यार्थं चैव योगतः| स्नेहना जीवना वर्ण्या बलोपचयवर्धनाः||८७|| स्नेहा ह्येते च विहिता वातपित्तकफापहाः|८८|

Adhikarana 46 (88-91) · Śloka 92

सौवर्चलं सैन्धवं च विडमौद्भिदमेव च||८८|| सामुद्रेण सहैतानि पञ्च स्युर्लवणानि च| स्निग्धान्युष्णानि तीक्ष्णानि दीपनीयतमानि च||८९|| आलेपनार्थे युज्यन्ते स्नेहस्वेदविधौ तथा| अधोभागोर्ध्वभागेषु निरूहेष्वनुवासने||९०|| अभ्यञ्जने भोजनार्थे शिरसश्च विरेचने| शस्त्रकर्मणि वर्त्यर्थमञ्जनोत्सादनेषु च||९१|| अजीर्णानाहयोर्वाते गुल्मे शूले तथोदरे| उक्तानि लवणा(नि)...|९२|

Adhikarana 47 (92-104) · Śloka 105

... न्यू(ऊ)र्ध्वं मूत्राण्यष्टौ निबोध मे||९२|| मुख्यानि यानि दिष्टानि सर्वाण्यात्रेयशासने| अविमूत्रमजामूत्रं गोमूत्रं माहिषं च यत् ||९३|| हस्तिमूत्रमथोष्ट्रस्य हयस्य च खरस्य च| उष्णं तीक्ष्णमथोऽरूक्षं कटुकं लवणान्वितम्||९४|| मूत्रमुत्सादने युक्तं युक्तमालेपनेषु च| युक्तमास्थापने मूत्रं युक्तं चापि विरेचने||९५|| स्वेदेष्वपि च तद्युक्तमानाहेष्वगदेषु च| उदरेष्वथ चार्शःसु गुल्मिकुष्ठिकिलासिषु ||९६|| तद्युक्तमुपनाहेषु परिषेके तथैव च| दीपनीयं विषघ्नं च क्रिमिघ्नं चोपदिश्यते||९७|| पाण्डुरोगोपसृष्टानामुत्तमं शर्म चोच्यते| श्लेष्माणं शमयेत् पीतं मारुतं चानुलोमयेत्||९८|| कर्षेत् पित्तमधोभागमित्यस्मिन् गुणसङ्ग्रहः| सामान्येन मयोक्तस्तु पृथक्त्वेन प्रवक्ष्यते||९९|| अविमूत्रं सतिक्तं स्यात् स्निग्धं पित्ताविरोधि च| आजं कषायमधुरं पथ्यं दोषान्निहन्ति च||१००|| गव्यं समधुरं किञ्चिद्दोषघ्नं क्रिमिकुष्ठनुत्| कण्डूं च शमयेत् पीतं सम्यग्दोषोदरे हितम्||१०१|| अर्शःशोफोदरघ्नं तु सक्षारं माहिषं सरम्| हास्तिकं लवणं मूत्रं हितं तु क्रिमिकुष्ठिनाम्||१०२|| प्रशस्तं बद्धविण्मूत्रविषश्लेष्मामयार्शसाम्| सतिक्तं श्वासकासघ्नमर्शोघ्नं चौष्ट्रमुच्यते||१०३|| वाजिनां तिक्तकटुकं कुष्ठव्रणविषापहम्| खरमूत्रमपस्मारोन्मादग्रहविनाशनम्||१०४|| इतीहोक्तानि मूत्राणि यथासामर्थ्ययोगतः|१०५|

Adhikarana 48 (105-113) · Śloka 113

अतः क्षीराणि वक्ष्यन्ते कर्म चैषां गुणाश्च ये||१०५|| अविक्षीरमजाक्षीरं गोक्षीरं माहिषं च यत्| उष्ट्रीणामथ नागीनां वडवायाः स्त्रियास्तथा||१०६|| प्रायशो मधुरं स्निग्धं शीतं स्तन्यं पयो मतम्| प्रीणनं बृंहणं वृष्यं मेध्यं बल्यं मनस्करम्||१०७|| जीवनीयं श्रमहरं श्वासकासनिबर्हणम्| हन्ति शोणितपित्तं च सन्धानं विहतस्य च||१०८|| सर्वप्राणभृतां सात्म्यं शमनं शोधनं तथा| तृष्णाघ्नं दीपनीयं च श्रेष्ठं क्षीणक्षतेषु च||१०९|| पाण्डुरोगेऽम्लपित्ते च शोषे गुल्मे तथोदरे| अतीसारे ज्वरे दाहे श्वयथौ च विशेषतः ||११०|| योनिशुक्रप्रदोषेषु मूत्रेष्वप्रचुरेषु च| पुरीषे ग्रथिते पथ्यं वातपित्तविकारिणाम्||१११|| नस्यालेपावगाहेषु वमनास्थापनेषु च| विरेचने स्नेहने च पयः सर्वत्र युज्यते||११२|| यथाक्रमं क्षीरगुणानेकैकस्य पृथक् पृथक्| अन्नपानादिकेऽध्याये भूयो वक्ष्याम्यशेषतः||११३||

Adhikarana 49 (114-115) · Śloka 115

अथापरे त्रयो वृक्षाः पृथग्ये फलमूलिभिः| स्नुह्यर्काश्मन्तकास्तेषामिदं कर्म पृथक् पृथक्||११४|| वमनेऽश्मन्तकं विद्यात् स्नुहीक्षीरं विरेचने| क्षीरमर्कस्य विज्ञेयं वमने सविरेचने||११५||

Adhikarana 50 (116-119) · Śloka 119

इमांस्त्रीनपरान् वृक्षानाहुर्येषां हितास्त्वचः| पूतीकः कृष्णगन्धा च तिल्वकश्च तथा तरुः||११६|| विरेचने प्रयोक्तव्यः पूतीकस्तिल्वकस्तथा| कृष्णगन्धा परीसर्पे शोथेष्वर्शःसु चोच्यते||११७|| दद्रुविद्रधिगण्डेषु कुष्ठेष्वप्यलजीषु च| षड्वृक्षाञ्छोधनानेतानपि विद्याद्विचक्षणः||११८|| इत्युक्ताः फलमूलिन्यः स्नेहाश्च लवणानि च| मूत्रं क्षीराणि वृक्षाश्च षड् ये दिष्टपयस्त्वचः||११९||

Adhikarana 51 (120-123) · Śloka 123

ओषधीर्नामरूपाभ्यां जानते ह्यजपा वने| अविपाश्चैव गोपाश्च ये चान्ये वनवासिनः||१२०|| न नामज्ञानमात्रेण रूपज्ञानेन वा पुनः| ओषधीनां परां प्राप्तिं कश्चिद्वेदितुमर्हति||१२१|| योगवित्त्वप्यरूपज्ञस्तासां तत्त्वविदुच्यते| किं पुनर्यो विजानीयादोषधीः सर्वथा भिषक्||१२२|| योगमासां तु यो विद्याद्देशकालोपपादितम्| पुरुषं पुरुषं वीक्ष्य स ज्ञेयो भिषगुत्तमः||१२३||

Adhikarana 52 (124-125) · Śloka 125

यथा विषं यथा शस्त्रं यथाऽग्निरशनिर्यथा| तथौषधमविज्ञातं विज्ञातममृतं यथा||१२४|| औषधं ह्यनभिज्ञातं नामरूपगुणैस्त्रिभिः| विज्ञातं चापि दुर्युक्तमनर्थायोपपद्यते||१२५||

Adhikarana 53 (126-133) · Śloka 133

योगादपि विषं तीक्ष्णमुत्तमं भेषजं भवेत्| भेषजं चापि दुर्युक्तं तीक्ष्णं सम्पद्यते विषम्||१२६|| तस्मान्न भिषजा युक्तं युक्तिबाह्येन भेषजम्| धीमता किञ्चिदादेयं जीवितारोग्यकाङ्क्षिणा||१२७|| कुर्यान्निपतितो मूर्ध्नि सशेषं वासवाशनिः| सशेषमातुरं कुर्यान्नत्वज्ञमतमौषधम्||१२८|| दुःखिताय शयानाय श्रद्दधानाय रोगिणे| यो भेषजमविज्ञाय प्राज्ञमानी प्रयच्छति||१२९|| त्यक्तधर्मस्य पापस्य मृत्युभूतस्य दुर्मतेः| नरो नरकपाती स्यात्तस्य सम्भाषणादपि||१३०|| वरमाशीविषविषं क्वथितं ताम्रमेव वा| पीतमत्यग्निसन्तप्ता भक्षिता वाऽप्ययोगुडाः||१३१|| नतु श्रुतवतां वेशं बिभ्रता शरणागतात्| गृहीतमन्नं पानं वा वित्तं वा रोगपीडितात्||१३२|| भिषग्बुभूषुर्मतिमानतः स्वगुणसम्पदि| परं प्रयत्नमातिष्ठेत् प्राणदः स्याद्यथा नृणाम्||१३३||

Adhikarana 54 (134) · Śloka 134

तदेव युक्तं भैषज्यं यदारोग्याय कल्पते| स चैव भिषजां श्रेष्ठो रोगेभ्यो यः प्रमोचयेत्||१३४||

Adhikarana 55 (135) · Śloka 135

सम्यक्प्रयोगं सर्वेषां सिद्धिराख्याति कर्मणाम्| सिद्धिराख्याति सर्वैश्च गुणैर्युक्तं भिषक्तमम्||१३५||

Adhikarana 56 (136-140) · Śloka 140

तत्र श्लोकाः- आयुर्वेदागमो हेतुरागमस्य प्रवर्तनम्| सूत्रणस्याभ्यनुज्ञानमायुर्वेदस्य निर्णयः||१३६|| सम्पूर्णं कारणं कार्यमायुर्वेदप्रयोजनम्| हेतवश्चैव दोषाश्च भेषजं सङ्ग्रहेण च||१३७|| रसाः सप्रत्ययद्रव्यास्त्रिविधो द्रव्यसङ्ग्रहः| मूलिन्यश्च फलिन्यश्च स्नेहाश्च लवणानि च||१३८|| मूत्रं क्षीराणि वृक्षाश्च षड् ये क्षीरत्वगाश्रयाः| कर्माणि चैषां सर्वेषां योगायोगगुणागुणाः||१३९|| वैद्यापवादो यत्रस्थाः सर्वे च भिषजां गुणाः| सर्वमेतत् समाख्यातं पूर्वाध्याये महर्षिणा||१४०||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते सूत्रस्थाने दीर्घञ्जीवितीयो नाम प्रथमोऽध्यायः||१||