Adhikarana vAtAdyAdhikyAjjaTharAnalasya caturvidhatvam (1) · Śloka 1
অথাগ্নিমান্দ্যাজীর্ণ-বিসূচিকালসক-বিলম্বিকানিদানম্ | মন্দস্তীক্ষ্ণোঽথ বিষমঃ সমশ্চেতি চতুর্বিধঃ | কফপিত্তানিলাধিক্যাত্তত্সাম্যাজ্জাঠরোঽনলঃ ||১||
अथाग्निमान्द्याजीर्ण-विसूचिकालसक-विलम्बिकानिदानम् | मन्दस्तीक्ष्णोऽथ विषमः समश्चेति चतुर्विधः | कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरोऽनलः ||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShamAdyagnibhedAnAM kAryaM, samAgni-mandAgni-viShamAgni-tIkShNAgnilakShaNAni ca (2-4) · Śloka 4
বিষমো বাতজান্ রোগান্ তীক্ষ্ণঃ পিত্তনিমিত্তজান্ | করোত্যগ্নিস্তথা মন্দো বিকারান্ কফসম্ভবান্ ||২|| সমা সমাগ্নেরশিতা মাত্রা সম্যগ্বিপচ্যতে | স্বল্পাঽপি নৈব মন্দাগ্নের্বিষমাগ্নেস্তু দেহিনঃ ||৩|| কদাচিত্ পচ্যতে সম্যক্কদাচিন্ন বিপচ্যতে | মাত্রাঽতিমাত্রাঽপ্যশিতা সুখং যস্য বিপচ্যতে | তীক্ষ্ণাগ্নিরিতি তং বিদ্যাত্ সমাগ্নিঃ শ্রেষ্ঠ উচ্যতে ||৪||
विषमो वातजान् रोगान् तीक्ष्णः पित्तनिमित्तजान् | करोत्यग्निस्तथा मन्दो विकारान् कफसम्भवान् ||२|| समा समाग्नेरशिता मात्रा सम्यग्विपच्यते | स्वल्पाऽपि नैव मन्दाग्नेर्विषमाग्नेस्तु देहिनः ||३|| कदाचित् पच्यते सम्यक्कदाचिन्न विपच्यते | मात्राऽतिमात्राऽप्यशिता सुखं यस्य विपच्यते | तीक्ष्णाग्निरिति तं विद्यात् समाग्निः श्रेष्ठ उच्यते ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNabhedAH (5-6) · Śloka 6
আমং বিদগ্ধং বিষ্টব্ধং কফপিত্তানিলৈস্ত্রিভিঃ | অজীর্ণং কেচিদিচ্ছন্তি চতুর্থং রসশেষতঃ ||৫|| (সু. সূ. অ. ৪৬) | অজীর্ণং পঞ্চমং কেচিন্নির্দোষং দিনপাকি চ | বদন্তি ষষ্ঠং চাজীর্ণং প্রাকৃতং প্রতিবাসরম্ ||৬||
आमं विदग्धं विष्टब्धं कफपित्तानिलैस्त्रिभिः | अजीर्णं केचिदिच्छन्ति चतुर्थं रसशेषतः ||५|| (सु. सू. अ. ४६) | अजीर्णं पञ्चमं केचिन्निर्दोषं दिनपाकि च | वदन्ति षष्ठं चाजीर्णं प्राकृतं प्रतिवासरम् ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNanidAnam (7-9) · Śloka 9
অত্যম্বুপানাদ্বিষমাশনাচ্চ সন্ধারণাত্ স্বপ্নবিপর্যযাচ্চ | কালেঽপি সাত্ম্যং লঘু চাপি ভুক্তমন্নং ন পাকং ভজতে নরস্য ||৭|| ঈর্ষ্যাভযক্রোধপরিপ্লুতেন লুব্ধেন রুগ্দৈন্যনিপীডিতেন | প্রদ্বেষযুক্তেন চ সেব্যমানমন্নং ন সম্যক্পরিপাকমেতি ||৮|| (সু. সূ. অ. ৪৬) | মাত্রযাঽপ্যভ্যবহৃতং পথ্যং চান্নং ন জীর্যতি | চিন্তাশোকভযক্রোধদুঃখশয্যাপ্রজাগরৈঃ ||৯|| (চ. বি. অ. ২) |
अत्यम्बुपानाद्विषमाशनाच्च सन्धारणात् स्वप्नविपर्ययाच्च | कालेऽपि सात्म्यं लघु चापि भुक्तमन्नं न पाकं भजते नरस्य ||७|| ईर्ष्याभयक्रोधपरिप्लुतेन लुब्धेन रुग्दैन्यनिपीडितेन | प्रद्वेषयुक्तेन च सेव्यमानमन्नं न सम्यक्परिपाकमेति ||८|| (सु. सू. अ. ४६) | मात्रयाऽप्यभ्यवहृतं पथ्यं चान्नं न जीर्यति | चिन्ताशोकभयक्रोधदुःखशय्याप्रजागरैः ||९|| (च. वि. अ. २) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmAjIrNa-vidagdhAjIrNa-viShTabdhAjIrNa-rasasheShAjIrNalakShaNAni (10-12) · Śloka 13
তত্রামে গুরুতোত্ক্লেদঃ শোথো গণ্ডাক্ষিকূটগঃ | উদ্গারশ্চ যথাভুক্তমবিদগ্ধঃ প্রবর্ততে ||১০|| বিদগ্ধে ভ্রমতৃণ্মূর্ছাঃ পিত্তাচ্চ বিবিধা রুজঃ | উদ্গারশ্চ সধূমাম্লঃ স্বেদো দাহশ্চ জাযতে ||১১|| বিষ্টব্ধে শূলমাধ্মানং বিবিধা বাতবেদনাঃ | মলবাতাপ্রবৃত্তিশ্চ স্তম্ভো মোহাঽঙ্গপীডনম্ ||১২|| রসশেষেঽন্নবিদ্বেষো হৃদযাশুদ্ধিগৌরবে |১৩|
तत्रामे गुरुतोत्क्लेदः शोथो गण्डाक्षिकूटगः | उद्गारश्च यथाभुक्तमविदग्धः प्रवर्तते ||१०|| विदग्धे भ्रमतृण्मूर्छाः पित्ताच्च विविधा रुजः | उद्गारश्च सधूमाम्लः स्वेदो दाहश्च जायते ||११|| विष्टब्धे शूलमाध्मानं विविधा वातवेदनाः | मलवाताप्रवृत्तिश्च स्तम्भो मोहाऽङ्गपीडनम् ||१२|| रसशेषेऽन्नविद्वेषो हृदयाशुद्धिगौरवे |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNopadravAH (13) · Śloka 13
মূর্ছা প্রলাপো বমথুঃ প্রসেকঃ সদনং ভ্রমঃ | উপদ্রবা ভবন্ত্যেতে মরণং চাপ্যজীর্ণতঃ ||১৩|| (সু. সূ. অ. ৪৬) |
मूर्छा प्रलापो वमथुः प्रसेकः सदनं भ्रमः | उपद्रवा भवन्त्येते मरणं चाप्यजीर्णतः ||१३|| (सु. सू. अ. ४६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNakAraNeShvatimAtrabhojanasya visheShakAraNatvam (14) · Śloka 14
অনাত্মবন্তঃ পশুবদ্ভুঞ্জতে যেঽপ্রমাণতঃ | রোগানীকস্য তে মূলমজীর্ণং প্রাপ্নুবন্তি হি ||১৪||
अनात्मवन्तः पशुवद्भुञ्जते येऽप्रमाणतः | रोगानीकस्य ते मूलमजीर्णं प्राप्नुवन्ति हि ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNebhyo visUcyAdisambhavaH (15) · Śloka 15
অজীর্ণমামং বিষ্টব্ধং বিদগ্ধং চ যদীরিতম্ | বিসূচ্যলসকৌ তস্মাদ্ভবেচ্চাপি বিলম্বিকা ||১৫|| (সু. উ. তং. অ. ৫৬) |
अजीर्णमामं विष्टब्धं विदग्धं च यदीरितम् | विसूच्यलसकौ तस्माद्भवेच्चापि विलम्बिका ||१५|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAnirukti (16-17) · Śloka 17
সূচীভিরিব গাত্রাণি তুদন্ সন্তিষ্ঠতেঽনিলঃ | যস্যাজীর্ণেন সা বৈদ্যৈর্বিসূচীতি নিগদ্যতে ||১৬|| ন তাং পরিমিতাহারা লভন্তে বিদিতাগমাঃ | মূঢাস্তামজিতাত্মানো লভন্তেঽশনলোলুপাঃ ||১৭|| (সু. উ. তং. অ. ৫৬) |
सूचीभिरिव गात्राणि तुदन् सन्तिष्ठतेऽनिलः | यस्याजीर्णेन सा वैद्यैर्विसूचीति निगद्यते ||१६|| न तां परिमिताहारा लभन्ते विदितागमाः | मूढास्तामजितात्मानो लभन्तेऽशनलोलुपाः ||१७|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAlakShaNam (18) · Śloka 18
মূর্ছাঽতিসারো বমথুঃ পিপাসা শূলং ভ্রমোদ্বেষ্টনজৃম্ভদাহাঃ | বৈবর্ণ্যকম্পৌ হৃদযে রুজশ্চ ভবন্তি তস্যাং শিরসশ্চ ভেদঃ ||১৮|| (সু. উ. তং. অ. ৫৬) |
मूर्छाऽतिसारो वमथुः पिपासा शूलं भ्रमोद्वेष्टनजृम्भदाहाः | वैवर्ण्यकम्पौ हृदये रुजश्च भवन्ति तस्यां शिरसश्च भेदः ||१८|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alasakalakShaNam (19-20) · Śloka 20
কুক্ষিরানহ্যতেঽত্যর্থং প্রতাম্যেত্ পরিকূজতি | নিরুদ্ধো মারুতশ্চৈব কুক্ষাবুপরি ধাবতি ||১৯|| বাতবর্চোনিরোধশ্চ যস্যাত্যর্থং ভবেদপি | তস্যালসকমাচষ্টে তৃষ্ণোদ্গারৌ চ যস্য তু ||২০|| (সু. উ. তং. অ. ৫৬) |
कुक्षिरानह्यतेऽत्यर्थं प्रताम्येत् परिकूजति | निरुद्धो मारुतश्चैव कुक्षावुपरि धावति ||१९|| वातवर्चोनिरोधश्च यस्यात्यर्थं भवेदपि | तस्यालसकमाचष्टे तृष्णोद्गारौ च यस्य तु ||२०|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vilambikAlakShaNam (21) · Śloka 21
দুষ্টং তু ভুক্তং কফমারুতাভ্যাং প্রবর্ততে নোর্ধ্বমধশ্চ যস্য | বিলম্বিকাং তাং ভৃশদুশ্চিকিত্স্যামাচক্ষতে শাস্ত্রবিদঃ পুরাণাঃ ||২১|| (সু. উ. তং. অ. ৫৬) |
दुष्टं तु भुक्तं कफमारुताभ्यां प्रवर्तते नोर्ध्वमधश्च यस्य | विलम्बिकां तां भृशदुश्चिकित्स्यामाचक्षते शास्त्रविदः पुराणाः ||२१|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNajanyasyAmasya kAryAntaram (22) · Śloka 22
যত্রস্থমামং বিরুজেত্তমেব দেশং বিশেষেণ বিকারজাতৈঃ | দোষেণ যেনাবততং শরীরং তল্লক্ষণৈরামসমুদ্ভবৈশ্চ ||২২|| (সু. উ. তং. অ. ৫৬) |
यत्रस्थमामं विरुजेत्तमेव देशं विशेषेण विकारजातैः | दोषेण येनावततं शरीरं तल्लक्षणैरामसमुद्भवैश्च ||२२|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcyalasakayorasAdhyalakShaNam (23) · Śloka 23
যঃ শ্যাবদন্তৌষ্ঠনখোঽল্পসঞ্জ্ঞো বম্যর্দিতোঽভ্যন্তরযাতনেত্রঃ | ক্ষামস্বরঃ সর্ববিমুক্তসন্ধির্যাযান্নরঃ সোঽপুনরাগমায ||২৩|| (সু. উ. তং. অ. ৫৬) |
यः श्यावदन्तौष्ठनखोऽल्पसञ्ज्ञो वम्यर्दितोऽभ्यन्तरयातनेत्रः | क्षामस्वरः सर्वविमुक्तसन्धिर्यायान्नरः सोऽपुनरागमाय ||२३|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jIrNAhAralakShaNaM, visUcikAyA upadravAH, sAmAnyAjIrNalakShaNaM ca (24-27) · Śloka 27
উদ্গারশুদ্ধিরুত্সাহো বেগোত্সর্গো যথোচিতঃ | লঘুতা ক্ষুত্পিপাসা চ জীর্ণাহারস্য লক্ষণম্ ||২৪|| নিদ্রানাশোঽরতিঃ কম্পো মূত্রাঘাতো বিসঞ্জ্ঞতা | অমী হ্যুপদ্রবা ঘোরা বিসূচ্যাং পঞ্চ দারুণাঃ ||২৫|| প্রাযেণাহারবৈষম্যাদজীর্ণং জাযতে নৃণাম্ | তন্মূলো রোগসঙ্ঘাতস্তদ্বিনাশাদ্বিনশ্যতি ||২৬|| গ্লানিগৌরববিষ্টম্ভভ্রমমারুতমূঢতাঃ | বিবন্ধো বা প্রবৃত্তির্বা সামান্যাজীর্ণলক্ষণম্ ||২৭||
उद्गारशुद्धिरुत्साहो वेगोत्सर्गो यथोचितः | लघुता क्षुत्पिपासा च जीर्णाहारस्य लक्षणम् ||२४|| निद्रानाशोऽरतिः कम्पो मूत्राघातो विसञ्ज्ञता | अमी ह्युपद्रवा घोरा विसूच्यां पञ्च दारुणाः ||२५|| प्रायेणाहारवैषम्यादजीर्णं जायते नृणाम् | तन्मूलो रोगसङ्घातस्तद्विनाशाद्विनश्यति ||२६|| ग्लानिगौरवविष्टम्भभ्रममारुतमूढताः | विबन्धो वा प्रवृत्तिर्वा सामान्याजीर्णलक्षणम् ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ইতি শ্রীমাধবকরবিরচিতে মাধবনিদানেঽগ্নিমান্দ্যাজীর্ণবিসূচিকালসকবিলম্বিকানিদানং সমাপ্তম্ ||৬||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽग्निमान्द्याजीर्णविसूचिकालसकविलम्बिकानिदानं समाप्तम् ||६||
🔊 Audio coming soon