ਅਥਾਤੀਸਾਰਨਿਦਾਨਮ੍ | ਗੁਰ੍ਵਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਦ੍ਰਵਸ੍ਥੂਲਾਤਿਸ਼ੀਤਲੈਃ | ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਜੀਰ੍ਣੈਰ੍ਵਿਸਮੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਭੋਜਨੈਃ ||੧|| ਸ੍ਨੇਹਾਦ੍ਯੈਰਤਿਯੁਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਮਿਥ੍ਯਾਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਵਿਸੈਰ੍ਭਯੈਃ | ਸ਼ੋਕਾਦ੍ਦੁਸ੍ਟਾਮ੍ਬੁਮਦ੍ਯਾਤਿਪਾਨੈਃ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਰ੍ਤੁਪਰ੍ਯਯੈਃ ||੨|| ਜਲਾਭਿਰਮਣੈਰ੍ਵੇਗਵਿਘਾਤੈਃ ਕ੍ਰਿਮਿਦੋਸਤਃ | ਨਣਾਂ ਭਵਤ੍ਯਤੀਸਾਰੋ ਲਕ੍ਸ੍ਣਂ ਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ||੩|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੦) |
View original
अथातीसारनिदानम् | गुर्वतिस्निग्धरूक्षोष्णद्रवस्थूलातिशीतलैः | विरुद्धाध्यशनाजीर्णैर्विषमैश्चापि भोजनैः ||१|| स्नेहाद्यैरतियुक्तैश्च मिथ्यायुक्तैर्विषैर्भयैः | शोकाद्दुष्टाम्बुमद्यातिपानैः सात्म्यर्तुपर्ययैः ||२|| जलाभिरमणैर्वेगविघातैः क्रिमिदोषतः | नृणां भवत्यतीसारो लक्ष्णं तस्य वक्ष्यते ||३|| (सु. उ. तं. अ. ४०) |
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇਤੀਸਾਰਪਾਠਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਯੋਰਨ੍ਯੋਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਜ੍ਵਰਾਨਨ੍ਤਰਮਤੀਸਾਰਮਾਹ ਗੁਰ੍ਵਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਰੁਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਾਤ੍ਰਾਗੁਰੁਰ੍ਗਹ੍ਯਤੇ, ਯਥਾਤਿਮਾਤ੍ਰੋਪਯੁਕ੍ਤੋ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿਃ; ਤਥਾ ਸ੍ਵਭਾਵਗੁਰੁ ਚ ਮਾਸਾਦਿ; ਅਥਵਾ ਗੁਣਤਃ ਪਾਕਤਸ਼੍ਚ| ਅਤਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ਤੈਃ ਸਹ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਥੂਲਂ ਸਂਹਤਾਵਯਵਂ, ਯਥਾ– ਲਡ੍ਡੁਕਪਿਸ੍ਟਕਾਦਿ| ਸ਼ੀਤਲਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦ੍ਵੀਰ੍ਯਾਚ੍ਚ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਿਤਿ ਸਂਯੋਗਦੇਸ਼ਕਾਲਮਾਤ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ, ਯਥਾ– ਕ੍ਸੀਰਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿ; ਤਚ੍ਚ ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਹਿਤਾਹਿਤੀਯੇਧ੍ਯਾਯੇ (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੨੦), ਚਰਕੇ ਚਾਤ੍ਰੇਯਭਦ੍ਰਕਾਪ੍ਯੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੬) ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਪੂਰ੍ਵਦਿਨਾਹਾਰਾਜੀਰ੍ਣੇ ਭੋਜਨਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ– “ਭੁਕ੍ਤਂ ਪੂਰ੍ਵਾਨ੍ਨਸ਼ੇਸੇ ਤੁ ਪੁਨਰਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਮਤਮ੍|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੫) ਇਤਿ; ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ| ਅਜੀਰ੍ਣਮ੍ ਅਪਕ੍ਵਮਨ੍ਨਮ੍| ਵਿਸਮਮ੍ ਅਕਾਲਾਦਿਭੋਜਨਾਦਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਬਹੁਸ੍ਤੋਕਮਕਾਲੇ ਵਾ ਤਜ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਮ੍|” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬) ਇਤਿ| ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ| ‘ਵਿਸਮੈਃ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯੈਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਭੋਜਨੈਰਿਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਦਿਭਿਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਨੇਹਾਦ੍ਯੈਰਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹਃ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਂ, ਸ੍ਨੇਹ ਆਦ੍ਯੋ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਸ੍ਨੇਹਾਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵੇਦਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਨੁਵਾਸਨਨਿਰੂਹਾਃ, ਤੈਰਤਿਯੁਕ੍ਤੈਰਿਤਿ ਅਤਿਯੋਗਯੁਕ੍ਤੈਃ| ਏਤਚ੍ਚ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਂ ਬੋਧ੍ਯਂ, ਵਮਨਾਤਿਯੋਗਸ੍ਯਾਤਿਸਾਰਕਾਰਣਤ੍ਵਾਯੋਗਾਤ੍| ਮਿਥ੍ਯਾਯੁਕ੍ਤੈਰਿਤਿ ਹੀਨਯੋਗਯੁਕ੍ਤੈਃ, ਵਮਨਾਦਿਕਰ੍ਮਣਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਭਾਵਾਤ੍, ਹੀਨਯੋਗਾਤ੍ਤੁ ਤੇ ਦੋਸਾਨੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯਾਤੀਸਾਰਾਯ ਸ੍ਯੁਃ| ਨਨੁ, ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਮਨਂ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਰੇਕਂ ਕਰੋਤਿ, ਵਿਰੇਕਸ਼੍ਚ ਵਮਨਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਤੇਸਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯੇਵ| ਨ, ਸੋਪ੍ਯਯੋਗ ਏਵੇਤਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਯੋਗਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦਤਿਯੋਗੋਤਿਵਰ੍ਤਨਮ੍| ਅਯੋਗਃ ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯੇਨ ਨ ਚਾਲ੍ਪਂ ਵਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍||” (ਚ. ਸਿ. ਅ. ੬) ਇਤਿ| ਵਿਸਮਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਵਰਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਅਧੋਗਤ੍ਵਾਤ੍; ਕਾਰ੍ਤਿਕਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਵਿਸਂ ਦੂਸੀਵਿਸਂ, ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣੇਸ੍ਵਤੀਸਾਰਪਾਠਾਤ੍| ਦੁਸ੍ਟਾਮ੍ਬੁਮਦ੍ਯਾਤਿਪਾਨੈਰਿਤਿ ਦੁਸ੍ਟਂ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਂ, ਦੁਸ੍ਟਯੋਰਮ੍ਬੁਮਦ੍ਯਯੋਃ ਪਾਨਾਤ੍, ਅਦੁਸ੍ਟਯੋਰਪ੍ਯਤਿਪਾਨਾਤ੍| ਯਥਾ ਚਰਕਃ– “ਦੁਸ੍ਟਮਦ੍ਯਪਾਨੀਯਾਤਿਪਾਨਾਤ੍” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੯) ਇਤਿ| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਰ੍ਤੁਪਰ੍ਯਯੈਰਿਤਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਪਰ੍ਯਯੈਰਤੁਵਿਪਰ੍ਯਯੈਸ਼੍ਚ, ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਪਰ੍ਯਯੋਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍| ਨਚ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ‘ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯੈਃ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ ਆਤ੍ਰੇਯਭਦ੍ਰਕਾਪ੍ਯੀਯੇ– “ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਹਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਭ੍ਯਾਸਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਚ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੬) ਇਤਿ; ਆਹਾਰਾਚਾਰਭੇਦਾਦਨ੍ਨਪਾਨਭੇਦਾਦ੍ਵਾ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਜਲਾਭਿਰਮਰਣੈਰਿਤਿ ਜਲਕ੍ਰੀਡਾਦਿਭਿਃ| ਵੇਗਵਿਘਾਤੈਰਿਤਿ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਮ੍ ਕ੍ਰਿਮਿਦੋਸਤ ਇਤਿ ਕ੍ਰਿਮਿਭਿਃ ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਦੂਸਣਾਤ੍, ਕ੍ਰਿਮਿਜਨਿਤਵਾਤਾਦਿਕੋਪਾਦ੍ਵਾ| ਏਤਾਨਿ ਚ ਨਿਦਾਨਾਨਿ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਨਿ, ਦੋਸਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤੁਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਪਠਿਤਾਨਿ ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਨਿਦਾਨਵਿਸ਼ੇਸਪਾਠੇ ਪ੍ਰਾਯੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮਿਤਿ||੧-੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇਤੀਸਾਰਪਾਠਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਯੋਰਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਜ੍ਵਰਾਨਨ੍ਤਰਮਤੀਸਾਰਮਾਹ– ਗੁਰ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਰੁਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਾਤ੍ਰਾਗੁਰੁਰ੍ਗਹ੍ਯਤੇ ਤਥਾ ਸ੍ਵਭਾਵਗੁਰੁ ਮਾਸਾਦਿ; ਅਥਵਾ ਗੁਣਤਃ ਪਾਕਤਸ਼੍ਚ| ਅਤਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ਤੈਃ ਸਹ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਥੂਲਂ ਸਂਹਤਾਵਯਵਂ ਯਥਾ ਲਡ੍ਡੁਕਪਿਸ੍ਟਕਾਦਿ| ਸ਼ੀਤਲਂ ਵੀਰ੍ਯਤਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਚ੍ਚ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਿਤਿ ਸਂਯੋਗਦੇਸ਼ਕਾਲਮਾਤ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਕ੍ਸੀਰਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿ| ਤਚ੍ਚ ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰਂ ਸੌਸ਼੍ਰੁਤੇ ਹਿਤਾਹਿਤੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ ਚਰਕੇ ਚਾਤ੍ਰੇਯਭਦ੍ਰਕਾਪ੍ਯੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਪੂਰ੍ਵਦਿਨਾਹਾਰੇਜੀਰ੍ਣੇ ਭੋਜਨਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ– “ਭੁਕ੍ਤਂ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਨਸ਼ੇਸੇ ਤੁ ਪੁਨਰਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਮਤਮ੍” ਇਤਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਮਪਕ੍ਵਾਨ੍ਨਂ ਚਰ੍ਵਣਾਦਿ, ਅਨ੍ਯੇਜੀਰ੍ਣਮਾਮਵਿਦਗ੍ਧਾਦਿ| ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਬਹੁ ਸ੍ਤੋਕਮਕਾਲੇ ਚ ਤਜ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਮ੍” ਇਤਿ| ਵਿਸਮੈਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨੇ ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯੈਰਿਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਭੋਜਨੈਰਿਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਦਿਭਿਃ ਸਰ੍ਵੈਰੇਵ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਨੇਹਾਦ੍ਯੈਰਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਨੁਵਾਸਨਨਿਰੂਹਾਸ੍ਤੈਰਤਿਯੁਕ੍ਤੈਃ ਅਤਿਯੋਗਯੁਕ੍ਤੈਃ| ਏਤਚ੍ਚ ਯਥਾਯੋਗਂ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਵਮਨਾਤਿਯੋਗਸ੍ਯਾਤਿਸਾਰਕਾਰਕਤ੍ਵਾਯੋਗਾਤ੍| ਮਿਥ੍ਯਾਯੁਕ੍ਤੈਰਿਤਿ ਹੀਨਂ ਚ ਯੋਗਯੁਕ੍ਤੈਃ, ਵਮਨਾਦਿਕਰ੍ਮਣਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਭਾਵਾਤ੍| ਹੀਨਯੋਗਾਸ੍ਤੁ ਤੇ ਦੋਸਾਨੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯਾਤਿਸਾਰਾਯ ਸ੍ਯੁਃ| ਨਨੁ ਵਮਨਂ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਿਰੇਕਂ ਕਰੋਤਿ, ਵਿਰੇਕਸ਼੍ਚ ਵਮਨਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਤੇਸਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯੇਵ; ਨ ਸੋਪ੍ਯਯੋਗ ਏਵੇਤਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਯੋਗਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦਤਿਯੋਗੋਤਿਵਰ੍ਤਨਮ੍| ਅਯੋਗਃ ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯੇਨ ਨ ਚਾਲ੍ਪਂ ਵਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍” ਇਤਿ| ਵਿਸਂ ਸ੍ਥਾਵਰਮਧੋਗਤ੍ਵਾਤ੍, ਦੂਸੀਵਿਸਂ ਵਾ| ਸ਼ੋਕੋ ਬਨ੍ਧੁਵਿਯੋਗਾਦਿਨਾਮ੍| ਦੁਸ੍ਟਾਮ੍ਬੁ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਜਲਂ, ਮਦ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ, ਤਯੋਰਤਿਪਾਨਮ੍| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍ ਤੁਵਿਪਰ੍ਯਯਾਚ੍ਚ| ਜਲਾਤਿਰਮਣੈਃ ਪਾਨੀਯਾਤਿਕ੍ਰੀਡਨੈਃ| ਵੇਗਵਿਘਾਤੈਰਿਤਿ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਂ ਵੇਗਨਿਰੋਧਨੈਃ| ਕਮਿਦੋਸਤਃ ਕਮਿਭਿਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਦੂਸਣਾਤ੍ ਕਮਿਜਨਿਤਵਾਤਾਦਿਕੋਪਾਦ੍ਵਾ| ਏਤਾਨਿ ਚ ਨਿਦਾਨਾਨਿ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਨਿ ਦੋਸਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤੁਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਨਿਦਾਨਵਿਸ਼ੇਸਪਾਠੇ ਪ੍ਰਾਯੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਂ ਇਤਿ||੧-੩||