೩. ಅತೀಸಾರನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಿತ್ತಜ್ವರೇಽತೀಸಾರಪಾಠಾಜ್ಜ್ವರಾತೀಸಾರಯೋರನ್ಯೋನ್ಯೋಪದ್ರವತ್ವಾಚ್ಚ ಜ್ವರಾನನ್ತರಮತೀಸಾರಮಾಹ ಗುರ್ವತಿಸ್ನಿಗ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಗುರುಶಬ್ದೇನ ಮಾತ್ರಾಗುರುರ್ಗೃಹ್ಯತೇ, ಯಥಾಽತಿಮಾತ್ರೋಪಯುಕ್ತೋ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದಿಃ; ತಥಾ ಸ್ವಭಾವಗುರು ಚ ಮಾಷಾದಿ; ಅಥವಾ ಗುಣತಃ ಪಾಕತಶ್ಚ| ಅತಿಶಬ್ದಃ ಸ್ಥೂಲಾನ್ತೈಃ ಸಹ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಸ್ಥೂಲಂ ಸಂಹತಾವಯವಂ, ಯಥಾ– ಲಡ್ಡುಕಪಿಷ್ಟಕಾದಿ| ಶೀತಲಂ ಸ್ಪರ್ಶಾದ್ವೀರ್ಯಾಚ್ಚ| ವಿರುದ್ಧಮಿತಿ ಸಂಯೋಗದೇಶಕಾಲಮಾತ್ರಾದಿಭಿರ್ವಿರುದ್ಧಂ, ಯಥಾ– ಕ್ಷೀರಮತ್ಸ್ಯಾದಿ; ತಚ್ಚ ಬಹುಪ್ರಕಾರಂ ಸುಶ್ರುತೇ ಹಿತಾಹಿತೀಯೇಽಧ್ಯಾಯೇ (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೦), ಚರಕೇ ಚಾತ್ರೇಯಭದ್ರಕಾಪ್ಯೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೬) ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಅಧ್ಯಶನಂ ಪೂರ್ವದಿನಾಹಾರಾಜೀರ್ಣೇ ಭೋಜನಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ– “ಭುಕ್ತಂ ಪೂರ್ವಾನ್ನಶೇಷೇ ತು ಪುನರಧ್ಯಶನಂ ಮತಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೫) ಇತಿ; ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರ| ಅಜೀರ್ಣಮ್ ಅಪಕ್ವಮನ್ನಮ್| ವಿಷಮಮ್ ಅಕಾಲಾದಿಭೋಜನಾದಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಬಹುಸ್ತೋಕಮಕಾಲೇ ವಾ ತಜ್ಜ್ಞೇಯಂ ವಿಷಮಾಶನಮ್|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೬) ಇತಿ| ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರ| ‘ವಿಷಮೈಃ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಅಸಾತ್ಮ್ಯೈಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ಭೋಜನೈರಿತಿ ವಿರುದ್ಧಾದಿಭಿಃ ಸರ್ವೈಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಸ್ನೇಹಾದ್ಯೈರಿತಿ ಸ್ನೇಹಃ ಸ್ನೇಹಪಾನಂ, ಸ್ನೇಹ ಆದ್ಯೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಸ್ನೇಹಾದ್ಯಾಃ ಸ್ವೇದವಮನವಿರೇಚನಾನುವಾಸನನಿರೂಹಾಃ, ತೈರತಿಯುಕ್ತೈರಿತಿ ಅತಿಯೋಗಯುಕ್ತೈಃ| ಏತಚ್ಚ ಯಥಾಯೋಗ್ಯಂ ಬೋಧ್ಯಂ, ವಮನಾತಿಯೋಗಸ್ಯಾತಿಸಾರಕಾರಣತ್ವಾಯೋಗಾತ್| ಮಿಥ್ಯಾಯುಕ್ತೈರಿತಿ ಹೀನಯೋಗಯುಕ್ತೈಃ, ವಮನಾದಿಕರ್ಮಣಾಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾಭಾವಾತ್, ಹೀನಯೋಗಾತ್ತು ತೇ ದೋಷಾನುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯಾತೀಸಾರಾಯ ಸ್ಯುಃ| ನನು, ಕದಾಚಿದ್ವಮನಂ ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ವಿರೇಕಂ ಕರೋತಿ, ವಿರೇಕಶ್ಚ ವಮನಮಿತಿ ದರ್ಶನಾತ್ತೇಷಾಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ ಸಮ್ಭವತ್ಯೇವ| ನ, ಸೋಽಪ್ಯಯೋಗ ಏವೇತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಯೋಗಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾದತಿಯೋಗೋಽತಿವರ್ತನಮ್| ಅಯೋಗಃ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯೇನ ನ ಚಾಲ್ಪಂ ವಾ ಪ್ರವರ್ತನಮ್||” (ಚ. ಸಿ. ಅ. ೬) ಇತಿ| ವಿಷಮತ್ರ ಸ್ಥಾವರಮುಚ್ಯತೇ, ಅಧೋಗತ್ವಾತ್; ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತ್ವಾಹ– ವಿಷಂ ದೂಷೀವಿಷಂ, ತಲ್ಲಕ್ಷಣೇಷ್ವತೀಸಾರಪಾಠಾತ್| ದುಷ್ಟಾಮ್ಬುಮದ್ಯಾತಿಪಾನೈರಿತಿ ದುಷ್ಟಂ ವ್ಯಾಪನ್ನಂ, ದುಷ್ಟಯೋರಮ್ಬುಮದ್ಯಯೋಃ ಪಾನಾತ್, ಅದುಷ್ಟಯೋರಪ್ಯತಿಪಾನಾತ್| ಯಥಾ ಚರಕಃ– “ದುಷ್ಟಮದ್ಯಪಾನೀಯಾತಿಪಾನಾತ್” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೯) ಇತಿ| ಸಾತ್ಮ್ಯರ್ತುಪರ್ಯಯೈರಿತಿ ಸಾತ್ಮ್ಯವಿಪರ್ಯಯೈರೃತುವಿಪರ್ಯಯೈಶ್ಚ, ಸಾತ್ಮ್ಯವಿಪರ್ಯಯೋಽಸಾತ್ಮ್ಯಮ್| ನಚ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ‘ಅಸಾತ್ಮ್ಯೈಃ’ ಇತ್ಯನೇನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ ಆತ್ರೇಯಭದ್ರಕಾಪ್ಯೀಯೇ– “ ದ್ವಿವಿಧಂ ಹಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಪ್ರಕೃತಿಸಾತ್ಮ್ಯಮಭ್ಯಾಸಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಚ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೬) ಇತಿ; ಆಹಾರಾಚಾರಭೇದಾದನ್ನಪಾನಭೇದಾದ್ವಾ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಜಲಾಭಿರಮರಣೈರಿತಿ ಜಲಕ್ರೀಡಾದಿಭಿಃ| ವೇಗವಿಘಾತೈರಿತಿ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೀನಾಮ್ ಕ್ರಿಮಿದೋಷತ ಇತಿ ಕ್ರಿಮಿಭಿಃ ಪಕ್ವಾಮಾಶಯದೂಷಣಾತ್, ಕ್ರಿಮಿಜನಿತವಾತಾದಿಕೋಪಾದ್ವಾ| ಏತಾನಿ ಚ ನಿದಾನಾನಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ, ದೋಷವ್ಯಾಧಿಹೇತುತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಂ ಪಠಿತಾನಿ ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ನಿದಾನವಿಶೇಷಪಾಠೇ ಪ್ರಾಯೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮಿತಿ||೧-೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಿತ್ತಜ್ವರೇಽತೀಸಾರಪಾಠಾಜ್ಜ್ವರಾತೀಸಾರಯೋರನ್ಯೋಪದ್ರವತ್ವಾಚ್ಚ ಜ್ವರಾನನ್ತರಮತೀಸಾರಮಾಹ– ಗುರ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಗುರುಶಬ್ದೇನ ಮಾತ್ರಾಗುರುರ್ಗೃಹ್ಯತೇ ತಥಾ ಸ್ವಭಾವಗುರು ಮಾಷಾದಿ; ಅಥವಾ ಗುಣತಃ ಪಾಕತಶ್ಚ| ಅತಿಶಬ್ದಃ ಸ್ಥೂಲಾನ್ತೈಃ ಸಹ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಸ್ಥೂಲಂ ಸಂಹತಾವಯವಂ ಯಥಾ ಲಡ್ಡುಕಪಿಷ್ಟಕಾದಿ| ಶೀತಲಂ ವೀರ್ಯತಃ ಸ್ಪರ್ಶಾಚ್ಚ| ವಿರುದ್ಧಮಿತಿ ಸಂಯೋಗದೇಶಕಾಲಮಾತ್ರಾದಿಭಿರ್ವಿರುದ್ಧಂ ಕ್ಷೀರಮತ್ಸ್ಯಾದಿ| ತಚ್ಚ ಬಹುಪ್ರಕಾರಂ ಸೌಶ್ರುತೇ ಹಿತಾಹಿತೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ ಚರಕೇ ಚಾತ್ರೇಯಭದ್ರಕಾಪ್ಯೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಅಧ್ಯಶನಂ ಪೂರ್ವದಿನಾಹಾರೇಽಜೀರ್ಣೇ ಭೋಜನಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ– “ಭುಕ್ತಂ ಪೂರ್ವಾಹ್ನಶೇಷೇ ತು ಪುನರಧ್ಯಶನಂ ಮತಮ್” ಇತಿ| ಅಜೀರ್ಣಮಪಕ್ವಾನ್ನಂ ಚರ್ವಣಾದಿ, ಅನ್ಯೇಽಜೀರ್ಣಮಾಮವಿದಗ್ಧಾದಿ| ವಿಷಮಾಶನಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಬಹು ಸ್ತೋಕಮಕಾಲೇ ಚ ತಜ್ಜ್ಞೇಯಂ ವಿಷಮಾಶನಮ್” ಇತಿ| ವಿಷಮೈರಿತ್ಯತ್ರ ಸ್ಥಾನೇ ಅಸಾತ್ಮ್ಯೈರಿತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ಭೋಜನೈರಿತಿ ವಿರುದ್ಧಾದಿಭಿಃ ಸರ್ವೈರೇವ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಸ್ನೇಹಾದ್ಯೈರಿತಿ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದವಮನವಿರೇಚನಾನುವಾಸನನಿರೂಹಾಸ್ತೈರತಿಯುಕ್ತೈಃ ಅತಿಯೋಗಯುಕ್ತೈಃ| ಏತಚ್ಚ ಯಥಾಯೋಗಂ ಜ್ಞೇಯಂ, ವಮನಾತಿಯೋಗಸ್ಯಾತಿಸಾರಕಾರಕತ್ವಾಯೋಗಾತ್| ಮಿಥ್ಯಾಯುಕ್ತೈರಿತಿ ಹೀನಂ ಚ ಯೋಗಯುಕ್ತೈಃ, ವಮನಾದಿಕರ್ಮಣಾಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾಭಾವಾತ್| ಹೀನಯೋಗಾಸ್ತು ತೇ ದೋಷಾನುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯಾಽತಿಸಾರಾಯ ಸ್ಯುಃ| ನನು ವಮನಂ ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ಕದಾಚಿದ್ವಿರೇಕಂ ಕರೋತಿ, ವಿರೇಕಶ್ಚ ವಮನಮಿತಿ ದರ್ಶನಾತ್ ತೇಷಾಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ ಸಮ್ಭವತ್ಯೇವ; ನ ಸೋಽಪ್ಯಯೋಗ ಏವೇತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಯೋಗಃ ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾದತಿಯೋಗೋಽತಿವರ್ತನಮ್| ಅಯೋಗಃ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯೇನ ನ ಚಾಲ್ಪಂ ವಾ ಪ್ರವರ್ತನಮ್” ಇತಿ| ವಿಷಂ ಸ್ಥಾವರಮಧೋಗತ್ವಾತ್, ದೂಷೀವಿಷಂ ವಾ| ಶೋಕೋ ಬನ್ಧುವಿಯೋಗಾದಿನಾಮ್| ದುಷ್ಟಾಮ್ಬು ವ್ಯಾಪನ್ನಜಲಂ, ಮದ್ಯಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ, ತಯೋರತಿಪಾನಮ್| ಸಾತ್ಮ್ಯವಿಪರ್ಯಯಾತ್ ಋತುವಿಪರ್ಯಯಾಚ್ಚ| ಜಲಾತಿರಮಣೈಃ ಪಾನೀಯಾತಿಕ್ರೀಡನೈಃ| ವೇಗವಿಘಾತೈರಿತಿ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೀನಾಂ ವೇಗನಿರೋಧನೈಃ| ಕೃಮಿದೋಷತಃ ಕೃಮಿಭಿಃ ಪಕ್ವಾಶಯದೂಷಣಾತ್ ಕೃಮಿಜನಿತವಾತಾದಿಕೋಪಾದ್ವಾ| ಏತಾನಿ ಚ ನಿದಾನಾನಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ ದೋಷಹೇತುವ್ಯಾಧಿಹೇತುತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ನಿದಾನವಿಶೇಷಪಾಠೇ ಪ್ರಾಯೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಂ ಇತಿ||೧-೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸರ್ವಾತೀಸಾರಸಾಧಾರಣೀಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಸಂಶಮ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸಂಶಮ್ಯ ಶಮಯಿತ್ವಾ; ಅತ್ರ ಅನ್ತರ್ಭಾವಿತೋ ಣ್ಯರ್ಥಂ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ, ಅಗ್ನಿಂ ಮನ್ದೀಕೃತ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರವೃದ್ಧಃ ಪ್ರದುಷ್ಟಃ| ಅಪಾಂ ಧಾತುರಿತ್ಯನೇನಾಸಮಾಸಕರಣೇನ ರಸಜಲಮೂತ್ರಸ್ವೇದಮೇದಃ ಕಫ ಪಿತ್ತರಕ್ತಾದಯೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ಚರಕೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಶೋಣಿತಾದೀನ್ ಧಾತೂನ್ ದೂಷಯನ್ತಿ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೯) ಇತಿ| ಅಧಃ ಪ್ರಣುನ್ನಃ ಪ್ರೇರಿತಃ, ಸರತಿ ಗಚ್ಛತ್ಯತೀವೇತ್ಯನೇನ ನಿರುಕ್ತಿಮುಕ್ತವಾನ್; ಗುದೇನ ಬಹುದ್ರವಸರಣಮತಿಸಾರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿರುಕ್ತಿರಪಿ ಲಕ್ಷಣಂ ಭವತಿ; ಏತೇನಾಧೋದ್ರವಸರಣತ್ವಾವಿಶೇಷೇಽಪಿ ಗ್ರಹಣ್ಯಾದೀನಾಂ ವ್ಯವಚ್ಛೇದಃ; ವಾತಾತೀಸಾರೇ ತ್ವಲ್ಪತ್ವಂ ಕಫಪಿತ್ತಾತೀಸಾರಾಪೇಕ್ಷಯಾ, ನತು ಗ್ರಹಣ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಇತಿ| ಉಕ್ತಷಡ್ವಿಧತ್ವಂ ವಿಭಜತೇ– ಏಕೈಕಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ನನು ಚರಕದೌ ದೋಷೈರೇಕೈಕಶಸ್ತ್ರಯಃ, ಸನ್ನಿಪಾತೇನೈಕಃ, ಭಯಶೋಕಜೌ ದ್ವೌ, ಏವಂ ಷಡ್ವಿಧಃ, ಅತ್ರ ತ್ವನ್ಯಥೇತಿ ಕೋಽಭಿಪ್ರಾಯಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಚರಕೇ ಭಯಶೋಕಜೌ ಲಕ್ಷಣಸಞ್ಜ್ಞಾಕಾರ್ಯಭೇದಾದ್ಭಿನ್ನಾವುಕ್ತೌ, ಆಮಜಸ್ತ್ವನ್ನಾಜೀರ್ಣಕುಪಿತತ್ರಿದೋಷಜತ್ವೇನ ಸನ್ನಿಪಾತೇನಾವರುದ್ಧ ಇತಿ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ, ಸುಶ್ರುತೇ ತು ಹೇತುಪ್ರತ್ಯನೀಕಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ಶೋಕಜಾಮಜೌ ಪಠಿತೌ ವಾತಜತ್ವಸನ್ನಿಪಾತಜತ್ವಾಭೇದೇಽಪಿ, ಯಥಾ ವಾತಾದಿಜತ್ವಾಭೇದೇಽಪಿ ಮೃತ್ತಿಕಾಜಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗ ಇತಿ; ಏವಂ ಭಯಶೋಕಜಾವಪಿ ಚರಕೇ ಹೇತುಪ್ರತ್ಯನೀಕಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ಪಠಿತೌ, ಸುಶ್ರುತೇ ಭಯಜಃ ಕೇವಲವಾತಿಕೇಽವರುದ್ಧಃ ಮಾನಸತ್ವಾವಿಶೇಷಾದ್ವಾ ಶೋಕಜೇಽವರುದ್ಧ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ನನು, ಷಷ್ಠ ಆಮೇನ ಚೋಕ್ತ ಇತಿ ಪೃಥಕ್ಕರಣಮಸಙ್ಗತಂ; ಯತಃ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವಾತೀಸಾರಾಣಾಂ ಪ್ರಾಗವಸ್ಥಾ ಆಮಶಬ್ದವಾಚ್ಯಾ, ಜೀರ್ಣಾವಸ್ಥಾ ಪಕ್ವಶಬ್ದವಾಚ್ಯಾ; ಅತ ಏವ ಸರ್ವಾತೀಸಾರಗೋಚರಮುದಾಹರನ್ತಿ– “ಆಮಪಕ್ವಕ್ರಮಂ ಹಿತ್ವಾ ನಾತಿಸಾರೇ ಕ್ರಿಯಾ ಹಿತಾ| ಅತಃ ಸರ್ವಾತಿಸಾರೇಷು ಜ್ಞೇಯಂ ಪಕ್ವಾಮಲಕ್ಷಣಮ್||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೦) ಇತಿ| ನೈವಮ್, ಆಮೇನೈವಾರಭ್ಯತ ಇತಿ ಆಮಜಃ, ದೋಷಾಸ್ತು ಸಂಸರ್ಗಿಣಃ ಪ್ರೇರಯಿತಾರಶ್ಚ, ನ ತ್ವಾರಮ್ಭಕಾಃ| ಆಮಶ್ಚ ದುಷ್ಟಾನ್ನಕಾರ್ಯೋ ದೋಷಧಾತುಮಲವ್ಯತಿರಿಕ್ತೋ ವಾತಾದಿಸಂಸೃಷ್ಟೋ ವಾತಾದಿಪ್ರೇರಿತೋ ವಾ ರಕ್ತಾದಿವದ್ವ್ಯಾಧ್ಯಾರಮ್ಭಕ ಇತಿ| ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಸ್ತ್ವತೀಸಾರಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್ ಪೃಥಗ್ಗಣಿತಾ; ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಾಸ್ತು ನ ಭವನ್ತ್ಯೇವ, ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್| ಶೈಲೀ ಚೇಯಮಾಚಾರ್ಯಾಣಾಂ ಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಾನ್ ದ್ವನ್ದ್ವಾನ್ ಸನ್ನಿಪಾತಾಂಶ್ಚ ನ ಗಣಯನ್ತಿ, ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಂ ಚಾವಶ್ಯಂ ಲಿಖನ್ತಿ| ಯಥಾ ಚರಕೇ– “ಪಞ್ಚ ಗುಲ್ಮಾ” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೯) ಇತ್ಯಭಿಧಾಯ, “ಸಂಸೃಷ್ಟರೂಪಾನಪರಾಂಸ್ತು ಗುಲ್ಮಾಂಸ್ತ್ರೀನಾದಿಶೇದೌಷಧಕಲ್ಪನಾರ್ಥಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೫) ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ತಥಾ ಸುಶ್ರುತೇ– ‘ಷಡರ್ಶಾಂಸಿ’ ಇತ್ಯಭಿಧಾಯ, “ಅರ್ಶಃಸು ದೃಶ್ಯತೇ ರೂಪಂ ಯದಾ ವೈ ದೋಷಯೋರ್ದ್ವಯೋಃ| ಸಂಸರ್ಗಂ ತಂ ವಿಜಾನೀಯಾತ್ ಸಂಸರ್ಗಃ ಷಡ್ವಿಧಶ್ಚ ಸಃ||” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್||೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸರ್ವಾತಿಸಾರಸಾಧಾರಣೀಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಸಂಶಮ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾದ್ವಾಯುನಾಽಧಃ ಪ್ರಣುನ್ನಃ ಪ್ರೇರಿತಃ; ಅಪಾನ್ಧಾತುಃ ಕಫರಸಮೂತ್ರಸ್ವೇದಭೇದಃಪಿತ್ತರಕ್ತಾದಿಕಃ, ಪ್ರವೃದ್ಧೋ ದುಷ್ಟಃ, ಅನ್ತರಾಗ್ನಿಂ ಸಂಶಮ್ಯ ಮನ್ದೀಕೃತ್ಯ, ವರ್ಚೋಮಿಶ್ರಃ ಪುರೀಷಯುಕ್ತಃ, ಅತೀವಾಧಃ ಸಾರ್ಯೇತ, ಆಚಾರ್ಯಾ ಘೋರಂ ತಂ ವ್ಯಾಧಿಮತೀಸಾರಮಾಹುಃ, ಗುದೇನ ಬಹುದ್ರವಸರಣಾದತೀಸಾರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಂ ಪುನಃ ಷಟ್ಪ್ರಕಾರಂ ವದತಿ| ಉಕ್ತಷಡ್ವಿಧತ್ವಂ ವಿಭಜನ್ನಾಹ– ವಾತೇನ ಪಿತ್ತೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ತ್ರಯಃ, ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಚತುರ್ಥಃ, ಶೋಕೇನ ಪಞ್ಚಮಃ, ಆಮೇನ ಷಷ್ಠಃ, ಏವಂ ಷಡತೀಸಾರಾಃ| ಸಙ್ಖ್ಯೇಯನಿರ್ದೇಶಾದೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಂ ಲಬ್ಧಾಯಾಂ ಷಡಿತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಕರಣಂ ನಿಯಮಾರ್ಥ; ತೇನ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾ ಅತೀಸಾರಾ ನ ಭವನ್ತಿ ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾದಿತಿ ಸೂಚಿತಮ್| ಅತ್ರ ಭಯಶೋಕಾಭ್ಯಾಂ ವಾಯುಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ ತರ್ಹಿ ದ್ವಯೋರ್ವಾತಜೇ ನಿರೋಧಃ, ಪೃಥಗ್ಗ್ರಹಣಂ ಕಿಮರ್ಥಂ ಕೃತಂ? ಸುಶ್ರುತೇನ ಹೇತುಪ್ರತ್ಯನೀಕಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ಪೃಥಕ್ ಪಠಿತಮ್||೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸರ್ವಾತೀಸಾರಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಹೃನ್ನಾಭೀತ್ಯಾದಿ| ತೋದಃ ಸರ್ವೈರ್ಹೃದಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅತ್ರ ಕುಕ್ಷಿಶಬ್ದ ಉದರೈಕದೇಶವಾಚೀ, ತೇನ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಅನಿಲಸನ್ನಿರೋಧ ಇತಿ ವಾಯೋರಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ವಿಟ್ಸಙ್ಗಃ ಪುರೀಷಾಪ್ರವೃತ್ತಿಃ; ಏತಚ್ಚ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಮ್ಮೂರ್ಛನಾವಸ್ಥಾಪ್ರತಿನಿಯತಂ ಪೂರ್ವರೂಪಂ, ತೇನ ರೂಪಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ನಾನುವರ್ತತೇ, ( ಯದ್ಯನುವರ್ತೇತ ತದಾ ತತ್ರ ವ್ಯಾಧಿರೇವ ನೋತ್ಪದ್ಯೇತ,)| ವಿಟ್ಸಙ್ಗಾತಿಪ್ರತಿಷೇಧಾತ್ ಅವಿಪಾಕೋಽನ್ನಸ್ಯ| ಪುರಃಸರಾಣಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣೀತಿ||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸರ್ವಾತೀಸಾರಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಹೃನ್ನಾಭೀತ್ಯಾದಿ| ಭವಿಷ್ಯತೋ ಭಾವಿನೋಽತೀಸಾರಸ್ಯ ಹೃತ್ತೋದಾದೀನಿ ಪುರಃಸರಾಣಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತಿ| ಪಾಯುರ್ಗುದಮ್| ತೋದಃ ಸರ್ವೈರ್ಹೃದಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅತ್ರ ಕುಕ್ಷಿಶಬ್ದ ಉದರೈಕದೇಶವಾಚೀ, ತೇನ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಅನಿಲಸನ್ನಿರೋಧ ಇತಿ ವಾಯೋರಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಗಾತ್ರಾವಸಾದೋ ದೇಹೇ ಗ್ಲಾನಿಃ, ವಿಟ್ಸಙ್ಗಃ ಪುರೀಷಾಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಆಧ್ಮಾನಂ ಚ, ಅವಿಪಾಕೋಽನ್ನಸ್ಯ ||೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಿಕಮಾಹ– ಅರುಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅರುಣಮಿತಿ ವಾಯೋರರೂಪಸ್ಯಾಪಿ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಮ್ಮೂರ್ಛನಾದ್ಭವತಿ, ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ| ಫೇನಿಲಂ ಸಫೇನಂ; ಫೇನಾದಿಲಚ್| ಶಕೃತ್ ಪುರೀಷಮ್| ಸರುಕ್ಶಬ್ದಮಿತಿ ಸಶೂಲಂ, ಸಶಬ್ದಂ ಚೇತಿ||೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಾತೀಸಾರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅರುಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮಾರುತೇನ ವಾಯುನಾ ಅರುಣಾದಿಯುಕ್ತಂ ಶಕೃತ್ ಪುರೀಷಮತಿಸಾರ್ಯತೇ| ಅರುಣಮಿತಿ ವಾಯೋರರೂಪಸ್ಯಾಪಿ ವರ್ಣೋ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಮ್ಮೂರ್ಛನಾದ್ಭವತಿ, ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ| ಫೇನಿಲಂ ಫೇನಯುಕ್ತಂ, ರೂಕ್ಷಂ ನಿಃಸ್ನೇಹಮ್, ಅಲ್ಪಮಲ್ಪಂ ಸ್ತೋಕಂ, ಮುಹುರ್ಮುಹುರ್ವಾರಂವಾರಮ್, ಆಮಮಪರಿಪಕ್ವಂ, ಸರುಕ್ಶಬ್ದಮಿತಿ ಸಶೂಲಂ ಸಶಬ್ದಂ ಚೇತಿ ||೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಪಿತ್ತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ದಾಹಪಾಕೋಪಪನ್ನಮಿತಿ ದಾಹಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗೇ , ಪಾಕೋ ಗುದ ಏವ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ತೃಷ್ಣಾದಾಹಸ್ವೇದಮೂರ್ಛಾಬ್ರಧ್ನಸನ್ತಾಪಪಾಕಪರೀತಃ||” ಇತಿ; ಬುಧ್ನೋ ಗುದಃ| ಅತ್ರಾಪ್ಯತಿಸಾರ್ಯತೇ ಶಕೃದಿತ್ಯನುವರ್ತತೇ; ಏವಂ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೇಽಪಿ|೭|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಿತ್ತಾತಿಸಾರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಿತ್ತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪೀತಂ ಪೀತವರ್ಣಂ, ನೀಲಂ ನೀಲವರ್ಣಂ, ಆಲೋಹಿತಂ ಈಷಲ್ಲೋಹಿತಮ್| ತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ ಮೂರ್ಛಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ, ದಾಹಪಾಕೋಪಪನ್ನಮಿತಿ ದಾಹಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗೇ, ಪಾಕೋ ಗುದಸ್ಯೈವ|೭|

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಶುಕ್ಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ಲಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ಇತ್ಯನ್ತೇನ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಃ| ವಿಸ್ರಮಾಮಗನ್ಧಿ||೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಿಸಾರಮಾಹ– ಶುಕ್ಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ಮನುಷ್ಯಃ ಕಣ್ಟಕಿತದೇಹಃ ಪುಮಾನ್, ಶುಕ್ಲಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಪುರೀಷಮತಿಸಾರ್ಯತೇ| ಶುಕ್ಲಂ ಶ್ವೇತವರ್ಣಂ, ಸಾನ್ದ್ರಂ ಘನಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಹಿತಂ ವಿಸ್ರಮ್ ಆಮಗನ್ಧಿ, ಶೀತಂ ಶೀತಲಮಿತಿ||೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮಾಹ– ವರಾಹೇತ್ಯಾದಿ| ವರಾಹಸ್ನೇಹಃ ಶೂಕರಸ್ಯ ಮೇದೋ ಮಜ್ಜಾ ವಾ, ಮಾಂಸಾಮ್ಬು ಮಾಂಸಪ್ರಕ್ಷಾಲನೋದಕಂ, ತೈಃ ಸದೃಶಮ್| ಸರ್ವರೂಪಿಣಮಿತಿ ಉಕ್ತವಾತಾದ್ಯತೀಸಾರತ್ರಯಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಮ್| ಏವಂವಿಧಮತೀಸಾರಂ ದೋಷತ್ರಯೋದ್ಭವಂ ವಿದ್ಯಾತ್; ತಂ ಚ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಂ, ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವಾದೇವ||೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಾತಿಸಾರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವರಾಹೇತ್ಯಾದಿ| ಏವಂವಿಧಮತೀಸಾರಂ ದೋಷತ್ರಯೋದ್ಭವಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಂ ಜಾನೀಯಾತ್| ವರಾಹಸ್ನೇಹಃ ಸೂಕರಸ್ಯ ಮೇದೋ ಮಜ್ಜಾ ವಾ, ಮಾಂಸಾಮ್ಬು ಮಾಂಸಪ್ರಕ್ಷಾಲನೋದಕಂ, ತೈಃ ಸದೃಶಮ್| ಸರ್ವರೂಪಿಣಮಿತಿ ಉಕ್ತವಾತಾದ್ಯತೀಸಾರತ್ರಯಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಮ್||೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶೋಕಜಮಾಹ– ತೈಸ್ತೈರಿತ್ಯಾದಿ| ತೈಸ್ತೈರ್ಭಾವೈರ್ಧನಬನ್ಧುನಾಶಾದಿಭಿಃ| ಶೋಚತಃ ಶೋಕಂ ಕುರ್ವತಃ| ಅಲ್ಪಾಶನಸ್ಯ ಶೋಕಾದೇವಾಲ್ಪಂ ಭುಞ್ಜಾನಸ್ಯ; ಏತೇನ ಧಾತುಕ್ಷಯೋಽಪ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಬಾಷ್ಪೋಽತ್ಯುದ್ಗತನೇತ್ರನಾಸಾಗಲಾದಿಗತಂ ಜಲಂ, ತತ್ಸಹಿತ ಊಷ್ಮಾ ಶೋಕಜಂ ದೇಹತೇಜೋ ಬಾಷ್ಪೋಷ್ಮಾ; ಸ ಕೋಷ್ಠಂ ಗತ್ವಾ, ವಹ್ನಿಮಾವಿಶ್ಯ ವ್ಯಾಕುಲೀಕೃತ್ಯ, ಕ್ಷೋಭಯೇತ್ತಸ್ಯ ರಕ್ತಮ್ ಊಷ್ಮತ್ವದ್ರವತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಸಮಾನಗುಣತ್ವಾತ್; ತಚ್ಚ ರಕ್ತಂ ಕಾಕಣನ್ತೀಪ್ರಕಾಶಂ ಗುಞ್ಜಾಫಲಸಙ್ಕಾಶಮ್, ಅಧಸ್ತಾನ್ನಿರ್ಗಚ್ಛೇತ್| ‘ಪಕ್ತಿಮಾವಿಶ್ಯ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ಗದಾಧರಸ್ತು ವಹ್ನಿಶಬ್ದೇನ ಪಿತ್ತಮಾಹ| ತಚ್ಚ ರಕ್ತಂ ವಿಡ್ವಿಮಿಶ್ರಂ ನಿರ್ಗಚ್ಛೇತ್; ಅವಿಡ್ವಾ ಅಲ್ಪವಿಟ್, ಅಲ್ಪಾಶನತ್ವಾತ್| ನಿರ್ಗನ್ಧಂ ಗನ್ಧವದ್ವೇತಿ ವಿಕಪಃ ಅವಿಟ್ಸವಿಡ್ಭ್ಯಾಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪೂತಿತ್ವಾತ್ ಪ್ರಬಲಗನ್ಧವತ್, ತಸ್ಯ ನಾತಿದುಷ್ಟ್ಯಾ ನಿರ್ಗನ್ಧತ್ವಮಿತಿ; ಗನ್ಧಶ್ಚ ವಿಸ್ರಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಕ್ಷೋಭಯೇತ್ತಸ್ಯ ರಕ್ತಮಿತ್ಯತ್ರ ‘ಶೋಷಯೇತ್ತಸ್ಯ ಭುಕ್ತಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮಯುಕ್ತಂ, ಕಾಕಣನ್ತೀಪ್ರಕಾಶಸ್ಯ ಹೇತ್ವನ್ತರಾಭಾವಾತ್; ತಸ್ಮಾದಾದ್ಯ ಏವ ಪಾಠೋ ಜ್ಯಾಯಾನ್, ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಶ್ಚ ಜೇಜ್ಜಟಾದಿಭಿಃ ಸರ್ವೈರೇವಾಯಂ ವಾತಪಿತ್ತಜ ಉಕ್ತಃ| ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯೋಽತಿಮಾತ್ರಮಿತಿ ಶೋಕಾಪನೋದಂ ವಿನಾ ಕೇವಲೇನ ಭೇಷಜೇನಾನುಪಶಮಾತ್| ಅತ ಏವಾಹ– ಕಷ್ಟ ಏಷ ಪ್ರದಿಷ್ಟ ಇತಿ| ವೈದ್ಯೈರ್ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಭಿಃ| ಗದಾಧರಸ್ತ್ವಾಹ– ‘ಏಷ’ ಇತ್ಯನೇನೈವಂಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಕ ಏವ ಕಷ್ಟೋ ನ ತ್ವನ್ಯಃ ಶೋಕಜ ಇತಿ||೯-೧೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶೋಕಜಮಾಹ– ತೈಸ್ತೈರ್ಭಾವೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಧನಬನ್ಧುನಾಶಾದಿಭಿಃ, ಶೋಚತಃ ಶೋಕಂ ಕುರ್ವತಃ, ಅಲ್ಪಾಶನಸ್ಯ ಶೋಕಾದೇವಾಲ್ಪಂ ಭುಞ್ಜಾನಸ್ಯ, ಏತೇನ ಧಾತುಕ್ಷಯೋಽಸ್ಯ ಕಾರಣಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯುಕ್ತಮ್, ಏವಂವಿಧಸ್ಯ ಜನ್ತೋರ್ಬಾಷ್ಪೋದ್ಗತನೇತ್ರನಾಸಾಗಲಾದಿಗತಜಲಂ ತತ್ಸಹಿತಶೋಕಜ ಊಷ್ಮಾ ದೇಹತೇಜೋ ಬಾಷ್ಪೋಷ್ಮಾ, ಸ ಕೋಷ್ಠಂ ಗತ್ವಾ ವಹ್ನಿಮಾವಿಶ್ಯ ವ್ಯಾಕುಲೀಕೃತ್ಯ, ಅಸ್ಯ ರಕ್ತಂ ಕ್ಷೋಭಯತಿ ಚಾಲಯತ್ಯತ್ಯುಷ್ಣದ್ರವತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಸಮಾನಗುಣತ್ವಾತ್, ತಚ್ಚ ರಕ್ತಂ ಕಾಕಣನ್ತೀಪ್ರಕಾಶಂ ಗುಞ್ಜಾಫಲಸಙ್ಕಾಶಮಧಸ್ತಾನ್ನಿರ್ಗಚ್ಛೇತ್| ಪಕ್ತಿಮಾವಿಶ್ಯೇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ಗದಾಧರಸ್ತು ವಹ್ನಿಶಬ್ದೇನ ಪಿತ್ತಮಾಹ| ತಚ್ಚ ರಕ್ತಂ ವಿಡ್ವಿಮಿಶ್ರಂ ನಿರ್ಗಚ್ಛೇತ್, ಅವಿಟ್ ಅಲ್ಪವಿಟ್ ವಾ| ನಿರ್ಗನ್ಧಂ ಗನ್ಧವದ್ವೇತಿ ವಿಕಲ್ಪಃ; ಪಿತ್ತಸ್ಯ ದೂಷಿತತ್ವಾದತಿಗನ್ಧತಾ, ತಸ್ಯ ನಾತಿದುಷ್ಟ್ಯಾ ನಿರ್ಗನ್ಧತ್ವಮಿತಿ| ಗನ್ಧಶ್ಚ ವಿಸ್ರ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾತಿಮಾತ್ರಮಿತಿ ಶೋಕಾಪನೋದನಂ ವಿನಾ ಕೇವಲೇನ ಭೇಷಜೇನ ನ ಶಾಮ್ಯತಿ, ಅತ ಏವ ಶೋಕೋತ್ಪನ್ನೋಽತಿಸಾರೋ ವಿಕಾರೋ ವೈದ್ಯೈರೇಷ ಕಷ್ಟೋ ದಾರುಣಃ ಪ್ರವಿಷ್ಟಃ||೯-೧೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಆಮಾತೀಸಾರಮಾಹ– ಅನ್ನಾಜೀರ್ಣಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ನಂ ಚ ತದಜೀರ್ಣಂ ಚೇತಿ ಅನ್ನಾಜೀರ್ಣಮ್| ಅತ ಏವಾಹ ಕ್ಷಾರಪಾಣಿಃ– ‘ಯಥಾಭುಕ್ತಮಶನಮುಪವಿಶನ್ತಿ’ ಇತಿ| ಪ್ರದ್ರುತಾ ವಿಮಾರ್ಗಗಾಃ| ಕ್ಷೋಭಯನ್ತೋ ದೂಷಯನ್ತಃ| ಧಾತುಸಙ್ಘಾನ್ ರಕ್ತಾದೀನ್| ಮಲಾನ್ ಪುರೀಷಾದೀನ್| ನೈಕಶೋ ಬಹುಶಃ||೧೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಆಮಾತೀಸಾರಮಾಹ– ಅನ್ನೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ನಂ ಚ ತದಜೀರ್ಣಂ ಚೇತಿ ಅನ್ನಾಜೀರ್ಣಂ, ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರದ್ರುತಾಃ ಉದೀರಿತಾಃ ದೋಷಾಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಕ್ಷೋಭಯನ್ತೋ ದೂಷಯನ್ತಃ, ಕೋಷ್ಠಶಬ್ದೇನ ಸಮಸ್ತಮುದರಮಧ್ಯಮುಚ್ಯತೇ ತತ್ರ ಗತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಧಾತುಸಙ್ಘಾನ್ ರಕ್ತಾದೀನ್, ಮಲಾನ್ಪುರೀಷಾದೀನ್, ನೈಕಶೋ ಬಹುಶಃ, ತೇ ನಾನಾವರ್ಣಂ ಸಾರಯನ್ತಿ| ಭೂಯಸೇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಬಹುವೇಗತ್ವಂ ಸೂಚಿತಮ್| ಶೂಲೋಪೇತಂ ಶೂಲಯುಕ್ತಮ್| ಅತ್ರ ಪುನಃ ಷಷ್ಠ ಇತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾವಚನಂ ನಿಯಮಾರ್ಥಂ, ತೇನ ಭಯಸ್ನೇಹಾಜೀರ್ಣವಿಸೂಚಿಕಾರ್ಶೋಜೀರ್ಣಾದಿನಿಮಿತ್ತಾ ಅತೀಸಾರಾ ನ ಪೃಥಗ್ಗಣನೀಯಾಃ, ಯತಸ್ತೇ ದೋಷಜೇಷ್ವೇವಾನ್ತರ್ಭೂತಾಃ| ಪ್ರಸಙ್ಗಾದಾಮಲಕ್ಷಣಂ ಲಿಖ್ಯತೇ– “ಆಹಾರಸ್ಯ ರಸಃ ಶೇಷೋ ಯೋ ನ ಪಕ್ವೋಽಗ್ನಿಲಾಘವಾತ್| ಸ ಹೇತುಃ ಸರ್ವರೋಗಾಣಾಮಾಮಭಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ” ಇತಿ||೧೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸರ್ವಾತೀಸಾರಾಣಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯೋಗಿತ್ವೇನಾಮಲಕ್ಷಣಂ ಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಂ ಚಾಹ– ಸಂಸೃಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಸಮ್ಬದ್ಧಮ್, ಏಭಿರ್ದೋಷೈರ್ದುಷ್ಟಿಭಿರುಕ್ತವಾತಾದ್ಯತೀಸಾರಲಿಙ್ಗೈಃ| ದುಷ್ಟಯಶ್ಚಾತ್ರ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವ್ಯಸ್ತಾಃ ಸಮಸ್ತಾಶ್ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ; ತೇನ ಸರ್ವಾತಿಸಾರಾಣಾಂ ನ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗಃ| ನ್ಯಸ್ತಮಪ್ಸು ಜಲೇ ಕ್ಷಿಪ್ತಮ್; ಅವಸೀದತಿ ನಿಮಜ್ಜತಿ, ಆಮಸ್ಯ ಗೌರವಾತ್| ಭೃಶಶಬ್ದಃ ಪಿಚ್ಛಿಲೇನಾಪಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ದುರ್ಗನ್ಧಿ ವಿಸ್ರಮ್| ಪಿಚ್ಛಿಲಮಾಮಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್| ಏತಾನೀತಿ ಜಲನಿಮಜ್ಜನಾದೀನಿ| ಲಾಘವಂ ಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಶರೀರಸ್ಯ ಚ, ಚಕಾರೇಣ ಕಫಶೈತ್ಯದುಷ್ಟ್ಯಾದಿಕಂ ವಿನಾಽಪ್ಯಮ್ಬುನಿಮಜ್ಜನಂ ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಮಜ್ಜತ್ಯಾಮಾ ಗುರುವಾದ್ವಿಟ್ ಪಕ್ವಾ ತೂತ್ಪ್ಲವತೇ ಜಲೇ| ವಿನಾಽತಿದ್ರವಸಙ್ಘಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಶೈತ್ಯಪ್ರದೂಷಣಾತ್||” ಇತಿ| ಅಥವಾ ಆಮಲಿಙ್ಗವೈಪರೀತ್ಯೇನೈವ ಲಾಘವೇ ಸಿದ್ಧೇ ಪುನರ್ಲಾಘವಕರಣಂ ತತ್ ಕಫದುಷ್ಟ್ಯಾದಿವ್ಯತಿರೇಕಂ ಬೋಧಯತೀತಿ||೧೨-೧೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಥಾಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸಂಸೃಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಸಮ್ಬದ್ಧಮ್| ಏಭಿಃ ಪೂರ್ವನಿರ್ದಿಷ್ಟೈರ್ದೋಷೈರ್ದುಷ್ಟಿಭಿರುಕ್ತವಾತಾದ್ಯತೀಸಾರಲಿಙ್ಗೈರ್ಗುರುತರೈರ್ವ್ಯಾಪ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದುಷ್ಟಯಶ್ಚಾತ್ರ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವ್ಯಸ್ತಾಃ ಸಮಸ್ತಾಶ್ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ತೇನ ಸರ್ವಾತಿಸಾರಾಣಾಂ ನ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗಃ| ನ್ಯಸ್ತಮಪ್ಸು ಜಲೇ ಕ್ಷಿಪ್ತಮವಸೀದತಿ ಮಜ್ಜತಿ ಆಮಸ್ಯ ಗೌರವಾತ್| ಭೃಶಶಬ್ದಃ ಪಿಚ್ಛಿಲೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ದುರ್ಗನ್ಧಿ ವಿಸ್ರಂ, ಪಿಚ್ಛಿಲಮ್ ಆಮಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್| ಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಏತಾನಿ ಜಲನಿಮಜ್ಜನಾದೀನಿ ಯಸ್ಯ ಪುರೀಷಸ್ಯ ವಿಪರೀತಾನಿ– ಜಲೇ ಪ್ಲವನಂ, ಗನ್ಧರಹಿತತ್ವಮ್, ಅಪಿಚ್ಛಿಲತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಸ್ಯೇತಿ ಮನುಷ್ಯಸ್ಯೇತಿ ಕೇಚಿದ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಲಾಘವಂ ಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಶರೀರಸ್ಯ ಚ| ಚಕಾರಾತ್ಕಫದುಷ್ಟಂ ಪುರೀಷಂ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಮಜ್ಜತ್ಯಾಮಾ ಗುರುತ್ವಾದ್ವಿಟ್ ಪಕ್ವತ್ವಾತ್ಪ್ಲವತೇ ಜಲೇ| ವಿನಾಽತಿದ್ರವಸಙ್ಘಾತಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಶೈತ್ಯಪ್ರದೂಷಣಾತ್” ಇತಿ| ನನು ಕಫಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಪಕ್ವಮಪಿ ಮಲಂ ನಿಮಜ್ಜತಿ ತತ್ಕಥಂ ಪಕ್ವಕಫಾತೀಸಾರಜ್ಞಾನಂ? ಉಚ್ಯತೇ, ತದಿತರಲಕ್ಷಣೈರೇವ||೧೨-೧೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾಹ– ಪಕ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ವಜಾಮ್ಬವಸಙ್ಕಾಶಂ ಪಕ್ವಜಮ್ಬೂಫಲಸದೃಶವರ್ಣಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಕೃಷ್ಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಕೃತ್ಖಣ್ಡನಿಭಂ ಕೃಷ್ಣಲೋಹಿತಮ್| ತನು ಸ್ವಚ್ಛಮ್| ಘೃತಾದೀನಾಂ ಮಾಂಸಧಾವನತೋಯಾನ್ತಾನಾಮಿವಾಭಾಃ ಪ್ರತಿಭಾಸೋ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ| ವೇಶವಾರೋ “ನಿರಸ್ಥಿಪಿಶಿತಂ ಪಿಷ್ಟಂ ದಧಿಕ್ಷಾರಸಮನ್ವಿತಮ್|| ಏಲಾಮರಿಚಸಂಯುಕ್ತಂ ವೇಶವಾರ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಮ್||” ಇತ್ಯಾದಿಪರಿಭಾಷಿತಮಾಂಸಪ್ರಕಾರಃ| ಕೃಷ್ಣಮಞ್ಜನಪ್ರಖ್ಯಮ್| ಏತಚ್ಚ ಕೃಷ್ಣತ್ವಾದಿಕಂ ಪಿತ್ತಾತಿಸಾರವರ್ಜ್ಯಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ತತ್ರ ರೂಪತ್ವೇನ ಪಠಿತತ್ವಾತ್| ನೀಲಾರುಣಂ ಚಾಷಪಕ್ಷವರ್ಣಮ್| ಮೇಚಕಂ ಮರ್ದನಾಞ್ಜನಪಿಣ್ಡವದೀಷತ್ಕೃಷ್ಣರೂಕ್ಷಮ್| ಕರ್ಬೂರಂ ನಾನಾವರ್ಣಂ, ತಚ್ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸ್ನೇಹದ್ರವಧಾತುಯೋಗಾತ್| ಚನ್ದ್ರಕೋಪಗತಂ ಮಯೂರಪಿಚ್ಛಚನ್ದ್ರಕೈರಿವ ಧಾತುಸ್ನೇಹೈರುಪಗತಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಕರವೀರಾಚಾರ್ಯೇಣ– “ಚನ್ದ್ರಕೈಃ ಶಿಖಿಪಿಚ್ಛಾಭೈರ್ನೀಲಪೀತಾದಿರಾಜಿಭಿಃ| ಆವೃತಂ ವೇಶವಾರಾಮ್ಬುಮಜ್ಜಕ್ಷೀರೋಪಮಂ ತ್ಯಜೇತ್||” ಇತಿ| ತದೇವ ಘನಂ ಧಾತ್ವನ್ತರವ್ಯಾಮಿಶ್ರತ್ವಾತ್| ಕುಣಪಂ ಶವದುರ್ಗನ್ಧಿ| ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗಾಭಂ ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗಂ ಮಸ್ತಕಾಭ್ಯನ್ತರಸ್ನೇಹಃ ಘೃತಕೇತಿ ಖ್ಯಾತಂ, ತತ್ಸದೃಶಮ್| ಕುಥಿತಂ ಪೂತಿ| ತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ|– ತೃಷ್ಣಾದೀನಾಂ ಪಾರ್ಶ್ವಾಸ್ಥಿಶೂಲಾನ್ತಾನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಂ ಕೃತ್ವಾ ಮತ್ವರ್ಥೀಯ ಇನಿಃ, ತೃಷ್ಣಾದಿಯುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಸಮ್ಮೂರ್ಛಾ ಮನೋಮೋಹಃ, ಸಮ್ಮೋಹ ಇನ್ದ್ರಿಯಮೋಹಃ, ಇತ್ಯಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಚಕಾರಾಚ್ಚರಕೋಕ್ತಃ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೯) ಸಹಸೋಪರತಾತೀಸಾರಶ್ಚಾಸಾಧ್ಯೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಪಕ್ವವಲೀಗುದಂ ಪಕ್ವಾ ವಲಯೋ ಗುದೇ ಯಸ್ಯ ತಂ ಪಕ್ವವಲೀಗುದಮ್| ಅಸಂವೃತಗುದಂ ಗುದಸಂವರಣಾಕ್ಷಮಮ್| ತಮೇವ ಕ್ಷೀಣಂ ಬಲೋಪಚಯರಹಿತಮ್| ದೂರಾಧ್ಮಾತಂ ಭೃಶಮಾಧ್ಮಾನಯುಕ್ತಂ, ತಸ್ಯ ವಿರೇಕಸಾಧ್ಯತ್ವೇನಾತಿಸಾರವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾತ್; ದುರಾತ್ಮಾನಮಿತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ದುಷ್ಟಾನ್ತಃಕರಣಮ್, ಅಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಉಪದ್ರುತಮತಿಸಾರೋಪದ್ರವೈಃ ಶೋಥಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಶೋಥಂ ಶೂಲಂ ಜ್ವರಂ ತೃಷ್ಣಾಂ ಶ್ವಾಸಂ ಕಾಸಮರೋಚಕಮ್| ಛರ್ದಿಂ ಮೂರ್ಛಾಂ ಚ ಹಿಕ್ಕಾಂ ಚ ದೃಷ್ಟ್ವಾಽತೀಸಾರಿಣಂ ತ್ಯಜೇತ್||” ಇತಿ ಗುದೇ ಪಕ್ವೇ ಗತೋಷ್ಮಾಣಮಿತಿ ಗುದಪಾಕಾರಮ್ಭಕಪಿತ್ತೇ ವರ್ತಮಾನೇಽಪಿ ಗತೋಷ್ಮಾಣಂ ಶೀತಗಾತ್ರಂ ನಷ್ಟಾಗ್ನಿಂ ವಾ| ಅತಿಸಾರಕಿಣಮ್ ಅತೀಸಾರಯುಕ್ತಮ್| “ವಾತಾತೀಸಾರಾಭ್ಯಾಂ ಕುಕ್ ಚ||” (ಪಾ. ಅ. ಅ. ೫ ಪಾ. ಸೂ. ೧೨೯) ಇತಿ ಕುಕ್, ಚಾದಿನಿಃ| ವಿಶೇಷೇಣೇತಿ ವಚನಾದ್ಬಾಲಸ್ಯಾಪ್ಯತಿಸಾರೋಽಸಾಧ್ಯ ಇತಿ ಬೋಧಯತಿ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಮ್– “ಕೃಚ್ಛ್ರಶ್ಚಾಯಂ ಬಾಲವೃದ್ಧೇಷ್ವಸಾಧ್ಯಃ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೦) ಇತಿ| ಏತಚ್ಚಾಬಲತ್ವೇ ಸತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೧೪-೧೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಕ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಭಿಷಕ್ ಪಕ್ವಜಾಮ್ಬವಸಙ್ಕಾಶಾದಿಪುರೀಷಂ ತಥಾ ತೃಷ್ಣಾದಿಯುಕ್ತಮತಿಸಾರಿಣಂ ಪುರುಷಂ ಚ ವರ್ಜಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪಕ್ವಜಾಮ್ಬವಸಙ್ಕಾಶಂ ಪಕ್ವಜಮ್ಬೂಫಲಸದೃಶವರ್ಣಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಕೃಷ್ಣವರ್ಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಕೃತ್ಪಿಣ್ಡನಿಭಂ ಕಾಲಖಣ್ಡಸದೃಶಂ ಕೃಷ್ಣಲೋಹಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತನು ಸ್ವಚ್ಛಮ್| ಘೃತಾದೀನಾಂ ಮಾಂಸಧಾವನತೋಯಾನ್ತಾನಾಮಿವಾಭಾ ಪ್ರತಿಭಾಸೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ವೇಸವಾರೋ– “ನಿರಸ್ಥಿ ಪಿಶಿತಂ ಪಿಷ್ಟಮ್” ಇತ್ಯಾದಿಪರಿಭಾಷಿತಮಾಂಸಪ್ರಕಾರಸ್ತೇನ ಮಿಶ್ರಮಮ್ಬು ತತ್ಸದೃಶಮ್| ಕೃಷ್ಣಮಞ್ಜನಪ್ರಖ್ಯಮ್| ಏತಚ್ಚ ಕೃಷ್ಣಾದಿಕಂ ಪಿತ್ತಾತಿಸಾರವರ್ಜ್ಯ ಬೋಧ್ಯಂ, ತತ್ರ ರೂಪತ್ವೇನ ಪಠಿತತ್ವಾತ್| ನೀಲಾರುಣಪ್ರಭಂ ಚಾಷಪಕ್ಷಪ್ರತಿಭಾಸಮ್| ಮೇಚಕಂ ಖಞ್ಜನವರ್ಣವದೀಷತ್ಕೃಷ್ಣರೂಕ್ಷಮ್| ಕರ್ಬುರಂ ನಾನಾವಿಧವರ್ಣಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಚಿಕ್ಕಣಂ, ಧಾತುಸ್ನೇಹಯೋಗಾತ್| ಚನ್ದ್ರಕೋಪಗತಂ ಮಯೂರಪಿಚ್ಛಚನ್ದ್ರಕೈರಿವ ಧಾತುಸ್ನೇಹೈರುಪಗತಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಕರವೀರಾಚಾರ್ಯೇಣ– “ಚನ್ದ್ರಕೈಃ ಶಿಖಿಪಿಚ್ಛಾಭೈರ್ನೀಲಪೀತಾದಿರಾಜಿಭಿಃ| ಆವೃತಂ ವೇಸವಾರಾಮ್ಬುಮಜ್ಜಕ್ಷೀರೋಪಮಂ ತ್ಯಜೇತ್” ಇತಿ| ತತ್ ಘನಂ ಧಾತ್ವವಯವಮಿಶ್ರಿತತ್ವಾತ್| ಕುಣಪಂ ಶವಗನ್ಧತುಲ್ಯಗನ್ಧಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗಾಭಂ ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗೋ ಮಸ್ತಕಾಭ್ಯನ್ತರಗತಃ ಸ್ನೇಹಃ| ಸುಗನ್ಧಂ ಗನ್ಧಯುಕ್ತಮ್| ಕುಥಿತಂ ಪೂತಿ ಬಹುಮಾತ್ರಾಧಿಕತ್ವಾತ್| ಯಾದೃಶಮತಿಸಾರಿಣಂ ತ್ಯಜೇತ್ತಾದೃಶಮಾಹ– ತೃಷ್ಣಾದೀನಾಂ ಪಾರ್ಶ್ವಾಸ್ಥಿಶೂಲಾನ್ತಾನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಂ ಕೃತ್ವಾ ಮತ್ವರ್ಥೀಯ ಇನಿಃ, ತೃಷ್ಣಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಸಮ್ಮೂರ್ಛಾ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಮನೋಮೋಹಃ, ಪುನಃ ಸಮ್ಮೋಹ ಇನ್ದ್ರಿಯಮೋಹಃ, ಅತೋ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಅರತಿಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ| ಪಕ್ವವಲೀಗುದಂ ಪಕ್ವಾ ವಲ್ಯೋ ಗುದೇ ಯಸ್ಯ ಸ ತಂ ತಥಾ| ಪ್ರಲಾಪೋಽಸಮ್ಬದ್ಧಭಾಷಣಂ; ತಾದೃಶಂ ತ್ಯಜೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪುನಃ ಕೀದೃಶಂ ತ್ಯಜೇದಿತ್ಯಾಹ– ಅಸಂವೃತಗುದಂ ಗುದಸಂವರಣಾಕ್ಷಮ್| ಕ್ಷೀಣಂ ಬಲೋಪಚಯರಹಿತಮ್| ದುರಾತ್ಮಾನಮಿತ್ಯನ್ಯೇ, ದುಷ್ಟಾನ್ತಃಕರಣಾದಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಪದ್ರುತಂ ಅತೀಸಾರೋಪದ್ರವೈಃ ಶೋಥಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯದಾಹುಃ– “ತೃಷ್ಣಾ ದಾಹೋಽರುಚಿಃ ಶೋಥಃ ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲೋಽರತಿರ್ವಮಿಃ| ಗುದಪಾಕಃ ಪ್ರಲಾಪಶ್ಚ ಹ್ಯಾಧ್ಮಾನಂ ಶ್ವಾಸಕಾಸಕೌ|| ಮೂರ್ಛಾ ಹಿಕ್ಕಾ ಮದಃ ಶೂಲಂ ಬಹುವೇಗೋ ಜ್ವರಸ್ತಥಾ|” ಏತೈರುಪದ್ರವೈರ್ಜುಷ್ಟಮತಿಸಾರಿಣಮುತ್ಸೃಜೇತ್ ಇತಿ| ಅನ್ಯಚ್ಚ– “ಹಸ್ತಪಾದಾಙ್ಗುಲೇಃ ಸನ್ಧಿಪ್ರಪಾಕೋ ಮೂತ್ರನಿಗ್ರಹಃ| ಪುರೀಷಸ್ಯೋಷ್ಣತಾ ಚೈವ ಮರಣಾಯಾತಿಸಾರಿಣಾಮ್”ಇತಿ| ಗುದೇ ಪಕ್ವೇ ಗತೋಷ್ಮಾಣಮಿತಿ ಗುದಪಾಕಾರಮ್ಭಕಪಿತ್ತೇ ವಿದ್ಯಮಾನೇಽಪಿ ಗತೋಷ್ಮಾಣಂ ಶೀತಗಾತ್ರಂ ನಷ್ಟಾಗ್ನಿಂ ಚಾತಿಸಾರಿಣಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಅತ್ರ ಶ್ಲೋಕದ್ವಯಂ ಕೇಚನ ಪಠನ್ತಿ– “ಶ್ವಾಸಶೂಲಪಿಪಾಸಾರ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಂ ಜ್ವರನಿಪೀಡಿತಮ್| ವಿಶೇಷೇಣ ನರಂ ವೃದ್ಧಮತೀಸಾರೋ ವಿನಾಶಯೇತ್|| ಬಾಲೇ ವೃದ್ಧೇ ತ್ವಸಾಧ್ಯೋಽಯಂ ಲಿಙ್ಗೈರೇತೈರುಪದ್ರುತಃ| ಅಪಿ ಯೂನಾಮಸಾಧ್ಯಃ ಸ್ಯಾದತಿದುಷ್ಟೇಷು ಧಾತುಷು”ಇತಿ| ಏತತ್ತು ಮಾಧವಾಸಙ್ಗ್ರಹೀತತ್ವಾತ್ ಮಧುಕೋಷಕೃತಾ ಚ ಸ್ವೀಕೃತಮ್| ಅತೀಸಾರೋಪದ್ರವಾನಾಹ– ಶೋಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಕರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್||೧೪-೧೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ನನು, ರಕ್ತಜೋಽಪ್ಯತಿಸಾರೋಽಸ್ತಿ ತಸ್ಯ ಸಪ್ತಮತ್ವಾಪತ್ತೇರುಕ್ತಂ ಷಟ್ಕಂ ವಿರುಧ್ಯತೇ, ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ ಪೈತ್ತಿಕಸ್ಯೈವಾಯಮವಸ್ಥಾವಿಶೇಷ ಇತ್ಯಾಹ– ಪಿತ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಪೈತ್ತಿಕೇಽತೀಸಾರೇ ವಿದ್ಯಮಾನೇ ಭವಿಷ್ಯತಿ ವಾ ಪಿತ್ತಕೃನ್ತಿ ಪಿತ್ತಕಾರಕಾಣಿ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯತ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರಭೂತಮಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ನಿರನ್ತರಮಶ್ನಾತಿ ತದಾ ರಕ್ತಾತೀಸಾರ ಉಲ್ಬಣೋ ಮಹಾನುಪಜಾಯತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅತ್ರ ಚಾರುಣಕೃಷ್ಣಪಾಣ್ಡುತ್ವಾದಿನಾ ವಾತಾದಯೋ ದೂಷಕಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ದೋಷಲಿಙ್ಗೇನ ಮತಿಮಾನ್ ಸಂಸರ್ಗಂ ತತ್ರ ಲಕ್ಷಯೇತ್||” ಇತಿ| ಏವಂ ಸ್ನೇಹಾಜೀರ್ಣವಿಸೂಚಿಕಾವಿಷಾರ್ಶಃಕ್ರಿಮಿಪ್ರಭೃತಿಜನ್ಯೇಷ್ವತೀಸಾರೇಷು ಷಟ್ಕಾತಿರಿಕ್ತತ್ವಂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್, ಅವ್ಯಭಿಚರಿತದೋಷಲಿಙ್ಗತ್ವಾದಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ||೨೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ನನು ರಕ್ತಜೋಽಪ್ಯತೀಸಾರೋಽಸ್ತಿ ತಸ್ಯ ಸಪ್ತಮತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗಾದುಕ್ತಷಟ್ಕತ್ವಂ ವಿರುಧ್ಯತ ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ ಪೈತ್ತಿಕಸ್ಯಾಯಮವಸ್ಥಾವಿಶೇಷ ಇತ್ಯಾಹ– ಪೈತ್ತಿಕೇಽತೀಸಾರೇ ವಿದ್ಯಮಾನೇ ಭವಿಷ್ಯತಿ ವಾ ಪಿತ್ತಕೃನ್ತಿ ಪಿತ್ತಕಾರೀಣಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರಭೂತಮಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ನಿರನ್ತರಮಶ್ನಾತಿ ತದಾ ರಕ್ತಾತೀಸಾರ ಉಲ್ಬಣೋ ಮಹಾನುಪಜಾಯತೇ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅತ್ರ ಚಾರುಣಕೃಷ್ಣಪಾಣ್ಡುತ್ವಾದಿನಾ ವಾತಾದಯೋ ದೋಷಾ ದುಷ್ಟಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ದೋಷಲಿಙ್ಗೇನ ಮತಿಮಾನ್ಸಂಸರ್ಗಂ ತತ್ರ ಲಕ್ಷಯೇತ್” ಇತಿ| ಏವಂ ಸ್ನೇಹಾಜೀರ್ಣವಿಸೂಚಿಕಾವಿರ್ಷಾಶಃ ಕೃಮಿಪ್ರಭೃತಿಜನ್ಯೇಷ್ವಪ್ಯತೀಸಾರೇಷು ಷಟ್ಕಾತಿರಿಕ್ತತ್ವಂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಬೋಧ್ಯಮ್, ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿತದೋಷಲಿಙ್ಗತ್ವಾದಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ||೨೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಥ ದ್ರವಸರಣಾದಾಮಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಯೋಗಾತ್ ಪ್ರವಾಹಿಕಾತೀಸಾರಯೋಃ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮ್, ಅತೋಽತೀಸಾರಾಧಿಕಾರೇ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ವಾಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ಅತೀಸಾರೇ ನಾನಾವಿಧದ್ರವಧಾತುಸರಣಂ, ಪ್ರವಾಹಿಕಾಯಾಂ ತು ಕಫಮಾತ್ರಸರಣಮಿತಿ ಭೇದಃ| ನಿಚಿತಂ ಬಲಾಸಮಹಿತಾಶನಸ್ಯ ಸಞ್ಚಿತಂ ಕಫಂ, ಮಲಾಕ್ತಂ ಪುರೀಷಸಹಿತಂ, ವಾಯುರ್ವಾತಃ, ಅಧಸ್ತಾನ್ನುದತಿ ಗುದೇನ ಪಾತಯತಿ| ಪ್ರವಾಹತಃ ಪ್ರವಾಹಣಂ ಕುರ್ವತಃ| ಭೋಜಾದೌ ತ್ವಿಯಂ ವಿಸ್ರಂಸೀತಿ ನಾಮ್ನಾ ಪಠ್ಯತೇ, ಪರಾಶರ ತ್ವನ್ತರ್ಗ್ರನ್ಥಿರಿತಿ, ಹಾರೀತಸ್ತು ನಿಶ್ಚಾರಕಾಖ್ಯಾಮೇತಾಂ ಪಠತಿ| ಯದಾಹ– “ಪ್ರವಾಹಿಕೇತಿ ಸಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಕೈಶ್ಚಿನ್ನಿಶ್ಚಾರಕಸ್ತು ಸಃ|” ಇತಿ||೨೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಥ ದ್ರವಸರಣಾದಾಮಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಯೋಗಾಚ್ಚ ಪ್ರವಾಹಿಕಾತಿಸಾರಯೋಃ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮತೋಽತೀಸಾರಾಧಿಕಾರೇ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ವಾಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ಅತೀಸಾರೇ ನಾನಾದ್ರವಧಾತುಸರಣಂ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಯಾಂ ತು ಕಫಮಾತ್ರಸರಣಮಿತಿ ಭೇದಃ| ದುಷ್ಟೋ ವಾಯುರಹಿತಾಶನಸ್ಯ ಸಞ್ಚಿತಂ ಬಲಾಸಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಮಲಾಕ್ತಂ ಪುರೀಷಸಹಿತಮಧಸ್ತಾನ್ನುದತಿ ಗುದೇನ ಪಾತಯತಿ| ಪ್ರವಾಹಮಾಣಸ್ಯ ಪ್ರವಾಹಣಂ ಕುರ್ವತಃ, ಬಲಾಸಮುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಂ ವಾ ನಿಚಿತಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಭೋಜದೌ ತ್ವಿಯಂ ವಿಸ್ರಂಸೀತಿ ನಾಮ್ನಾ ಪಠ್ಯತೇ, ಪರಾಶರೇ ತು ಅನ್ತರ್ಗ್ರನ್ಥಿರಿತಿ, ಶ್ರೀಹಾರೀತಸ್ತು ನಿಶ್ಚಾರಕಾಖ್ಯಾಂ ಪಠತಿ, ನಿರ್ವಾಹಿಕೇತ್ಯೇಕೇ||೨೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಸ್ಯಾ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ರೂಪಮಾಹ– ಪ್ರವಾಹಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ವಾಯುಃ ಪ್ರವೃದ್ಧೋ ನಿಚಿತಂ ಬಲಾಸಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ತತ್ ಕಥಂ ವಾತಕೃತೇತಿ? ಉಚ್ಯತೇ, ಆಧಿಕ್ಯೇನ ವ್ಯಪದೇಶಾತ್| ನನು, ತಥಾಽಪಿ ಪಿತ್ತರಕ್ತಸಮ್ಭವಾ ಕುತಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಅಹಿತಾಶನಸ್ಯೇತ್ಯುಕ್ತಮ್, ಆಹಾರೋ ಹಿ ವಿರುದ್ಧಸ್ತಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಂ ಚ ಕೋಪಯತಿ, ತೇ ಚ ಪಶ್ಚಾದ್ವಾತಸ್ಯಾನುಬಲೇ ಸ್ವಲಿಙ್ಗಂ ಯದಾ ದರ್ಶಯತಸ್ತದಾ ತಾಭ್ಯಾಂ ವ್ಯಪದೇಶಃ| ಸ್ನೇಹರೂಕ್ಷಪ್ರಭವಾ ಇತಿ ಸ್ನೇಹಪ್ರಭವಾ ಕಫಜಾ, ರೂಕ್ಷಪ್ರಭವಾ ವಾತಜಾ; ತುಶಬ್ದಾಚ್ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಪ್ರಭವಾ ಪಿತ್ತಜಾ ರಕ್ತಜಾ ಚ| ಲಿಙ್ಗಂ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಕ್ರಮಮಾಮಪಕ್ವಭೇದೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಕ್ರಮಮಿತಿ||೨೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ರೂಪಮಾಹ– ಪ್ರವಾಹಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಕೃತಾ ಸಶೂಲಾ ಭವತಿ, ಪಿತ್ತಜಾ ದಾಹಯುಕ್ತಾ, ಕಫಜಾ ಕಫಯುಕ್ತಾ, ಸಶೋಣಿತಾ ಸರುಧಿರಾ ತಜ್ಜಾತತ್ವಾತ್| ತಾಸಾಂ ಹೇತುಮಾಹ– ಸ್ನೇಹೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹಪ್ರಭವಾ ಕಫಜಾ, ರೂಕ್ಷಪ್ರಭವಾ ವಾತಜಾ| ತುಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ| ತೇನ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಪ್ರಭವಾ ಪಿತ್ತಜಾ ರಕ್ತಜಾ ಚೇತಿ| ತಾಸಾಂ ಚತಸೄಣಾಂ ಅತೀಸಾರವದಾದಿಶೇತ್; ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಲಿಙ್ಗಂ ಲಕ್ಷಣಮ್, ಆಮಪಕ್ವಭೇದೇನ ಪಾಚನಂ, ಕ್ರಮಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಕ್ರಮಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತವಿಷ್ಟಮ್ಭಾದುದಾವರ್ತಾದ್ವಾ ಮಲಾಪ್ರವೃತ್ತಾವತೀಸಾರನಿವೃತ್ತಿರಿತಿ ಶಙ್ಕಾನಿರಾಸಾರ್ಥಮತೀಸಾರನಿವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಉಚ್ಚಾರಂ ವಿನಾ ಯಸ್ಯ ಮೂತ್ರಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಸಮ್ಯಗಿತಿ ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರವೃತ್ಯಾ ನ ಹೀನಯೋಗೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಾಯುಶ್ಚ ಗಚ್ಛತಿ, ‘ಗುದೇನ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸ್ಥಿತೋ ನಿವೃತ್ತಿಂ ಗತಃ| ಉದರಾಮಯೋಽತೀಸಾರಃ, ಪ್ರಕರಣಾತ್| ಏತೇನ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಭಙ್ಗ ಉಕ್ತಃ| ಅತೀಸಾರೇ ಹಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರಿಯಮ್– ಯನ್ಮೂತ್ರೋಚಿತೋಽಪಿ ದ್ರವಧಾತುರ್ಗುದೇನೈವ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಸರ್ವಸ್ಯೈವಾಬ್ಧಾತೋರ್ಗುದಪ್ರವೃತ್ತತ್ವಾತ್; ಯದಾ ತು ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗೇಣ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ತದಾಽಪಿ ಪುರೀಷಪ್ರವೃತ್ತಿಸಮಕಾಲಮಿತಿ||೨೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅತೀಸಾರನಿವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯಾತೀಸಾರಿಣ ಉಚ್ಚಾರಂ ಪುರೀಷಂ ವಿನಾ ಮೂತ್ರಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ ವಾಯುಶ್ಚ ಗಚ್ಛತೀತಿ ‘ಗುದೇನ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ದೀಪ್ತಾಗ್ನೇಃ ಪ್ರವೃದ್ಧಜಠರಾನಲಸ್ಯ, ಅತಃ ಸಮ್ಯಕ್ಪಾಕಾತ್ ಲಘುಕೋಷ್ಠಸ್ಯ| ತಸ್ಯಾತೀಸಾರಪ್ರಕರಣತ್ವಾತ್ ಉದರಾಮಯೋಽತೀಸಾರಃ| ಸ್ಥಿತೋ ಗತಃ, ನಿವೃತ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮತೀಸಾರನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನಟೀಕಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಭಿಧಾಯಾಮತೀಸಾರನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೩||