Adhikarana gulmasya nidAnabhedasthAnAni (1) · Śloka 1
atha gulmanidānam | duṣṭā vātādayō'tyarthaṁ mithyāhāravihārataḥ | kurvanti pañcadhā gulmaṁ kōṣṭhāntargranthirūpiṇam | tasya pañcavidhaṁ sthānaṁ pārśvahr̥nnābhibastayaḥ ||1||
अथ गुल्मनिदानम् | दुष्टा वातादयोऽत्यर्थं मिथ्याहारविहारतः | कुर्वन्ति पञ्चधा गुल्मं कोष्ठान्तर्ग्रन्थिरूपिणम् | तस्य पञ्चविधं स्थानं पार्श्वहृन्नाभिबस्तयः ||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmAnyagulmarUpam (2) · Śloka 2
hr̥nnābhyōrantarē granthiḥ sañcārī yadi vā'calaḥ | vr̥ttaścayāpacayavān sa ‘gulma’ iti kīrtitaḥ ||2|| (su. u. taṁ. a. 42) |
हृन्नाभ्योरन्तरे ग्रन्थिः सञ्चारी यदि वाऽचलः | वृत्तश्चयापचयवान् स ‘गुल्म’ इति कीर्तितः ||२|| (सु. उ. तं. अ. ४२) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pa~jcavidhagulmavivaraNam (3) · Śloka 3
sa vyastairjāyatē dōṣaiḥ samastairapi cōcchritaiḥ | puruṣāṇāṁ tathā strīṇāṁ jñēyō raktēna cāparaḥ ||3|| (su. u. taṁ. a. 42) |
स व्यस्तैर्जायते दोषैः समस्तैरपि चोच्छ्रितैः | पुरुषाणां तथा स्त्रीणां ज्ञेयो रक्तेन चापरः ||३|| (सु. उ. तं. अ. ४२) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gulmapUrvarUpam (4) · Śloka 4
udgārabāhulyapurīṣabandhatr̥ptyakṣamatvāntravikūjanāni | āṭōpa ādhmānamapaktiśaktirāsannagulmasya vadanti cihnam ||4|| (vā. ni. a. 11) |
उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्धतृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि | आटोप आध्मानमपक्तिशक्तिरासन्नगुल्मस्य वदन्ति चिह्नम् ||४|| (वा. नि. अ. ११) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvagulmasAdhAraNaM rUpam (5) · Śloka 5
aruciḥ kr̥cchraviṇmūtravātatā'ntravikūjanam | ānāhaścōrdhvavātatvaṁ sarvagulmēṣu lakṣayēt ||5||
अरुचिः कृच्छ्रविण्मूत्रवातताऽन्त्रविकूजनम् | आनाहश्चोर्ध्ववातत्वं सर्वगुल्मेषु लक्षयेत् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (6-8) · Śloka 8
rūkṣānnapānaṁ viṣamātimātraṁ vicēṣṭanaṁ vēgavinigrahaśca | śōkō'bhighātō'timalakṣayaśca nirannatā cānilagulmahētuḥ ||6|| yaḥ sthānasaṁsthānarujāṁ vikalpaṁ viḍvātasaṅgaṁ galavaktraśōṣam | śyāvāruṇatvaṁ śiśirajvaraṁ ca hr̥tkukṣipārśvāṁsaśirōrujaṁ ca ||7|| karōti jīrṇē tvadhikaṁ prakōpaṁ bhuktē mr̥dutvaṁ samupaiti yaśca | vātāt sa gulmō naca tatra rūkṣaṁ kaṣāyatiktaṁ kaṭu cōpaśētē ||8|| (ca. ci. a. 5) |
रूक्षान्नपानं विषमातिमात्रं विचेष्टनं वेगविनिग्रहश्च | शोकोऽभिघातोऽतिमलक्षयश्च निरन्नता चानिलगुल्महेतुः ||६|| यः स्थानसंस्थानरुजां विकल्पं विड्वातसङ्गं गलवक्त्रशोषम् | श्यावारुणत्वं शिशिरज्वरं च हृत्कुक्षिपार्श्वांसशिरोरुजं च ||७|| करोति जीर्णे त्वधिकं प्रकोपं भुक्ते मृदुत्वं समुपैति यश्च | वातात् स गुल्मो नच तत्र रूक्षं कषायतिक्तं कटु चोपशेते ||८|| (च. चि. अ. ५) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paittikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (9-10) · Śloka 10
kaṭvamlatīkṣṇōṣṇavidāhirūkṣakrōdhātimadyārkahutāśasēvā | āmābhighātō rudhiraṁ ca duṣṭaṁ paittasya gulmasya nimittamuktam ||9|| jvaraḥ pipāsā vadanāṅgarāgaḥ śūlaṁ mahajjīryati bhōjana ca | svēdō vidāhō vraṇavacca gulmaḥ sparśāsahaḥ paittikagulmarūpam ||10|| (ca. ci. a. 5) |
कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्रोधातिमद्यार्कहुताशसेवा | आमाभिघातो रुधिरं च दुष्टं पैत्तस्य गुल्मस्य निमित्तमुक्तम् ||९|| ज्वरः पिपासा वदनाङ्गरागः शूलं महज्जीर्यति भोजन च | स्वेदो विदाहो व्रणवच्च गुल्मः स्पर्शासहः पैत्तिकगुल्मरूपम् ||१०|| (च. चि. अ. ५) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shlaiShmikagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (11-12) · Śloka 12
śītaṁ guru snigdhamacēṣṭanaṁ ca sampūraṇaṁ prasvapanaṁ divā ca | gulmasya hētuḥ kaphasambhavasya sarvastu duṣṭō nicayātmakasya ||11|| staimityaśītajvaragātrasādahr̥llāsakāsārucigauravāṇi | śaityaṁ rugalpā kaṭhinōnnatatvaṁ gulmasya rūpāṇi kaphātmakasya ||12|| (ca. ci. a. 5) |
शीतं गुरु स्निग्धमचेष्टनं च सम्पूरणं प्रस्वपनं दिवा च | गुल्मस्य हेतुः कफसम्भवस्य सर्वस्तु दुष्टो निचयात्मकस्य ||११|| स्तैमित्यशीतज्वरगात्रसादहृल्लासकासारुचिगौरवाणि | शैत्यं रुगल्पा कठिनोन्नतत्वं गुल्मस्य रूपाणि कफात्मकस्य ||१२|| (च. चि. अ. ५) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvyAtmakeShu triShvekajahetulakShaNAtideshaH (13) · Śloka 13
nimittarūpāṇyupalabhya gulmē dvidōṣajē dōṣabalābalaṁ ca | vyāmiśraliṅgānaparāṁśca gulmāṁstrīnādiśēdauṣadhakalpanārtham ||13|| (ca. ci. a. 5) |
निमित्तरूपाण्युपलभ्य गुल्मे द्विदोषजे दोषबलाबलं च | व्यामिश्रलिङ्गानपरांश्च गुल्मांस्त्रीनादिशेदौषधकल्पनार्थम् ||१३|| (च. चि. अ. ५) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAnnipAtikagulmalakShaNam (14) · Śloka 14
mahārujaṁ dāhaparītamaśmavadghanōnnataṁ śīghravidāhi dāruṇam | manaḥśarīrāgnibalāpahāriṇaṁ tridōṣajaṁ gulmamasādhyamādiśēt ||14|| (ca. ci. a. 5) |
महारुजं दाहपरीतमश्मवद्घनोन्नतं शीघ्रविदाहि दारुणम् | मनःशरीराग्निबलापहारिणं त्रिदोषजं गुल्ममसाध्यमादिशेत् ||१४|| (च. चि. अ. ५) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktagulmasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (15-16) · Śloka 16
navaprasūtā'hitabhōjana yā yā cāmagarbhaṁ visr̥jēdr̥tau vā | vāyurhi tasyāḥ parigr̥hya raktaṁ karōti gulmaṁ sarujaṁ sadāham | paittasya liṅgēna samānaliṅgaṁ viśēṣaṇaṁ cāpyaparaṁ nibōdha ||15|| (su. u. taṁ. a. 42) | yaḥ spandatē piṇḍita ēva nāṅgaiścirāt saśūlaḥ samagarbhaliṅgaḥ | sa raudhiraḥ strībhava ēva gulmō māsē vyatītē daśamē cikitsyaḥ ||16|| (ca. ci. a. 5) |
नवप्रसूताऽहितभोजन या या चामगर्भं विसृजेदृतौ वा | वायुर्हि तस्याः परिगृह्य रक्तं करोति गुल्मं सरुजं सदाहम् | पैत्तस्य लिङ्गेन समानलिङ्गं विशेषणं चाप्यपरं निबोध ||१५|| (सु. उ. तं. अ. ४२) | यः स्पन्दते पिण्डित एव नाङ्गैश्चिरात् सशूलः समगर्भलिङ्गः | स रौधिरः स्त्रीभव एव गुल्मो मासे व्यतीते दशमे चिकित्स्यः ||१६|| (च. चि. अ. ५) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gulmino~asAdhyalakShaNAni (17-20) · Śloka 20
sañcitaḥ kramaśō gulmō mahāvāstuparigrahaḥ | kr̥tamūlaḥ sirānaddhō yadā kūrma ivōtthitaḥ ||17|| daurbalyārucihr̥llāsakāsacchardyaratijvaraiḥ | tr̥ṣṇātandrāpratiśyāyairyujyatē sa na sidhyati ||18|| gr̥hītvā sajvaraṁ śvāsacchardyatīsārapīḍitam | hr̥nnābhihastapādēṣu śōthaḥ karṣati gulminam ||19|| (ca. ci. a. 5) | śvāsaḥ śūlaṁ pipāsā'nnavidvēṣō granthimūḍhatā | jāyatē durbalatvaṁ ca gulminō maraṇāya vai ||20|| (su. sū. a. 33) |
सञ्चितः क्रमशो गुल्मो महावास्तुपरिग्रहः | कृतमूलः सिरानद्धो यदा कूर्म इवोत्थितः ||१७|| दौर्बल्यारुचिहृल्लासकासच्छर्द्यरतिज्वरैः | तृष्णातन्द्राप्रतिश्यायैर्युज्यते स न सिध्यति ||१८|| गृहीत्वा सज्वरं श्वासच्छर्द्यतीसारपीडितम् | हृन्नाभिहस्तपादेषु शोथः कर्षति गुल्मिनम् ||१९|| (च. चि. अ. ५) | श्वासः शूलं पिपासाऽन्नविद्वेषो ग्रन्थिमूढता | जायते दुर्बलत्वं च गुल्मिनो मरणाय वै ||२०|| (सु. सू. अ. ३३) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 28
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē gulmanidānaṁ samāptam ||28||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने गुल्मनिदानं समाप्तम् ||२८||
🔊 Audio coming soon