౨౮. గుల్మనిదానం

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

గుల్మేऽప్యానాహో భవతీత్యానాహానంతరం గుల్మమాహ– దుష్టా ఇత్యాది| పంచధేతి వాతపిత్తకఫసన్నిపాతరక్తజాః| ద్వంద్వజాస్తు ప్రకృతిసమసమవేతత్వాన్న పృథగ్గణ్యంతే, అర్శోరోగవత్| కోష్ఠాంతరామాశయాదిమధ్యే, గ్రంథిరూపిణం గుడకాకారం| తస్యేత్యాది| ఏతదేవ వివృణోతి– పార్శ్వేత్యాది| పార్శ్వే ద్వే గణనీయే, అన్యథా పంచత్వానుపపత్తిః, అత ఏవ ‘పార్శ్వే’ ఇతి ద్వివచనాంతమేవ క్వచిత్ పఠ్యతే||1||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

గుల్మేऽప్యాధ్మానం భవతీత్యాధ్మానానంతరం గుల్మనిదానం, తస్య సంప్రాప్తిమాహ– దుష్టా ఇత్యాది| దుష్టాః స్వకారణైః మిథ్యాహారాధ్యశనాదిభిః, మిథ్యావిహారో బలవద్విగ్రహాదిః| పంచధేతి, వాతపిత్తకఫసన్నిపాతరక్తజాన్యేవం పంచ, ద్వంద్వజాస్తు ప్రకృతిసమవేతత్వాత్పృథఙ్ న గణ్యంతే, అర్శోరోగవత్| కోష్ఠాంతః ఆమాశయాదిమధ్యే, గ్రంథిరూపిణం గుటికాకారం| తేషాం స్థానాన్యాహ– తస్యేత్యాది| పార్శ్వే ద్వే గణనీయే, అన్యథా పంచత్వానుపపత్తిః| అన్యే పార్శ్వే ఇతి ద్వివచనాంతమేవ పఠంతి||1||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

సామాన్యగుల్మరూపమాహ– హృదిత్యాది| నాభిశబ్దేన బస్తిర్బోధ్యః, సామీప్యాత్; యథా గంగాయాం ఘోష ఇత్యాహుః; బస్తేరపి గుల్మాశ్రయత్వేనోక్తత్వాత్| అత ఏవ ‘హృద్బస్త్యోరంతరే’ ఇతి పాఠాంతరం| అన్యే త్వాహుః– బస్తౌ విద్రధిరేవ స్యాన్నతు గుల్మ ఇతి| తన్న, గుల్మలక్షణప్రతీతేః| ఏతత్ పంచస్థానకథనం దోషజాభిప్రాయేణ, రక్తజస్య తు గర్భాశయః స్థానం; అథవా పార్శ్వస్థితత్వాత్ గర్భాశయస్య పార్శ్వగ్రహణేనైవ గ్రహణం| వృత్తో వర్తులః| చయాపచయవానితి కదాచిదుపచీయతే, కదాచిదపచీయతే; ఏతచ్చ సామాన్యోక్తమపి వాతికే వ్యవతిష్ఠతే, తల్లక్షణే తదభిధానాదితి జేజ్జటః; గదాధరస్తు సామాన్యలక్షణమాహ, సర్వగుల్మానాం వాతమూలత్వాత్| ‘చయోపచయవాన్’ ఇతి పాఠాంతరే దోషస్య చయేనోపచయవానితి| గుల్మ ఇతి లతాదిపిహితసంస్థానవిశేషాదౌ గుల్మవ్యపదేశో లోకే, తత్సాదృశ్యాత్ సంచితపరిపిండితదోషేऽపి గుల్మసంజ్ఞేత్యాహుః; వాప్యచంద్రస్త్వాహ– సంపిండితదోషో గుడకేన మీయత ఇతి నిరుక్తిః||2||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

సామాన్యం గుల్మరూపమాహ– హృదిత్యాది| హృద్ హృదయం, బస్తిః మూత్రాశయః| నాభిశబ్దేన బస్తిర్బోధ్యః సామీప్యాదేవ, యథా గంగాయాం ఘోష ఇతి; బస్తేరపి గుల్మాశ్రయత్వేనోక్తత్వాత్| అన్యే ‘హృద్బస్త్యోరంతరే’ ఇత్యేవ పాఠాంతరం పఠంతి| అన్యే తు బస్తౌ విద్రధిరేవ స్యాన్న తు గుల్మ ఇతి| తన్న, బస్తేరపి గుల్మస్థానత్వాత్, తథా చ చరకే– “పంచస్థానాని గుల్మస్య పార్శ్వే హృన్నాభివస్తయః|” ఇతి| సంచారీ చలనశీలః, అథవా అచలః స్థిరః, వృత్తో వర్తులః| చయాపచయవానితి కదాచిత్ చీయతే వృద్ధిం గచ్ఛతి, కదాచిదపచీయతే హీనో భవతి| ఏతల్లక్షణం సామాన్యోక్తమపి వాతికే వ్యవతిష్ఠతే, తల్లక్షణే తదభిధానాదితి జేజ్జటః| గదాధరస్తు సామాన్యలక్షణమేవాహ, సర్వగుల్మానాం వాతారబ్ధత్వాత్| “చయోపచయవాన్” ఇతి పాఠాంతరం| తత్ర దోషస్య చయః, తేన ఉపచయవాన్ వృద్ధిమానిత్యర్థః| స గుల్మః లతాపిహితస్థానవిశేషాదౌ గుల్మవ్యపదేశో లోకే, తత్సాదృశ్యవత్సంచితపరిపిండితదోషేऽపి గుల్మసంజ్ఞేత్యాహుః| వాప్యచంద్రస్త్వాహ– సంపిండితో దోషో గుడకత్వేన మీయత ఇతి నిరుక్తిః||2||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

పూర్వోక్తం పంచవిధత్వం వివృణోతి– స ఇత్యాది| వ్యస్తైరిత్యనేనైకజో ద్వంద్వజోऽపి గ్రాహ్యః| పంచధా గుల్మ ఇత్యనేన విరోధ ఇతి చేత్| న, నహి తత్రావధారణం కృతం, పంచధైవేతి| అత ఏవ సూత్రస్థానే చరకేణ “పంచ గుల్మా” (చ. సూ. అ. 19) ఇత్యభిధాయాపి “సంసృష్టలింగానపరాంశ్చ గుల్మాంస్త్రీనాదిశేదౌషధకల్పనార్థం|” (చ. చి. అ. 5) ఇత్యుక్తం, సమానచికిత్స్యత్వేన తత్రాంతర్భావాత్| రక్తేన చాపర ఇతి స్త్రీణామేవ| వక్ష్యతి హి– “స రౌధిరః స్త్రీభవ ఏవ గుల్మః|” (చ. చి. అ. 5) ఇతి| రక్తం చాత్రార్తవం న ధాతురూపం, ధాతురూపరక్తజస్తు గుల్మో యద్యప్యన్యోऽస్తి తథాऽపి నైతత్సంప్రాప్తికో భవతీతి పృథగుపదిశ్యతే| పృథగ్జ్ఞానానభిధానం తు పిత్తగుల్మసమాననిదానచికిత్స్యతత్వేన తత్రాంతర్భావాత్, సుశ్రుతే రక్తాతీసారవత్| విశేషలక్షణం చ యదాహ చరకః– “తృష్ణాజ్వరపరీదాహశూలస్వేదాగ్నిమార్దవైః| గుల్మినామరుచౌ చాపి రక్తమేవావసేచయేత్||” (చ. చి. అ. 5) ఇతి| ధాతురూపరక్తజః స్త్రీణాం పుంసాం చ భవతీతి భట్టారహరిచంద్రః| తథాచ క్షారపాణిః– “స్త్రీణామార్తవజో గుల్మో న పుంసాముపజాయతే| అన్యస్త్వసృగ్భవో గుల్మః స్త్రీణాం పుంసాం చ జాయతే||” ఇతి| వాప్యచంద్రస్త్వాహ– వాతాదిదోషజస్యైవాపచారాద్రక్తే దుష్టే రక్తజవ్యపదేశః, యథా చరకే– కఫపిత్తమేహానామతికర్షణాదుత్తరకాలం వాతసంసర్గే సతి వాతమేహత్వముక్తం| యదుక్తం– “యా వాతమేహాన్ ప్రతి పూర్వముక్తా వాతోల్బణానాం విహితా క్రియా సా| వాయుర్హి మేహేష్వతికర్షితేషు కుప్యత్యసాధ్యాన్ ప్రతి నాస్తి చింతా||” (చ. చి. అ. 6) ఇతి| క్షారపాణేరప్యేవమేవాభిప్రాయః| యది తు పృథక్ స్యాత్తదా తమపి నవమం లింగస్థానాదిభిరభిధాస్యత్, న చోక్తం| జేజ్జటగయదాసాభ్యాం తు హరిచంద్రమతమేవానుమతమితి| సర్వగుల్మేషు వాతకారణత్వం జ్ఞేయం| యదుక్తం చరకే– “గుల్మినామనిలశాంతిరుపాయైః సర్వశో విధివదాచరితవ్యా| మారుతే హ్యవజితేऽన్యముదీర్ణం దోషమల్పమపి కర్మ నిహన్యాత్||” (చ. చి. అ. 5) ఇతి; సుశ్రుతేऽప్యుక్తం– “కుపితానిలమూలత్వాత్ సంచితత్వాన్మలస్య చ| తుల్యత్వాద్వా విశాలత్వాద్గుల్మ ఇత్యభిధీయతే||” (సు. ఉ. తం. అ. 42) ఇతి| న చైతావతా నానాత్మజత్వప్రసంగః, వాతస్యానుబంధరూపత్వాత్ జ్వరే పిత్తవత్| నను వాతావ్యభిచారాత్ ద్విదోషజస్త్రిదోషజో వా గుల్మః స్యాన్న కేవలం కఫజః పిత్తజో వేతి, తతశ్చ పంచధేతి విరోధః| నైతత్, అనుబంధరూపేణ వాతజవ్యపదేశో, న త్వనుబంధ్యరూపేణేతి||3||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

తస్య సంఖ్యామాహ– స ఇత్యాది| స గుల్మో వ్యస్తైర్వాతపిత్తశ్లేష్మభిః, ఉచ్ఛ్రితైః ప్రకుపితైస్త్రిభిరపి జాయతే పురుషాణాం, వ్యస్తైరిత్యనేన ఏకజో ద్వంద్వజశ్చ గ్రాహ్యః| ఏవం పంచధా గుల్మ ఇత్యనేన వచనేన విరోధ ఇతి చేత్| న, నహి తత్రావధారణం కృతం పంచధైవేతి; అత ఏవ సూత్రస్థానే చరకేణ పంచ గుల్మా ఇత్యభిధాయాపి “సంసృష్టలింగానపరాంస్తు గుల్మాంస్త్రీనాదిశేదౌషధకల్పనార్థం|” ఇత్యభిహితం| జ్ఞేయో రక్తేన చాపరః ఇతి స్త్రీణామేవ| యదుక్తమిహైవ– “స రౌధిరః స్త్రీభవగుల్మ ఏవ|” ఇతి| రక్తం చాత్రార్తవం, పృథగ్జ్ఞానానభిధానం తు పిత్తగుల్మసమాననిదానచికిత్స్యత్వేన తత్రాంతర్భావాత్| చరకసుశ్రుతయో రక్తాతిసారవత్| విశేషలక్షణం యదాహ చరకః– “తృష్ణాజ్వరపరీదాహశూలస్వేదాగ్నిమార్దవైః| గుల్మినామరుచౌ చాపి రక్తమేవావసేచయేత్||” ఇతి| ధాతురూపరక్తజశ్చ స్త్రీణాం పుంసాం చ భవతీతి భట్టారకహరిశ్చంద్రః| తథా చ క్షీరపాణిః– “స్త్రీణామార్తవజో గుల్మో న పుంసాముపజాయతే| అన్యస్త్వసృగ్భవో గుల్మః స్త్రీణాం పుంసాం చ జాయతే||” ఇతి| వాప్యచంద్రస్త్వాహ– వాతాదిదోషజస్యైవాపచారాద్రక్తే దుష్టే రక్తజవ్యపదేశః; యథా చరకే– కఫపిత్తప్రమేహాణామతికర్షణాదుత్తరకాలం వాతసంసర్గే సతి వాతమేహత్వముక్తం| యదుక్తం– “యా వాతమేహాన్ ప్రతి పూర్వముక్తా వాతోల్బణానాం విహితా క్రియా సా| వాయుర్హి మేహేష్వతికర్షితేషు కుప్యత్యసాధ్యాన్ ప్రతి నాస్తి చింతా||” ఇతి| క్షీరపాణేరప్యయమేవాభిప్రాయః| యది తు పృథక్ స్యాత్, తదా తస్యాపి లింగస్థానాదిభిరభిధానం స్యాత్, తచ్చ నోక్తం; జేజ్జటగయదాసాభ్యాం తు హరిశ్చంద్రమతమేవానుమతమితి| సర్వగుల్మేషు వాతకారణత్వం జ్ఞేయం| యదుక్తం చరకే– “గుల్మినామనిలశాంతిరుపాయైః సర్వశో విధివదాచరణీయా| మారుతే హ్యవజితేऽన్యముదీర్ణం దోషమల్పమపి కర్మ నిహన్యాత్||” ఇతి| సుశ్రుతేऽప్యుక్తం– “కుపితానిలమూలత్వాతత్సంచిత్వాన్మలస్య చ| తుల్యవద్వా విశాలత్వాద్గుల్మ ఇత్యభిధీయతే||” ఇతి||3||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

పూర్వరూపమాహ– ఉద్గారేత్యాది| పురీషబంధో విడ్బంధః| తృప్తిరనన్నాభిలాషః| సుశ్రుతేऽపి హి ‘ద్వేషోऽన్నే’ (సు. ఉ. తం. అ. 42) ఇతి పఠితం| అక్షమత్వమసామర్థ్యం| ఆటోపోऽత్ర రుజాపూర్వకః క్షోభః, తలతలం వా; నతు గుడగుడాశబ్దః, తస్యాంత్రకూజనేనైవ గృహీతత్వాత్; నాప్యాధ్మానం, తస్యోపాత్తత్వాత్| అపక్తిశక్తిః మందాగ్నితా; ‘అపక్తృశక్తిః’ ఇతి పాఠే స ఏవార్థః||4||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

తస్య పూర్వరూపమాహ– ఉద్గారేత్యాది| ఉద్గారబహులతా, పురీషబంధో విడ్విబంధః, తృప్తిరనన్నాభిలాషః, సుశ్రుతే హి– ‘ద్వేషోऽన్నే’ ఇతి పఠితం| అక్షమత్వమసామర్థ్యం| తృప్త్యక్షమత్వం సౌహిత్యాసహిష్ణుతేతి కేచిత్| అంత్రవికూజనమంత్రాణామవ్యక్తశబ్దానుకరణం| ఆటోపో రుజాపూర్వకః క్షోభః, న తు గుడగుడాశబ్దః, తస్యాంత్రకూజనేనోక్తత్వాత్| ఆధ్మానముపాంతయోరాధ్మానమివ, అపక్తిశక్తిః మందాగ్నిత్వాదాహారస్యాపాకః||4||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

గుల్మసాధారణరూపమాహ– అరుచిరిత్యాది||5||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

సర్వగుల్మానాం సాధారణలక్షణమాహ– అరుచిరిత్యాది| కృచ్ఛ్రవిణ్మూత్రవాతతా కష్టేన విణ్మూత్రవాతప్రవర్తనం| అంత్రవికూజనం గుడగుడాశబ్దః, ఆనాహ ఊర్ధ్వాధోవాతనిరోధః, ఊర్ధ్వవాతత్వముద్గారబాహుల్యం||5||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

వాతికమాహ– రూక్షేత్యాది| విషమాతిమాత్రమితి అన్నపానవిశేషణం| విచేష్టనం విరుద్ధచేష్టాః బలవద్విగ్రహాది| అతిమలక్షయో విరేకాదినా| నిరన్నతా నిరాహారతా| వికల్పశబ్దః స్థానాదిభిః ప్రత్యేకం యోజ్యః| స్థానవికల్పో యథా– కదాచిన్నాభౌ, కదాచిత్పార్శ్వయోః, కదాచిద్బస్తావిత్యాదిస్థానాంతరగమనం| సంస్థానవికల్పో యథా– కదాచిదల్పః, కదాచిన్మహాన్, వృత్తో, దీర్ఘో వేతి| రుజావికల్పో యథా– కదాచిదల్పా, కదాచిన్మహతీ, తోదరూపా, భేదరూపా, అనేకరూపా వేతి| న చ తత్రోపశేతే న సుఖయతి||6-8||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

వాతగుల్మస్య హేతుపూర్వకం లక్షణమాహ– రూక్షేత్యాది| విషమాతిమాత్రమితి అన్నపానవిశేషణం| విషమం బహు స్తోకమకాలభోజనం, ఏవం జలపానమపి, అతిమాత్రం మాత్రాధికం, ఏవం జలస్యాపి| విచేష్టనం విరుద్ధచేష్టా బలవద్విగ్రహాదిః, అభిఘాతో లగుడాదినా, అతిమలక్షయో విరేకాదినా, నిరన్నతా నిరాహారతా| య ఇత్యాది| స్థానవికల్పో యథా– కదాచిన్నాభౌ, కదాచిద్బస్తౌ, కదాచిత్పార్శ్వయోరిత్యాదిస్థానాంతరగమనం| సంస్థానవికల్పో యథా– కదాచిద్వర్తులః, కదాచిద్దీర్ఘ ఇత్యర్థః| రుజావికల్పో యథా– కదాచిదల్పా రుక్, కదాచిన్మహతీ, తోదరూపా, భేదరూపా, అనేకరూపా వేతి| విడ్వాతసంగం విడ్వాతాప్రవృత్తిః, కంఠవక్త్రయోః శోషః, శ్యావారుణత్వం శరీరస్య, శీతజ్వరః, హృత్కుక్ష్యాదీనాం పీడా, అంసః భుజయోరుపరిభాగః| జీర్ణే ఆహారే ప్రకుప్యతి, భుక్తే చ శాంతిం గచ్ఛతి, స వాతికో గుల్మః| రూక్ష ఆహారః కషాయతిక్తకటుకా రసాః, తత్ర తస్మిన్ వాతగుల్మే నోపశేతే న సుఖయతి, వాతకారణత్వాత్||6-8||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

పైత్తికమాహ– కట్విత్యాది| ఆమాభిఘాత ఇతి విదగ్ధాజీర్ణజనితదుష్టరసేనాభిభవః; అన్యే తు ‘ఆమాభిఘాతౌ’ ఇతి పఠంతి, తత్రామ ఉక్తరూపః, అభిఘాతో లగుడాదేః రక్తదూషకో జ్ఞేయః| జీర్యతీతి సప్తమ్యంతం| వ్రణవత్ స్పర్శాసహ ఇతి యోజ్యం||9-10||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

పైత్తికగుల్మమాహ– కట్విత్యాది| విదాహి వంశకరీరాది, అతిశబ్దో మద్యాదిషు యోజ్యః| ఆమాభిఘాత ఇతి విదగ్ధాऽజీర్ణజనితదుష్టరసేనాభిభవః, అన్యే ఆమాభిఘాతావితి పఠంతి, తత్రామ ఉక్తరూపః, అభిఘాతో లగుడాదినా రక్తదూషకో జ్ఞేయః| ఏతే పైత్తికగుల్మస్య హేతవః| తస్య లక్షణమాహ– జ్వర ఇత్యాది| జ్వరః ప్రసిద్ధః, పిపాసా పాతుమిచ్ఛా, వదనాంగరాగః ముఖే శరీరే చారుణతా, ఆహారే జీర్యతి పచ్యమానే మహచ్ఛూలం భవతి, వ్రణవత్ స్పర్శాసహ ఇతి యోజ్యం| ఏతత్ పిత్తగుల్మరూపం||9-10||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

శ్లైష్మికమాహ– శీతమిత్యాది| సంపూరణం తృప్తిభోజనం| సర్వ ఇతి వాతజాద్యుక్తః| నిచయాత్మకస్య సన్నిపాతజస్య| కఠినోన్నతత్వం గుల్మస్య||11-12||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

శ్లైష్మికమాహ– శీతమిత్యాది| శీతాదిభిర్ద్రవ్యైః, అచేష్టనమవ్యాయామః| సంపూరణమితి ఆహారాదినా కోష్ఠస్య తృప్తిరివ, ఏతత్ సర్వం కఫగుల్మస్య హేతుః| ఏతస్యైవ శ్లోకపాదేన సాన్నిపాతికస్య హేతుమాహ– సర్వ ఇతి| నిచయాత్మకస్య సాన్నిపాతికస్య గుల్మస్య వాతజాద్యుక్తహేతుః కారణం, తథా సర్వదోషోక్తలక్షణాని చ భవంతి| పునః శ్లైష్మికస్యైవ లక్షణమాహ– స్తైమిత్యేతి| స్తైమిత్యం నిశ్చలత్వం, శీతజ్వరాదయః సుబోధ్యాః, శైత్యం శీతగాత్రతా, కఠినోన్నతత్వం గుల్మస్యైవ||11-12||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

ద్వ్యాత్మకేషు త్రిష్వేకజహేతులక్షణాతిదేశార్థమాహ– నిమిత్తేత్యాది| నిమిత్తాని చ రూపాణి చేతి ద్వంద్వః| దోషబలాబలం చేత్యనేన సమద్విదోషద్వంద్వజత్రయేణ ఏకోల్బణాదిద్విదోషజోऽపి గ్రాహ్య ఇతి దర్శయతి, అన్యథా బహుత్వాపత్తేః| ఔషధకల్పనార్థమితి ఏకదోషజాభిహితచికిత్సామేలకేన తాన్ చికిత్సేదిత్యర్థః||13||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

ద్వంద్వాదికేషు త్రిష్వేకజహేతులక్షణాతిదేశార్థమాహ– నిమిత్తేత్యాది| లింగాని లక్షణాని, ద్విదోషజే గుల్మే దోషాణాం బలాబలం చ జ్ఞాత్వా వ్యామిశ్రలింగాన్ మిలితలింగాన్ పరాన్ స్త్రీన్ గుల్మానౌషధకల్పనార్థమాదిశేత్, ఏకదోషజాభిహితచికిత్సామేలకేన చ చికిత్సేదిత్యర్థః||13||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

సాన్నిపాతికమాహ– మహారుజమిత్యాది| అశ్మవత్ ఘనోన్నతం పాషాణవత్ కఠినమున్నతం చ| మన ఇత్యాది మనోऽపహారిణం మనోవైకల్యకారిణం, శరీరాపహారిణం కృశత్వవైవర్ణ్యకరం, అగ్న్యపహారిణమగ్నివైషమ్యకరం, బలాపహారిణమసామర్థ్యకరం| నను, అసాధ్యమితి విరుద్ధం, “సన్నిపాతోత్థితే గుల్మే త్రిదోషఘ్నో విధిర్హితః|” (సు. ఉ. తం. అ. 42) ఇతి సుశ్రుతవచనాత్| నైవం, అయం చ వికృతివిషమసమవేతోऽసాధ్యః, ప్రకృతిసమసమవేతస్తు సాధ్య ఇత్యాహుః| నను, సోऽప్యసాధ్యః, యదాహ సుశ్రుతః– “సర్వాత్మకే సర్వరుజోపపత్తిస్తం చాప్యసాధ్యం ప్రవదంతి తజ్జ్ఞాః|” (సు. ఉ. తం. అ. 42) ఇతి| ఉచ్యతే– తం చాపీతి అపిశబ్దాదచిరోత్థితః సాధ్యో విశ్వామిత్రసంవాదాదితి గయదాసః||14||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

త్రిదోషజస్యాసాధ్యత్వమాహ– మహారుజమిత్యాది| మహారుజం తీవ్రపీడాకరం, దాహపరీతదేహం సంతాపేన వ్యాప్తాఖిలదేహం, శీఘ్రేణ విదాహకరం, దారుణం మారణాత్మకం, అశ్మవద్ ఘనోన్నతం పాషాణవత్ కఠినోన్నతం| మన ఇత్యాది మనోపహారిణం మనోవైకల్యకరం, శరీరాపహారిణం కృశత్వవైవర్ణ్యకరం, అగ్న్యపహారిణమగ్నేర్వైషమ్యాదికరం, బలాపహారిణమసామర్థ్యకరం| ఏతల్లక్షణం వికృతివిషమసమవేతస్య, ప్రకృతిసమసమవేతస్తు సాధ్యః||14||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

రక్తగుల్మమాహ– నవేత్యాది| ఆమగర్భం విసృజేదితి నవమమాసాదర్వాక్ ప్రసూతే| ఋతౌ ఆర్తవప్రవృత్తికాలే, అహితభోజనేతి సంబంధః| ఏతచ్చోపలక్షణార్థం, తేనాహారాచారాదికం జ్ఞేయం| యదాహ చరకః– “ఋతావనాహారతయా భయేన విరూక్షణైర్వేగవిధారణైశ్చ| సంస్తంభనోల్లేఖనయోనిదోషైర్గుల్మః స్త్రియం రక్తభవోऽభ్యుపైతి||” (చ. చి. అ. 5) ఇతి| పైత్తస్య పైత్తికగుల్మస్య| విశేషణం పైత్తికగుల్మాద్విశేషలక్షణం| పిండితః సముదితః| ఏవకారోऽత్ర అవధారణే| ఏతదేవ స్ఫుటయతి– నాంగైర్నావయవైశ్చిరాత్ స్పందత ఇతి సంబంధః| సమగర్భలింగ ఇతి ఆర్తవాదర్శనముఖస్రవణస్తనముఖకృష్ణత్వదోహదాదిగర్భలక్షణయుక్తః, ఏతచ్చ వ్యాధిప్రభావాత్; యథా– క్షయార్శసోః స్త్రీరిరంసాకృష్ణత్వఙ్నఖాదయః| అన్యే తు సమగర్భలింగోऽవికృతగర్భలింగ ఇత్యాహుః| ఉక్తవిశేషణైరేవ స్త్రీభవత్వే లబ్ధే స్త్రీగ్రహణేన కుమారీమతివృద్ధాం చ నిషేధయతి, అనుద్భూతక్షీణరజస్కత్వాత్తయోః| వ్యతీతేऽతిక్రాంతే| గర్భసమానలింగత్వేన సంశయః– గర్భో వా, రక్తగుల్మో వా, ఇతి; తచ్ఛంకానిరాసార్థం దశమే మాసే వ్యతీతే ఇత్యుక్తం; నవమదశమయోః ప్రసవకాలత్వాదిత్యేకే| తన్న, ‘యః స్పందతే పిండిత ఏవ నాంగైః’ ఇత్యాదినైవ విశేషదర్శనేన సంశయస్య నివర్తితత్వాత్| గర్భో హి నిరంతరం ప్రత్యంగైర్నిఃశూలం స్పందతే, గుల్మస్తు ఏతద్విపరీతేన| కించ నవమే దశమే ప్రసూత ఇత్యుత్సర్గః, నతు నియమః, తదధికకాలేऽపి ప్రసవదర్శనాత్, ఆగమాచ్చ| ఉక్తం హి చరకే– “తం స్త్రీ ప్రసూతే సుచిరేణ గర్భం పుష్టో యదా వర్షగణైరపి స్యాత్|” (చ. శా. అ. 2) ఇతి| తస్మాన్నేదం దశమమాసవ్యతిక్రమే చికిత్సావిధానస్య ప్రయోజనం, కింతు వ్యాధిమహిమ్నా తావతైవ కాలేన తస్య చికిత్సయా సుఖోచ్ఛేదనమితి| యథా జ్వరే పురాణే ఏవ క్షీరపానవిరేచనే| ఉక్తం హి తంత్రాంతరే– “రక్తగుల్మే పురాణత్వం సుఖసాధ్యస్య లక్షణం|” ఇతి| పురాణతా చాస్య దశమమాసవ్యతిక్రమేణైవ భవతి| జేజ్జటేనాప్యుక్తం– యద్యర్వాక్ రక్తభేదనం క్రియతే తదా గర్భశయ్యాం క్షిణాతి, తల్లీనత్వాద్రక్తస్య; ఏకాదశమాసే తు పరిపిండితగుల్మే స్నేహాదినోపస్కృతదేహాయా న గర్భశయ్యాయా వికృతిమాదధాతి రక్తభేదనమితి||15-16||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

స్త్రీణాం రక్తజగుల్మస్య సంప్రాప్తిమాహ– నవేత్యాది| యా స్త్రీ నవప్రసూతా సతీ అహితభోజనా భవతి, యా చామగర్భం విసృజేదితి నవమాసాదర్వాక్ ప్రసూతే, ఋతావార్తవప్రవృత్తికాలే అహితభోజనేతి సంబంధః| అన్యథా ఋతౌ తదసంభవాత్| ఏతచ్చోపలక్షణం, తేనానాహారాదికమపి జ్ఞేయం| యదాహ చరకః– “ఋతావనాహారతయా భయేన విరూక్షణైర్వేగవిధారణైశ్చ| సంస్తంభనోల్లేఖనయోనిదోషైర్గుల్మః స్త్రియం రక్తభవోऽభ్యుపైతి||” ఇతి| తస్య లక్షణమాహ– పైత్తస్యేత్యాది| పైత్తికగుల్మస్యాస్యైవాపరం విశేషణం, తదేవ స్ఫుటయతి– చిరాత్ పిండీభూత ఇవ స్పందతే హస్తపాదాదిభిరిత్యర్థః| సశూలః పీడాయుక్తః| సమగర్భలింగ ఇతి ఆర్తవాదర్శనముఖపాండుస్తనకృష్ణత్వదోహదాదిలక్షణయుక్తః, ఏతచ్చ వ్యాధిప్రభావాత్, యథా– క్షయార్శసోః స్త్రీరిరంసాకృష్ణత్వఙ్నఖాదయః| అన్యే తు సమగర్భలింగ ఇతి అవికృతగర్భలింగ ఇత్యాహుః| స స్త్రీభవ ఏవ రక్తజో గుల్మో దశమే మాసే వ్యతీతే సతి చికిత్స్యః స్యాత్| రౌధిర ఇత్యనేన విశేషణేనార్తవాయుక్తాం కుమారీమతివృద్ధాం చ నిషేధయతి, అనుద్భూతక్షీణరజస్కత్వాత్తయోః| వ్యతీతేऽతిక్రాంతే| గర్భసమానలింగత్వేన సంశయః– గర్భో వా రక్తగుల్మో వేతి, తచ్ఛంకానిరాసార్థం మాసే వ్యతీతే దశమే ఇత్యుక్తం, నవమదశమయోః ప్రసవకాలత్వాదిత్యేకే; తన్న, “యః స్పందతే పిండిత ఏవ నాంగైః” ఇత్యాదినైవ సంశయస్య నివర్తితత్వాత్| గర్భో హ్యంగేన నిరంతరం నిఃశూలం స్పందతే, గుల్మస్తు ఏతద్విపరీతేనేతి| కించ నవమే దశమే ప్రసూయత ఇతి సామాన్యం న తు నియమః, తదధికకాలేऽపి ప్రసవదర్శనాత్, ఆగమాచ్చ| యదుక్తం చరకే– “తం స్త్రీ ప్రసూతే సుచిరేణ గర్భం పుష్టో యదా వర్షగణైరపి స్యాత్|” ఇతి| తస్మాన్నేదం దశమాసవ్యతిక్రమే చికిత్సాభిధానస్య ప్రయోజనం, కింతు వ్యాధిమహిమ్నా తావతా కాలేన తస్య చికిత్సయా సుఖోచ్ఛేద్యత్వాత్| యథా జ్వరే పురాణ ఏవ క్షీరపానవిరేచనే; ఉక్తం హి తంత్రాంతరే– “రక్తగుల్మే పురాణత్వం సుఖసాధ్యస్య లక్షణం|” ఇతి| పురాణతా చాస్య దశమాసాతిక్రమేణైవ భవతి| యదుక్తం జేజ్జటేన– యద్యర్వాక్ రక్తభేదనం క్రియతే, తదా గర్భాశయం క్షిణోతీతి, తల్లీనత్వాద్రక్తస్య, దశమాసాదూర్ధ్వం పిండితే గుల్మే స్నేహాదినోపస్కృతదేహాయా న గర్భాశయే క్షతిమాదధాతి రక్తభేదనమితి||15-16||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

చిరజస్యావస్థాయామసాధ్యత్వమాహ– సంచిత ఇత్యాది| మహావాస్తుపరిగ్రహః సకలోదరవ్యాపీ| కృతమూలో ధాత్వంతరావగాహీ| సిరానద్ధః సిరాజాలవాన్| గృహీత్వేత్యాది| హృదయాదౌ గృహీత్వా శోథో గుల్మినం కర్షతి, ‘మరణాయ’ ఇతి శేషః| శ్వాసేత్యాది| గ్రంథిమూఢతా గ్రంథిరూపస్య గుల్మస్యాకస్మాద్విలయనమితి| నను చ, అంతర్విద్రధిగుల్మయోః కో భేదః? సమానస్థానసంభవత్వాత్| ఉచ్యతే– విద్రధిః పచ్యతే, గుల్మో న పచ్యతే నిరాశ్రయత్వాత్| యదాహ సుశ్రుతః– “న నిబంధోऽస్తి గుల్మస్య విద్రధిః సనిబంధనః| గుల్మస్తిష్ఠతి దోషేషు విద్రధిర్మాంసశోణితే|| విద్రధిః పచ్యతే తస్మాద్గుల్మః క్వాపి న పచ్యతే|” (సు. ని. అ. 9) ఇతి| నను, గుల్మోऽపి పచ్యత ఏవ| యదాహ చరకః– “విదాహశూలసంక్షోభస్వప్ననాశారతిజ్వరైః| విదహ్యమానం జానీయాద్గుల్మం తముపనాహయేత్||” (చ. చి. అ. 5) ఇతి| ఉచ్యతే– గుల్మో న పచ్యతే నిరాశ్రయత్వాత్; యదా తు కారణవశాదాశ్రయం మాంసాదికమాసాదయతి, వాతోపశమనార్థం కృతస్వేదాదిభిర్వా రక్తదుష్టిర్భవతి, తదా పచ్యమానో విదాహనిమిత్తకం విద్రధిత్వమాప్నోతి| ఉక్తం హి– “ స వై శీఘ్రవిదాహిత్వాద్విద్రధీత్యభిధీయతే|” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి| న హి యస్మాత్ వికారాత్ యదుత్పద్యతే వికారాంతరం తత్ స ఏవ భవతీతి; మాభూత్ ప్లీహైవ ఉదరం, అశ్మర్యేవ శర్కరా, ఇత్యాదిశాస్త్రోక్తవిరోధవిస్తరః| తస్మాద్విద్రధిః పచ్యతే, గుల్మో న పచ్యతే ఇతి సిద్ధాంతో నిరపవాదః| యే తు అంతర్విద్రధిం న పఠంతి తేషామయమభిప్రాయః– గుల్మే పక్వే విద్రధౌ చ పాటనశోధనరోపణాదేః, అపక్వే చ విరేకలేపవిమ్లాపనాదేశ్చికిత్సితస్య ప్రాయో విశేషాభావాదలం పృథగ్వికారస్వీకారేణేతి||17-20||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

చిరజస్యావస్థాయామసాధ్యత్వమాహ– సంచిత ఇత్యాది| అనుపక్రాంతత్వాత్ చిరకాలానుబంధిత్వాత్, క్రమశః క్రమేణ, సంచితో వృద్ధిం గతో, గుల్మో మహావాస్తుపరిగ్రహః సకలోదరవ్యాపీ, కృతమూలో ధాత్వంతరావగాహీ| సిరానద్ధః సిరాజాలవాన్, యదా కూర్మవదున్నతః స్యాత్, దౌర్బల్యాదిభిరుపద్రవైర్యుక్తో భవతి, తదా న సిద్ధ్యతీత్యర్థః| పునరసాధ్యలక్షణమాహ– గృహీత్వేత్యాది| హృల్లాసాదిషు గృహీత్వా శోఫో గుల్మినం గుల్మయుక్తం రోగిణం, కర్షతి మారయతీత్యర్థః| సజ్వరశ్వాసం జ్వరశ్వాసాభ్యాముపద్రుతం| పునశ్చాసాధ్యలక్షణమాహ– శ్వాసేత్యాది| శ్వాసాదయ ఉపద్రవాః గుల్మినో మరణాయ భవంతి, గ్రంథిమూఢతా గ్రంథిరూపస్యైవ గుల్మస్యాకస్మాద్విలయనమదర్శనమితి| నను, వాతవిద్రధిగుల్మయోః కో భేదః, సమానస్థానసంస్థానత్వాత్? ఉచ్యతే, విద్రధిః పచ్యతే, గుల్మో న పచ్యతే, నిరాశ్రయత్వాత్| యదాహ సుశ్రుతః– “న నిబంధోऽస్తి గుల్మస్య విద్రధిః సనిబంధనః| గుల్మస్తిష్ఠతి దోషే స్వే విద్రధిర్మాంసశోణితే|| విద్రధిః పచ్యతే తస్మాద్గుల్మః క్వాపి న పచ్యతే|” ఇత్యాది| నను, గుల్మోऽపి పచ్యత ఏవ| యదాహ చరకః– “విదాహశూలసంక్షోభస్వప్ననాశారుచిజ్వరైః| విదహ్యమానం జానీయాద్గుల్మం తముపనాహయేత్||” ఇతి| ఉచ్యతే– గుల్మో న పచ్యతే నిరాశ్రయత్వాత్, యది తు కారణవశాదాశ్రయం మాంసాదికమాసాదయతి, వాతోపశమనార్థం కృతస్వేదాదిభిర్వా రక్తదుష్టిర్భవతి, తదా పచ్యమానో విదాహనిమిత్తకం విద్రధిత్వమేవాప్నోతీతి| ఉక్తం హి– “స వై శీఘ్రవిదాహిత్వాద్విద్రధీత్యభిధీయతే|” ఇతి| యద్యేవం, తదా యస్మాద్వికారాంతరముత్పద్యతే తత్స ఏవ భవతి| మాభూదేవం తదా ప్లీహైవ ఉదరం జఠర ఏవ శోఫః, ఏవం శాస్త్రవిరోధః, తస్మాద్విద్రధిః పచ్యతే, గుల్మో న పచ్యత ఇతి సిద్ధాంతః| యే తు అంతర్విద్రధిం న పఠంతి, తేషామయమభిప్రాయః– గుల్మాపేక్షయా విద్రధౌ చ పాటనశోధనరోపణాదేః అపక్వే చ విరేకలేపనవిమ్లాయనాదేశ్చికిత్సితస్య ప్రాయో విశేషాభావాదలం పృథగ్వికారస్వీకారేణేతి||17-20||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం గుల్మనిదానం సమాప్తం||28||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం గుల్మనిదానం||28||