29. hr̥drōganidānam

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

gulmasya hr̥dayaṁ sthānamuktam, atō hr̥dayasaṅkīrtanāt hr̥drōgārambhaḥ| prasaṅgaḥ sātatyēna sēvā, atyuṣṇādayō yathāyōgyaṁ vātādīnāṁ krimēśca nidānamiti bōdhyam||1||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

gulmasya hr̥dayaṁ sthānamuktamatō gulmānantaraṁ hr̥drōgārambhaḥ| tasya hētumāha– atītyādi| uṣṇādibhiratiśabdaḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| uṣṇādayō'tisēvitā vātādīnāṁ hr̥dāmayānāṁ krimijasya ca hētavō bhavanti, śramō dhanuḥkarṣaṇādiḥ, abhighātō hr̥dyēva, sañcintanaṁ nr̥patibhayādikaṁ; sa ca pañcaprakāraḥ– vātādibhistrayaḥ, sannipātēna, krimibhiśca||1||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

tasya samprāptiṁ sāmānyalakṣaṇaṁ cāha– dūṣayitvētyādi| dūṣayitvā rasamiti rasasya hr̥dayāśrayatvāt| viguṇāḥ kupitāḥ| hr̥drōgamiti vācyē yadbādhāgrahaṇaṁ, taddōṣabhēdēna bādhāvaicitryajñāpanārthaṁ, bādhāśabdēna cātra nānāvidhā pīḍēti jējjaṭaḥ, bhaṅgavat pīḍēti gayadāsaḥ| hr̥drōgamiti ‘vā śōkaṣyañrōgēṣu’ iti rōgē parē hr̥dayasya hr̥dbhāvaḥ, athavā hr̥dō rōgō hr̥drōgaḥ||2||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tasya samprāptimāha– dūṣayitvētyādi| viguṇāḥ kupitā dōṣā rasaṁ dūṣayitvā hr̥dayaṁ gatāḥ, hr̥drōgamiti vācyē yadbādhāgrahaṇaṁ taddōṣabhēdēna bādhāvaicitryajñāpanārthaṁ, bādhāśabdēnātra nānāvidhā pīḍēti jējjaṭaḥ, bhaṅgavatpīḍēti gayadāsaḥ| hr̥di rōgō hr̥drōga iti niruktiḥ||2||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vātikahr̥drōgalakṣaṇamāha– āyamyata ityādi| āyamyatē ākr̥ṣyata iva| tudyatē sūcyēva| nirmathyatē daṇḍēnēva| dīryatē dvidhēva kriyatē| sphōṭyatē ārayēva| pāṭyatē kuṭhārēṇēva||3||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātikamāha– āyamyata ityādi| mārutajē hr̥drōgē hr̥dayamāyamyatē ākr̥ṣyata iva, tudyatē sūcyēva, nirmathyatē daṇḍēnēva, sphōṭyatē ārayēva, pāṭyatē kuṭhārēṇēva||3||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

paittikalakṣaṇamāha– tr̥ṣṇētyādi| ūṣmā kiñciddāhaḥ| hr̥dayaklamaḥ hr̥dayākulatvaṁ, glāniriti yāvat||4||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

paittikamāha– tr̥ṣṇētyādi| ūṣmā prādēśikō dāhaḥ, hr̥di kiñciddāha ityarthaḥ| dāhaḥ sārvāṅgikaḥ; cōṣaḥ cūṣyatē iva, hr̥dayē klamō hr̥dayākulatvaṁ glānirityarthaḥ| dhūmāyanaṁ dhūmōdgiraṇamiva, klēdaḥ kiñcit durgandhaḥ saṭita iva, mukhasyaiva śōṣaśca||4||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ślaiṣmikamāha– gauravamityādi| balāsāvatatē kupitakaphavyāptē, “dōṣā duṣṭā dūṣayitārō bhavanti” ityāgamāt||5||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

ślaiṣmikamāha– gauravamityādi| balāsāvatatē hr̥di kupitakaphavyāptē, duṣṭā dōṣā dūṣayitārō bhavantītyuktatvāt| gauravaṁ hr̥dayasya; stambhō jaḍatā, mārdavaṁ jalaplutamiva, mādhuryaṁ mukhē||5||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sānnipātikamāha– vidyādityādi| sarvaliṅgamityanēna prakr̥tisamasamavāyārabdhatvamuktaṁ, tēna cikitsā'pyasya pratyēkaṁ vātādijasya yā sā militaiva kāryā| apacārāccēha granthirutpadyatē tataḥ krimisambhavaḥ| uktaṁ hi carakēṇa– “tridōṣajē tu hr̥drōgē yō durātmā niṣēvatē| tilakṣīraguḍādīni granthistasyōpajāyatē|| marmaikadēśē saṅklēdaṁ rasaścāsyōpagacchati| saṅklēdāt krimayaścāsya bhavantyupahatātmanaḥ||” (ca. sū. a. 17) iti| tasyaivēdaṁ lakṣaṇamāha– tīvrārtitōdaṁ krimijaṁ sakaṇḍūmiti| utklēda ityādinā tamō'ntaṁ tridōṣajahr̥drōgalakṣaṇaṁ; tatra tōdaśūlē vātāt, utklēdahr̥llāsau kaphāt, tamaḥ pittāt, ṣṭhīvanaṁ kaphapittāt| arucirityādinā krimijasyēti jējjaṭaḥ; gayadāsastvāha– śyāvanētratvaparyantēna tridōṣajalakṣaṇamiti| syādētat, tridōṣajapadaṁ na tāvadatra suśrutēna paṭhitam; ataḥ sarvamēva utklēdādi śōthāntaṁ krimijalakṣaṇaṁ bhaviṣyati| naivaṁ, “vidyāttridōṣaṁ tvapi sarvaliṅgaṁ tīvrārtitōdaṁ krimijaṁ sakaṇḍūm|” (ca. ci. a. 26) iti dr̥ḍhabalasya vākyāt| utklēda ityādistu ēka ēva ślōkaḥ suśrutēna paṭhitaḥ, natu pr̥thak sannipātalakṣaṇaṁ, tatastridōṣajasyānabhidhānē suśrutē nyūnatvaṁ syāt| tridōṣāśmarīvattasyāsambhava ēvēti cēt? naivaṁ, tantrāntarēṣu paṭhitatvāt| tathāca hārītaḥ– “sarvāṇi rūpāṇi ca sannipātāccirōtthitaṁ cāpi vadantyasādhyam|” iti| carakē'pyuktam– “hētulakṣaṇasaṁsargāducyatē sānnipātikaḥ|” (ca. sū. a. 17) iti; tathā ‘tridōṣajē tu hr̥drōgē yō durātmā niṣēvatē|’ (ca. sū. a. 17) ityādi| kaṇṭharavēṇa tu tridōṣajapadaṁ yanna paṭhitaṁ suśrutēna, tat krimijasyāpi tridōṣajatvakhyāpanārthamityācakṣatē| nanu, dōṣajāvāntarāvasthāviśēṣatvāt krimijō'pi dōṣaja ēva, tat kathaṁ hr̥dāmayaḥ pañcavidha iti? naivaṁ, rōgajasyāpi rōgasya pr̥thaktvadarśanāt| yaduktam– ‘nidānārthakara’ (ca. ci. a. 8) ityādi| dvidōṣajastvanuktō'pi prakr̥tisamasamavāyatvādbōdhyaḥ||6||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tridōṣajakr̥mijayōrmilitamēva lakṣaṇamāha– vidyādityādi| vidyāttridōṣamityādi dr̥ḍhabalōktalakṣaṇam, utklēda ityādikamēkapadyaṁ suśrutōktaṁ; tīvrārtitōdamiti bhinnatantrīyatvātpaunaruktyaṁ na vācyam| tridōṣajē sarvadōṣāṇāṁ liṅgāni bhavanti| sarvaliṅgamityanēna prakr̥tisamavāyārabdhatvamuktaṁ, tēna cikitsā'pyasya pratyēkaṁ vātādijasya yā sā militaiva kāryā| apacārāt kr̥mijē granthirbhavati, tataśca kr̥misambhavaḥ, kr̥mayō jāyantē'sminniti krimija iti niruktiḥ| uktaṁ hi carakē– “tridōṣajē tu hr̥drōgē yō durātmā niṣēvatē| tilakṣīraguḍādīni granthistasyōpajāyatē||” iti| utklēda ityādikamēva tridōṣahr̥drōgalakṣaṇam| tatra tōdaśūlē vātāt, tōdō vyathāviśēṣaḥ; utklēdahr̥llāsau kaphāt, utklēdaḥ apakvadōṣāṇāṁ svāṁśōdayāccyutiḥ, hr̥llāsaḥ hr̥dayādīpadambunirgamaḥ; tamaḥ pittāt tamō'ndhakārapraviṣṭasyēva; ṣṭhīvanaṁ kaphapittāt; ētattridōṣalakṣaṇam| arucītyādinā kr̥mijasyēti | ētatsugamam||6||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sarvēṣāmupadravānāha– klama ityādi| ślaiṣmikāṇāṁ kr̥mīṇāṁ yē upadravāstē krimijahr̥drōgē'pi syuḥ| tē ca hr̥llāsāsyasravaṇāvipākādayaḥ||7-8||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sarvēṣāmēvōpadravānāha– klama ityādi| ślaiṣmikāṇāṁ kr̥mīṇāṁ yē upadravāḥ tē kr̥mijē hr̥drōgē'pi matāḥ| tē ca hr̥llāsāsyasravaṇāvipākādaya iti||7-8||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ hr̥drōganidānaṁ samāptam||29||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ hr̥drōganidānam||29||