20. unmādanidānam

Adhikarana unmAdaniruktiH (1) · Śloka 1

अथोन्मादनिदानम् | मदयन्त्युद्गता दोषा यस्मादुन्मार्गमागताः | मानसोऽयमतो व्याधिरुन्माद इति कीर्तितः ||१|| (सु. उ. तं. अ. ६२) |

Adhikarana unmAdabhedAH (2-3) · Śloka 3

एकैकशः सर्वशश्च दोषैरत्यर्थमूर्छितैः | मानसेन च दुःखेन स च पञ्चविधो मतः ||२|| विषाद्भवति षष्ठश्च यथास्वं तत्र भेषजम् | स चाप्रवृद्धस्तरुणो मदसञ्ज्ञां बिभर्ति च ||३|| (सु. उ. तं. अ. ६२) |

Adhikarana unmAdasAmAnyanidAnam (4) · Śloka 4

विरुद्धदुष्टाशुचिभोजननि प्रधर्षणं देवगुरुद्विजानाम् | उन्मादहेतुर्भयहर्षपूर्वो मनोऽभिघातो विषमाश्च चेष्टाः ||४|| (च. चि. अ. ९) |

Adhikarana unmAdasamprAptiH (5) · Śloka 5

तैरल्पसत्त्वस्य मलाः प्रदुष्टा बुद्धेर्निवासं हृदयं प्रदूष्य | स्रोतांस्यधिष्ठाय मनोवहानि प्रमोहयन्त्याशु नरस्य चेतः ||५|| (च. चि. अ. १) |

Adhikarana unmAdasAmAnyalakShaNam (6) · Śloka 6

धीविभ्रमः सत्त्वपरिप्लवश्च पर्याकुला दृष्टिरधीरता च | अबद्धवाक्त्वं हृदयं च शून्यं सामान्यमुन्मादगदस्य लिङ्गम् ||६|| (च. चि. अ. ९) |

Adhikarana vAtikonmAdasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (7-8) · Śloka 8

रूक्षाल्पशीतान्नविरेकधातुक्षयोपवासैरनिलोऽतिवृद्धः | चिन्तादिदुष्टं हृदयं प्रदूष्य बुद्धिं स्मृतिं चाप्युपहन्ति शीघ्रम् ||७|| अस्थानहासस्मितनृत्यगीतवागङ्गविक्षेपणरोदनानि | पारुष्यकार्श्यारुणवर्णताश्च जीर्णे बलं चानिलजस्य रूपम् ||८|| (च. चि. अ. ९) |

Adhikarana paittikonmAdasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (9-10) · Śloka 10

अजीर्णकट्वम्लविदाह्यशीतैर्भोज्यैश्चितं पित्तमुदीर्णवेगम् | उन्मादमत्युग्रमनात्मकस्य हृदि स्थितं पूर्ववदाशु कुर्यात् ||९|| अमर्षसंरम्भविनग्नभावाः सन्तर्जनातिद्रवणौष्ण्यरोषाः | प्रच्छायशीतान्नजलाभिलाषः पीता च भाः पित्तकृतस्य लिङ्गम् ||१०|| (च. चि. अ. ९) |

Adhikarana shlaiShmikonmAdasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (11-12) · Śloka 12

सम्पूरणैर्मन्दविचेष्टितस्य सोष्मा कफो मर्मणि सम्प्रदुष्टः | बुद्धिं स्मृतिं चाप्युपहत्य चित्तं प्रमोहयन् सञ्जनयेद्विकारम् ||११|| वाक्चेष्टितं मन्दमरोचकश्च नारीविविक्तप्रियताऽतिनिद्रा | छर्दिश्च लाला च बलं च भुक्ते नखादिशौक्ल्यं च कफात्मके स्यात् | (च. चि. अ. ९) ||१२||

Adhikarana sAnnipAtikonmAdasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (13) · Śloka 13

यः सन्निपातप्रभवोऽतिघोरः सर्वैः समस्तैः स च हेतुभिः स्यात् | सर्वाणि रूपाणि बिभर्ति तादृग्विरुद्धभैषज्यविधिर्विवर्ज्यः ||१३|| (च. चि. अ. ९) |

Adhikarana shokAdijonmAdasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (14) · Śloka 14

चोरैर्नरेन्द्रपुरुषैररिभिस्तथाऽन्यैर्वित्रासितस्य धनबान्धवसङ्क्षयाद्वा | गाढं क्षते मनसि च प्रियया रिरंसोर्जायेत चोत्कटतमो मनसो विकारः ||१४|| चित्रं ब्रवीति च मनोऽनुगतं विसञ्ज्ञो गायत्यथो हसति रोदिति चापि मूढः | (सु. उ. तं. अ. ६२) |

Adhikarana viShajonmAdalakShaNam (15) · Śloka 15

रक्तेक्षणो हतबलेन्द्रियभाः सुदीनः श्यावाननो विषकृतेऽथ भवेद्विसञ्ज्ञः ||१५|| (सु. उ. तं. अ. ६२) |

Adhikarana unmAdasyAsAdhyalakShaNam (16) · Śloka 16

अवाञ्ची वाऽप्युदञ्ची वा क्षीणमांसबलो नरः | जागरूको ह्यसन्देहमुन्मादेन विनश्यति ||१६|| (सु. उ. तं. अ. ६२) |

Adhikarana bhUtonmAdasAmAnyalakShaNam (17) · Śloka 17

अमर्त्यवाग्विक्रमवीर्यचेष्टो ज्ञानादिविज्ञानबलादिभिर्यः | उन्मादकालोऽनियतश्च तस्य भूतोत्थमुन्मादमुदाहरेत्तम् ||१७|| (च. चि. अ. ९) |

Adhikarana devajuShTalakShaNam (18) · Śloka 18

सन्तुष्टः शुचिरतिदिव्यमाल्यगन्धो निस्तन्द्रीरवितथसंस्कृतप्रभाषी | तेजस्वी स्थिरनयनो वरप्रदाता ब्रह्मण्यो भवति नरः स देवजुष्टः ||१८|| (सु. उ. तं. अ. ६०) |

Adhikarana asurajuShTalakShaNam (19) · Śloka 19

संस्वेदी द्विजगुरुदेवदोषवक्ता जिह्माक्षो विगतभयो विमार्गदृष्टिः | सन्तुष्टो न भवति चान्नपानजातैर्दुष्टात्मा भवति स देवशत्रुजुष्टः ||१९|| (सु. उ. तं. अ. ६०) |

Adhikarana gandharvAviShTalakShaNam (20) · Śloka 20

हृष्टात्मा पुलिनवनान्तरोपसेवी स्वाचारः प्रियपरिगीतगन्धमाल्यः | नृत्यन् वै प्रहसति चारु चाल्पशब्दं गन्धर्वग्रहपरिपीडितो मनुष्यः ||२०|| (सु. उ. तं. अ. ६०) |

Adhikarana yakShAviShTalakShaNam (21) · Śloka 21

ताम्राक्षः प्रियतनुरक्तवस्त्रधारी गम्भीरो द्रुतगतिरल्पवाक्सहिष्णुः | तेजस्वी वदति च किं ददामि कस्मै यो यक्षग्रहपरिपीडितो मनुष्यः ||२१|| (सु. उ. तं. अ. ६०) |

Adhikarana pitRujuShTalakShaNam (22) · Śloka 22

प्रेतानां स दिशति संस्तरेषु पिण्डान् शान्तात्मा जलमपि चापसव्यवस्त्रः | मांसेप्सुस्तिलगुडपायसाभिकामस्तद्भक्तो भवति पितृग्रहाभिजुष्टः ||२२|| (सु. उ. तं. अ. ६०) |

Adhikarana nAgAviShTalakShaNam (23) · Śloka 23

यस्तूर्व्यां प्रसरति सर्पवत् कदाचित् सृक्कण्यौ विलिहति जिह्वया तथैव | क्रोधालुर्गुडमधुदुग्धपायसेप्सुर्ज्ञातव्यो भवति भुजङ्गमेन जुष्टः ||२३|| (सु. उ. तं. अ. ६०) |

Adhikarana rAkShasAviShTalakShaNam (24) · Śloka 24

मांसासृग्विविधसुराविकारलिप्सुर्निर्लज्जो भृशमतिनिष्ठुरोऽतिशूरः | क्रोधालुर्विपुलबलो निशाविहारी शौचद्विड् भवति स राक्षसैर्गृहीतः ||२४|| (सु. उ. तं. अ. ६०) |

Adhikarana pishAcAviShTalakShaNam (25) · Śloka 25

उद्धस्तः कृशपरुषो अचिरप्रलापी दुर्गन्धो भृशमशुचिस्तथाऽतिलोलः | बह्वाशी विजनवनान्तरोपसेवी व्याचेष्टन् भ्रमति रुदन् पिशाचजुष्टः ||२५|| (सु. उ. तं. अ. ६०) |

Adhikarana bhUtonmAdasyAsAdhyalakShaNam (26) · Śloka 26

स्थूलाक्षो द्रुतमटनः स फेनलेही निद्रालुः पतति च कम्पते च यो हि | यश्चाद्रिद्विरदनगादिविच्युतः स्यात् सोऽसाध्यो भवति तथा त्रयोदशाब्दे ||२६|| (सु. उ. तं. अ. ६०) |

Adhikarana devAdInAM grahaNakAlaH (27-28) · Śloka 28

देवग्रहाः पौर्णमास्यामसुराः सन्ध्ययोरपि | गन्धर्वाः प्रायशोऽष्टम्यां, यक्षाश्च प्रतिपद्यथ ||२७|| पित्र्याः कृष्णक्षये हिंस्युः, पञ्चम्यामपि चोरगाः | रक्षांसि रात्रौ, पैशाचाश्चतुर्दश्यां विशन्ति हि ||२८|| (सु. उ. तं. अ. ६०) |

Adhikarana AvishatAM devAdInAmanupalabdhau dRuShTAntaH (29-30) · Śloka 30

दर्पणादीन् यथा छाया शीतोष्णं प्राणिनो यथा | स्वमणिं भास्करार्चिश्च यथा देहं च देहधृक् | विशन्ति च न दृश्यन्ते ग्रहास्तद्वच्छरीरिणः ||२९|| (सु. उ. तं. अ. ६०) | प्रविश्याशु शरीरं हि पीडां कुर्वन्ति दुःसहाम् ||३०||

Adhikarana grahANAM tIvratapAdiprabhAvavattAkathanam (31-33) · Śloka 33

तपांसि तीव्राणि तथैव दानं व्रतानि धर्मो नियमश्च सत्यम् | गुणास्तथाऽष्टावपि तेषु नित्या व्यस्ताः समस्ताश्च यथाप्रभावम् ||३१|| न ते मनुष्यैः सह संविशन्ति न वा मनुष्यान् क्वचिदाविशन्ति | ये त्वाविशन्तीति वदन्ति मोहात्ते भूतविद्याविषयादपोह्याः ||३२|| तेषां ग्रहाणां परिचारका ये कोटीसहस्रायुतपद्मसङ्ख्याः | असृग्वसामांसभुजः सुभीमा निशाविहाराश्च तथाऽऽविशन्ति ||३३||

Adhikarana puShpikA · Śloka 20

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदान उन्मादनिदानं समाप्तम्||२०|| ||२०||