Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 4
ਅਥਾਤੋਸ਼੍ਮਰੀਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
ਅਸ਼੍ਮਰੀ ਦਾਰੁਣੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰਨ੍ਤਕਪ੍ਰਤਿਮੋ ਮਤਃ |
ਔਸਧੈਸ੍ਤਰੁਣਃ ਸਾਧ੍ਯਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਸ਼੍ਛੇਦਮਰ੍ਹਤਿ ||੩||
ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵੇਸੁ ਰੂਪੇਸੁ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਕ੍ਰਮ ਇਸ੍ਯਤੇ |
ਤੇਨਾਸ੍ਯਾਪਚਯਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਮੂਲਾਨ੍ਯਸ਼ੇਸਤਃ ||੪||
View original
अथातोऽश्मरीचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
अश्मरी दारुणो व्याधिरन्तकप्रतिमो मतः |
औषधैस्तरुणः साध्यः प्रवृद्धश्छेदमर्हति ||३||
तस्य पूर्वेषु रूपेषु स्नेहादिक्रम इष्यते |
तेनास्यापचयं यान्ति व्याधेर्मूलान्यशेषतः ||४||
Adhikarana 2 (5-7) · Śloka 8
ਪਾਸਾਣਭੇਦੋ ਵਸੁਕੋ ਵਸ਼ਿਰਾਸ਼੍ਮਨ੍ਤਕੌ ਤਥਾ |
ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾ ਚ ਬਹਤੀ ਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਾ ||੫||
ਕਪੋਤਵਙ੍ਕਾਰ੍ਤਗਲਃ ਕਚ੍ਚਕੋਸ਼ੀਰਕੁਬ੍ਜਕਾਃ |
ਵਕ੍ਸਾਦਨੀ ਭਲ੍ਲੁਕਸ਼੍ਚ ਵਰੁਣਃ ਸ਼ਾਕਜਂ ਫਲਮ੍ ||੬||
ਯਵਾਃ ਕੁਲਤ੍ਥਾਃ ਕੋਲਾਨਿ ਕਤਕਸ੍ਯ ਫਲਾਨਿ ਚ |
ਊਸਕਾਦਿਪ੍ਰਤੀਵਾਪਮੇਸਾਂ ਕ੍ਵਾਥੈਰ੍ਘਤਂ ਕਤਮ੍ ||੭||
ਭਿਨਤ੍ਤਿ ਵਾਤਸਮ੍ਭੂਤਾਮਸ਼੍ਮਰੀਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮੇਵ ਤੁ |੮|
View original
पाषाणभेदो वसुको वशिराश्मन्तकौ तथा |
शतावरी श्वदंष्ट्रा च बृहती कण्टकारिका ||५||
कपोतवङ्काऽऽर्तगलः कच्चकोशीरकुब्जकाः |
वृक्षादनी भल्लुकश्च वरुणः शाकजं फलम् ||६||
यवाः कुलत्थाः कोलानि कतकस्य फलानि च |
ऊषकादिप्रतीवापमेषां क्वाथैर्घृतं कृतम् ||७||
भिनत्ति वातसम्भूतामश्मरीं क्षिप्रमेव तु |८|
Adhikarana 3 (8) · Śloka 9
ਕ੍ਸਾਰਾਨ੍ ਯਵਾਗੂਰ੍ਯੂਸਾਂਸ਼੍ਚ ਕਸਾਯਾਣਿ ਪਯਾਂਸਿ ਚ ||੮||
ਭੋਜਨਾਨਿ ਚ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਵਰ੍ਗੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਾਤਨਾਸ਼ਨੇ |੯|
View original
क्षारान् यवागूर्यूषांश्च कषायाणि पयांसि च ||८||
भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन् वातनाशने |९|
Adhikarana 4 (9-13) · Śloka 13
ਕੁਸ਼ਃ ਕਾਸ਼ਃ ਸਰੋ ਗੁਨ੍ਦ੍ਰਾ ਇਤ੍ਕਟੋ ਮੋਰਟੋਸ਼੍ਮਭਿਤ੍ ||੯||
ਵਰੀ ਵਿਦਾਰੀ ਵਾਰਾਹੀ ਸ਼ਾਲਿਮੂਲਤ੍ਰਿਕਣ੍ਟਕਮ੍ |
ਭਲ੍ਲੂਕਃ ਪਾਟਲਾ ਪਾਠਾ ਪਤ੍ਤੂਰੋਥ ਕੁਰੁਣ੍ਟਿਕਾ ||੧੦||
ਪੁਨਰ੍ਨਵਾ ਸ਼ਿਰੀਸਸ਼੍ਚ ਕ੍ਵਥਿਤਾਸ੍ਤੇਸੁ ਸਾਧਿਤਮ੍ |
ਘਤਂ ਸ਼ਿਲਾਜਮਧੁਕਬੀਜੈਰਿਨ੍ਦੀਵਰਸ੍ਯ ਚ ||੧੧||
ਤ੍ਰਪੁਸੈਰ੍ਵਾਰੁਕਾਦੀਨਾਂ ਬੀਜੈਸ਼੍ਚਾਵਾਪਿਤਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ |
ਭਿਨਤ੍ਤਿ ਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਭੂਤਾਮਸ਼੍ਮਰੀਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮੇਵ ਤੁ ||੧੨||
ਕ੍ਸਾਰਾਨ੍ ਯਵਾਗੂਰ੍ਯੂਸਾਂਸ਼੍ਚ ਕਸਾਯਾਣਿ ਪਯਾਂਸਿ ਚ |
ਭੋਜਨਾਨਿ ਚ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਵਰ੍ਗੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਨੇ ||੧੩||
View original
कुशः काशः सरो गुन्द्रा इत्कटो मोरटोऽश्मभित् ||९||
वरी विदारी वाराही शालिमूलत्रिकण्टकम् |
भल्लूकः पाटला पाठा पत्तूरोऽथ कुरुण्टिका ||१०||
पुनर्नवा शिरीषश्च क्वथितास्तेषु साधितम् |
घृतं शिलाजमधुकबीजैरिन्दीवरस्य च ||११||
त्रपुसैर्वारुकादीनां बीजैश्चावापितं शुभम् |
भिनत्ति पित्तसम्भूतामश्मरीं क्षिप्रमेव तु ||१२||
क्षारान् यवागूर्यूषांश्च कषायाणि पयांसि च |
भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन् पित्तनाशने ||१३||
Adhikarana 5 (14-16) · Śloka 16
ਗਣੋ ਵਰੁਣਕਾਦਿਸ੍ਤੁ ਗੁਗ੍ਗੁਲ੍ਵੇਲਾਹਰੇਣਵਃ |
ਕੁਸ੍ਠਭਦ੍ਰਾਦਿਮਰਿਚਚਿਤ੍ਰਕੈਃ ਸਸੁਰਾਹ੍ਵਯੈਃ ||੧੪||
ਏਤੈਃ ਸਿਦ੍ਧਮਜਾਸਰ੍ਪਿਰੂਸਕਾਦਿਗਣੇਨ ਚ |
ਭਿਨਤ੍ਤਿ ਕਫਸਮ੍ਭੂਤਾਮਸ਼੍ਮਰੀਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮੇਵ ਤੁ ||੧੫||
ਕ੍ਸਾਰਾਨ੍ ਯਵਾਗੂਰ੍ਯੂਸਾਂਸ਼੍ਚ ਕਸਾਯਾਣਿ ਪਯਾਂਸਿ ਚ |
ਭੋਜਨਾਨਿ ਚ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਵਰ੍ਗੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਫਨਾਸ਼ਨੇ ||੧੬||
View original
गणो वरुणकादिस्तु गुग्गुल्वेलाहरेणवः |
कुष्ठभद्रादिमरिचचित्रकैः ससुराह्वयैः ||१४||
एतैः सिद्धमजासर्पिरूषकादिगणेन च |
भिनत्ति कफसम्भूतामश्मरीं क्षिप्रमेव तु ||१५||
क्षारान् यवागूर्यूषांश्च कषायाणि पयांसि च |
भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन् कफनाशने ||१६||
Adhikarana 6 (17) · Śloka 17
ਪਿਚੁਕਾਙ੍ਕੋਲਕਤਕਸ਼ਾਕੇਨ੍ਦੀਵਰਜੈਃ ਫਲੈਃ |
ਚੂਰ੍ਣਿਤੈਃ ਸਗੁਡਂ ਤੋਯਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸ਼ਮਨਂ ਪਿਬੇਤ੍ ||੧੭||
View original
पिचुकाङ्कोलकतकशाकेन्दीवरजैः फलैः |
चूर्णितैः सगुडं तोयं शर्कराशमनं पिबेत् ||१७||
Adhikarana 7 (18) · Śloka 19
ਕ੍ਰੌਞ੍ਚੋਸ੍ਟ੍ਰਰਾਸਭਾਸ੍ਥੀਨਿ ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾ ਤਾਲਮੂਲਿਕਾ |
ਅਜਮੋਦਾ ਕਦਮ੍ਬਸ੍ਯ ਮੂਲਂ ਨਾਗਰਮੇਵ ਚ ||੧੮||
ਪੀਤਾਨਿ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਂ ਭਿਨ੍ਦ੍ਯੁਃ ਸੁਰਯੋਸ੍ਣੋਦਕੇਨ ਵਾ |੧੯|
View original
क्रौञ्चोष्ट्ररासभास्थीनि श्वदंष्ट्रा तालमूलिका |
अजमोदा कदम्बस्य मूलं नागरमेव च ||१८||
पीतानि शर्करां भिन्द्युः सुरयोष्णोदकेन वा |१९|
Adhikarana 8 (19) · Śloka 20
ਤ੍ਰਿਕਣ੍ਟਕਸ੍ਯ ਬੀਜਾਨਾਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਮਾਕ੍ਸਿਕਸਂਯੁਤਮ੍ ||੧੯||
ਅਵਿਕ੍ਸੀਰੇਣ ਸਪ੍ਤਾਹਮਸ਼੍ਮਰੀਭੇਦਨਂ ਪਿਬੇਤ੍ |੨੦|
View original
त्रिकण्टकस्य बीजानां चूर्णं माक्षिकसंयुतम् ||१९||
अविक्षीरेण सप्ताहमश्मरीभेदनं पिबेत् |२०|
Adhikarana 9 (20-21) · Śloka 22
ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਤੁ ਘਤੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਕ੍ਸਾਰੋਵਿਮੂਤ੍ਰਗਾਲਿਤਃ ||੨੦||
ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਸਤ੍ਤ੍ਵਸ਼ਕਤ੍ਕ੍ਸਾਰੈਃ ਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਸਾਧਿਤਃ ਸ਼ਨੈਃ |
ਤਤ੍ਰੋਸਕਾਦਿਰਾਵਾਪਃ ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਾਨ੍ਵਿਤਃ ||੨੧||
ਏਸ ਕ੍ਸਾਰੋਸ਼੍ਮਰੀਂ ਗੁਲ੍ਮਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਂ ਚ ਭਿਨਤ੍ਤ੍ਯਪਿ |੨੨|
View original
द्रव्याणां तु घृतोक्तानां क्षारोऽविमूत्रगालितः ||२०||
ग्राम्यसत्त्वशकृत्क्षारैः संयुक्तः साधितः शनैः |
तत्रोषकादिरावापः कार्यस्त्रिकटुकान्वितः ||२१||
एष क्षारोऽश्मरीं गुल्मं शर्करां च भिनत्त्यपि |२२|
Adhikarana 10 (22) · Śloka 23
ਤਿਲਾਪਾਮਾਰ੍ਗਕਦਲੀਪਲਾਸ਼ਯਵਕਲ੍ਕਜਃ ||੨੨||
ਕ੍ਸਾਰਃ ਪੇਯੋਵਿਮੂਤ੍ਰੇਣ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਨਾਸ਼ਨਃ ਪਰਃ |੨੩|
View original
तिलापामार्गकदलीपलाशयवकल्कजः ||२२||
क्षारः पेयोऽविमूत्रेण शर्करानाशनः परः |२३|
Adhikarana 11 (23) · Śloka 23
ਪਾਟਲਾਕਰਵੀਰਾਣਾਂ ਕ੍ਸਾਰਮੇਵਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ ||੨੩||
View original
पाटलाकरवीराणां क्षारमेवं समाचरेत् ||२३||
Adhikarana 12 (24) · Śloka 24
ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਯਸ੍ਟਿਕਾਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀਕਲ੍ਕਂ ਵਾਕ੍ਸਸਮਂ ਪਿਬੇਤ੍ |੨੪|
View original
श्वदंष्ट्रायष्टिकाब्राह्मीकल्कं वाऽक्षसमं पिबेत् |२४|
Adhikarana 13 (24) · Śloka 24
ਸਹੈਡਕਾਖ੍ਯੌ ਪੇਯੌ ਵਾ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਕਮਾਰ੍ਕਵੌ ||੨੪||
View original
सहैडकाख्यौ पेयौ वा शोभाञ्जनकमार्कवौ ||२४||
Adhikarana 14 (25) · Śloka 25
ਕਪੋਤਵਙ੍ਕਾਮੂਲਂ ਵਾ ਪਿਬੇਦਮ੍ਲੈਃ ਸੁਰਾਦਿਭਿਃ |
ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ ਪਿਬੇਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਂ ਵੇਦਨਾਭਿਰੁਪਦ੍ਰੁਤਃ ||੨੫||
View original
कपोतवङ्कामूलं वा पिबेदम्लैः सुरादिभिः |
तत्सिद्धं वा पिबेत् क्षीरं वेदनाभिरुपद्रुतः ||२५||
Adhikarana 15 (26) · Śloka 26
ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ ਵਰ੍ਸਾਭੂਸਿਦ੍ਧਮੇਵ ਵਾ |੨੬|
View original
हरीतक्यादिसिद्धं वा वर्षाभूसिद्धमेव वा |२६|
Adhikarana 16 (26) · Śloka 26
ਸਰ੍ਵਥੈਵੋਪਯੋਜ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਗਣੋ ਵੀਰਤਰਾਦਿਕਃ ||੨੬||
View original
सर्वथैवोपयोज्यः स्याद्गणो वीरतरादिकः ||२६||
Adhikarana 17 (27) · Śloka 27
ਘਤੈਃ ਕ੍ਸਾਰੈਃ ਕਸਾਯੈਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸੀਰੈਃ ਸੋਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਭਿਃ |
ਯਦਿ ਨੋਪਸ਼ਮਂ ਗਚ੍ਛੇਚ੍ਛੇਦਸ੍ਤਤ੍ਰੋਤ੍ਤਰੋ ਵਿਧਿਃ ||੨੭||
View original
घृतैः क्षारैः कषायैश्च क्षीरैः सोत्तरबस्तिभिः |
यदि नोपशमं गच्छेच्छेदस्तत्रोत्तरो विधिः ||२७||
Adhikarana 18 (28) · Śloka 28
ਕੁਸ਼ਲਸ੍ਯਾਪਿ ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਯ ਯਤਃ ਸਿਦ੍ਧਿਰਿਹਾਧ੍ਰੁਵਾ |
ਉਪਕ੍ਰਮੋ ਜਘਨ੍ਯੋਯਮਤਃ ਸਮ੍ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ||੨੮||
View original
कुशलस्यापि वैद्यस्य यतः सिद्धिरिहाध्रुवा |
उपक्रमो जघन्योऽयमतः सम्परिकीर्तितः ||२८||
Adhikarana 19 (29) · Śloka 29
ਅਕ੍ਰਿਯਾਯਾਂ ਧ੍ਰੁਵੋ ਮਤ੍ਯੁਃ ਕ੍ਰਿਯਾਯਾਂ ਸਂਸ਼ਯੋ ਭਵੇਤ੍ |
ਤਸ੍ਮਾਦਾਪਚ੍ਛ੍ਯ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮੀਸ਼੍ਵਰਂ ਸਾਧੁਕਾਰਿਣਾ ||੨੯||
View original
अक्रियायां ध्रुवो मृत्युः क्रियायां संशयो भवेत् |
तस्मादापृच्छ्य कर्तव्यमीश्वरं साधुकारिणा ||२९||
Adhikarana 20 (30-36) · Śloka 36
ਅਥ ਰੋਗਾਨ੍ਵਿਤਮੁਪਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਪਕਸ੍ਟਦੋਸਮੀਸਤ੍ਕਰ੍ਸ਼ਿਤਮਭ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ਼ਰੀਰਂ ਭੁਕ੍ਤਵਨ੍ਤਂ ਕਤਬਲਿਮਙ੍ਗਲਸ੍ਵਸ੍ਤਿਵਾਚਨਮਗ੍ਰੋਪਹਰਣੀਯੋਕ੍ਤੇਨ ਵਿਧਾਨੇਨੋਪਕਲ੍ਪਿਤਸਮ੍ਭਾਰਮਾਸ਼੍ਵਾਸ੍ਯ, ਤਤੋ ਬਲਵਨ੍ਤਮਵਿਕ੍ਲਵਮਾਜਾਨੁਸਮੇ ਫਲਕੇ ਪ੍ਰਾਗੁਪਵਿਸ੍ਟਾਨ੍ਯਪੁਰੁਸਸ੍ਯੋਤ੍ਸਙ੍ਗੇ ਨਿਸਣ੍ਣਪੂਰ੍ਵਕਾਯਮੁਤ੍ਤਾਨਮੁਨ੍ਨਤਕਟੀਕਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਧਾਰਕੋਪਵਿਸ੍ਟਂ ਸਙ੍ਕੁਚਿਤਜਾਨੁਕੂਰ੍ਪਰਮਿਤਰੇਣ ਸਹਾਵਬਦ੍ਧਂ ਸੂਤ੍ਰੇਣ ਸ਼ਾਟਕੈਰ੍ਵਾ, ਤਤਃ ਸ੍ਵਭ੍ਯਕ੍ਤਨਾਭਿਪ੍ਰਦੇਸ਼ਸ੍ਯ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਂ ਵਿਮਦ੍ਯ ਮੁਸ੍ਟਿਨਾਵਪੀਡਯੇਦਧੋਨਾਭੇਰ੍ਯਾਵਦਸ਼੍ਮਰ੍ਯਧਃ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨੇਤਿ, ਤਤਃ ਸ੍ਨੇਹਾਭ੍ਯਕ੍ਤੇ ਕ੍ਲਪ੍ਤਨਖੇ ਵਾਮਹਸ੍ਤਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨੀਮਧ੍ਯਮੇ ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯੌ ਪਾਯੌ ਪ੍ਰਣਿਧਾਯਾਨੁਸੇਵਨੀਮਾਸਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਬਲਾਭ੍ਯਾਂ ਪਾਯੁਮੇਢ੍ਰਾਨ੍ਤਰਮਾਨੀਯ, ਨਿਰ੍ਵ੍ਯਲੀਕਮਨਾਯਤਮਵਿਸਮਂ ਚ ਬਸ੍ਤਿਂ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ, ਭਸ਼ਮੁਤ੍ਪੀਡਯੇਦਙ੍ਗੁਲਿਭ੍ਯਾਂ ਯਥਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਿਵੋਨ੍ਨਤਂ ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਭਵਤਿ ||੩੦||
ਸ ਚੇਦ੍ਗਹੀਤਸ਼ਲ੍ਯੇ ਤੁ ਵਿਵਤਾਕ੍ਸੋ ਵਿਚੇਤਨਃ |
ਹਤਵਲ੍ਲਮ੍ਬਸ਼ੀਰ੍ਸਸ਼੍ਚ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰੋ ਮਤੋਪਮਃ ||੩੧||
ਨ ਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਹਰੇਚ੍ਛਲ੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍ਤੁ ਮ੍ਰਿਯੇਤ ਸਃ |
ਵਿਨਾ ਤ੍ਵੇਤੇਸੁ ਰੂਪੇਸੁ ਨਿਰ੍ਹਰ੍ਤੁਂ ਪ੍ਰਯਤੇਤ ਵੈ ||੩੨||
ਤਤਃ ਸਵ੍ਯੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਸੇਵਨੀਂ ਯਵਮਾਤ੍ਰੇਣ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾਵਚਾਰਯੇਚ੍ਛਸ੍ਤ੍ਰਮਸ਼੍ਮਰੀਪ੍ਰਮਾਣਂ, ਦਕ੍ਸਿਣਤੋ ਵਾ ਕ੍ਰਿਯਾਸੌਕਰ੍ਯਹੇਤੋਰਿਤ੍ਯੇਕੇ, ਯਥਾ ਸਾ ਨ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਚੂਰ੍ਣ੍ਯਤੇ ਵਾ ਤਥਾ ਪ੍ਰਯਤੇਤ, ਚੂਰ੍ਣਮਲ੍ਪਮਪ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਂ ਹਿ ਪੁਨਃ ਪਰਿਵਦ੍ਧਿਮੇਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮਸ੍ਤਾਮਗ੍ਰਵਕ੍ਰੇਣਾਦਦੀਤ; ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਤੁ ਬਸ੍ਤਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗਤੋ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਃ ਸਨ੍ਨਿਕਸ੍ਟਃ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਸਾਮੁਤ੍ਸਙ੍ਗਵਚ੍ਛਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪਾਤਯੇਤ੍, ਅਤੋਨ੍ਯਥਾ ਖਲ੍ਵਾਸਾਂ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਰਾਵੀ ਵ੍ਰਣੋ ਭਵੇਤ੍, ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਵਾ ਮੂਤ੍ਰਪ੍ਰਸੇਕਕ੍ਸਣਨਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸਰਣਮ੍; ਅਸ਼੍ਮਰੀਵ੍ਰਣਾਦਤੇ ਭਿਨ੍ਨਬਸ੍ਤਿਰੇਕਧਾਪਿ ਨ ਭਵਤਿ, ਦ੍ਵਿਧਾ ਭਿਨ੍ਨਬਸ੍ਤਿਰਾਸ਼੍ਮਰਿਕੋ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ, ਅਸ਼੍ਮਰੀਵ੍ਰਣਨਿਮਿਤ੍ਤਮੇਕਧਾਭਿਨ੍ਨਬਸ੍ਤਿਰ੍ਜੀਵਤਿ ,ਕ੍ਰਿਯਾਭ੍ਯਾਸਾਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਹਿਤਚ੍ਛੇਦਾਨ੍ਨਿਃ - ਸ੍ਯਨ੍ਦਪਰਿਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ਲ੍ਯਸ੍ਯੇਤਿ |
ਉਦ੍ਧਤਸ਼ਲ੍ਯਂ ਤੂਸ੍ਣੋਦਕਦ੍ਰੋਣ੍ਯਾਮਵਗਾਹ੍ਯ ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍, ਤਥਾ ਹਿ ਬਸ੍ਤਿਰਸਜਾ ਨ ਪੂਰ੍ਯਤੇ; ਪੂਰ੍ਣੇ ਵਾ ਕ੍ਸੀਰਵਕ੍ਸਕਸਾਯਂ ਪੁਸ੍ਪਨੇਤ੍ਰੇਣ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ||੩੩||
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਕ੍ਸੀਰਵਕ੍ਸਕਸਾਯਸ੍ਤੁ ਪੁਸ੍ਪਨੇਤ੍ਰੇਣ ਯੋਜਿਤਃ |
ਨਿਰ੍ਹਰੇਦਸ਼੍ਮਰੀਂ ਤੂਰ੍ਣਂ ਰਕ੍ਤਂ ਬਸ੍ਤਿਗਤਂ ਚ ਯਤ੍ ||੩੪||
ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗਵਿਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਥਂ ਚਾਸ੍ਮੈ ਗੁਡਸੌਹਿਤ੍ਯਂ ਵਿਤਰੇਤ੍; ਉਦ੍ਧਤ੍ਯ ਚੈਨਂ ਮਧੁਘਤਾਭ੍ਯਕ੍ਤਵ੍ਰਣਂ ਮੂਤ੍ਰਵਿਸ਼ੋਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯਸਿਦ੍ਧਾਮੁਸ੍ਣਾਂ ਸਘਤਾਂ ਯਵਾਗੂਂ ਪਾਯਯੇਤੋਭਯਕਾਲਂ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਂ; ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗੁਡਪ੍ਰਗਾਢੇਨ ਪਯਸਾ ਮਦ੍ਵੋਦਨਮਲ੍ਪਂ ਭੋਜਯੇਦ੍ਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਂ (ਮੂਤ੍ਰਾਸਗ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵ੍ਰਣਕ੍ਲੇਦਨਾਰ੍ਥਂ ਚ), ਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਫਲਾਮ੍ਲੈਰ੍ਜਾਙ੍ਗਲਰਸੈਰੁਪਾਚਰੇਤ੍; ਤਤੋ ਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਂ ਚੈਨਮਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍ ਸ੍ਨੇਹੇਨ ਦ੍ਰਵਸ੍ਵੇਦੇਨ ਵਾ; ਕ੍ਸੀਰਵਕ੍ਸਕਸਾਯੇਣ ਚਾਸ੍ਯ ਵ੍ਰਣਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਯੇਤ੍; ਰੋਧ੍ਰਮਧੁਕਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਕਲ੍ਕੈਰ੍ਵ੍ਰਣਂ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਾਹਯੇਤ੍; ਏਤੇਸ੍ਵੇਵ ਹਰਿਦ੍ਰਾਯੁਤੇਸੁ ਤੈਲਂ ਘਤਂ ਵਾ ਵਿਪਕ੍ਵਂ ਵ੍ਰਣਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨਮਿਤਿ; ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਸ਼ੋਣਿਤਂ ਚੋਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਭਿਰੁਪਾਚਰੇਤ੍; ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਚ੍ਚ ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਮਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਮਾਨੇ ਮੂਤ੍ਰੇ ਵ੍ਰਣਂ ਯਥੋਕ੍ਤੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਦਹੇਦਗ੍ਨਿਨਾ, ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨੇ ਚੋਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤ੍ਯਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨੈਰੁਪਾਚਰੇਨ੍ਮਧੁਰਕਸਾਯੈਰਿਤਿ; ਯਦਚ੍ਛਯਾ ਵਾ ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਾਮਨ੍ਤਰਾਸਕ੍ਤਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਸ਼੍ਮਰੀਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਂ ਵਾ ਸ੍ਰੋਤਸਾਪਹਰੇਤ੍, ਏਵਂ ਚਾਸ਼ਕ੍ਯੇ ਵਿਦਾਰ੍ਯ ਨਾਡੀਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਬਡਿਸ਼ੇਨੋਦ੍ਧਰੇਤ੍ |
ਰੂਢਵ੍ਰਣਸ਼੍ਚਾਙ੍ਗਨਾਸ਼੍ਵਨਗਨਾਗਰਥਦ੍ਰੁਮਾਨ੍ ਨਾਰੋਹੇਤ ਵਰ੍ਸਂ, ਨਾਪ੍ਸੁ ਪ੍ਲਵੇਤ, ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਵਾ ਗੁਰੁ ||੩੫||
ਮੂਤ੍ਰਵਹਸ਼ੁਕ੍ਰਵਹਮੁਸ੍ਕਸ੍ਰੋਤੋਮੂਤ੍ਰਪ੍ਰਸੇਕਸੇਵਨੀਯੋਨਿਗੁਦਬਸ੍ਤੀਨਸ੍ਟੌ ਪਰਿਹਰੇਤ੍ |
ਤਤ੍ਰ ਮੂਤ੍ਰਵਹਚ੍ਛੇਦਾਨ੍ਮਰਣਂ ਮੂਤ੍ਰਪੂਰ੍ਣਬਸ੍ਤੇਃ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਹਚ੍ਛੇਦਾਨ੍ਮਰਣਂ ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਂ ਵਾ, ਮੁਸ੍ਕਸ੍ਰੋਤ-ਉਪਘਾਤਾਦ੍ ਧ੍ਵਜਭਙ੍ਗਃ, ਮੂਤ੍ਰਪ੍ਰਸੇਕਕ੍ਸਣਨਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰਪ੍ਰਕ੍ਸਰਣਂ, ਸੇਵਨੀਯੋਨਿਚ੍ਛੇਦਾਦ੍ਰੁਜਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ, ਬਸ੍ਤਿਗੁਦਵਿਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਂ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ||੩੬||
View original
अथ रोगान्वितमुपस्निग्धमपकृष्टदोषमीषत्कर्शितमभ्यक्तस्विन्नशरीरं भुक्तवन्तं कृतबलिमङ्गलस्वस्तिवाचनमग्रोपहरणीयोक्तेन विधानेनोपकल्पितसम्भारमाश्वास्य, ततो बलवन्तमविक्लवमाजानुसमे फलके प्रागुपविष्टान्यपुरुषस्योत्सङ्गे निषण्णपूर्वकायमुत्तानमुन्नतकटीकं वस्त्राधारकोपविष्टं सङ्कुचितजानुकूर्परमितरेण सहावबद्धं सूत्रेण शाटकैर्वा, ततः स्वभ्यक्तनाभिप्रदेशस्य वामपार्श्वं विमृद्य मुष्टिनाऽवपीडयेदधोनाभेर्यावदश्मर्यधः प्रपन्नेति, ततः स्नेहाभ्यक्ते क्लृप्तनखे वामहस्तप्रदेशिनीमध्यमे अङ्गुल्यौ पायौ प्रणिधायानुसेवनीमासाद्य प्रयत्नबलाभ्यां पायुमेढ्रान्तरमानीय, निर्व्यलीकमनायतमविषमं च बस्तिं सन्निवेश्य, भृशमुत्पीडयेदङ्गुलिभ्यां यथा ग्रन्थिरिवोन्नतं शल्यं भवति ||३०||
स चेद्गृहीतशल्ये तु विवृताक्षो विचेतनः |
हतवल्लम्बशीर्षश्च निर्विकारो मृतोपमः ||३१||
न तस्य निर्हरेच्छल्यं निर्हरेत्तु म्रियेत सः |
विना त्वेतेषु रूपेषु निर्हर्तुं प्रयतेत वै ||३२||
ततः सव्ये पार्श्वे सेवनीं यवमात्रेण मुक्त्वाऽवचारयेच्छस्त्रमश्मरीप्रमाणं, दक्षिणतो वा क्रियासौकर्यहेतोरित्येके, यथा सा न भिद्यते चूर्ण्यते वा तथा प्रयतेत, चूर्णमल्पमप्यवस्थितं हि पुनः परिवृद्धिमेति, तस्मात् समस्तामग्रवक्रेणाददीत; स्त्रीणां तु बस्तिपार्श्वगतो गर्भाशयः सन्निकृष्टः, तस्मात्तासामुत्सङ्गवच्छस्त्रं पातयेत्, अतोऽन्यथा खल्वासां मूत्रस्रावी व्रणो भवेत्, पुरुषस्य वा मूत्रप्रसेकक्षणनान्मूत्रक्षरणम्; अश्मरीव्रणादृते भिन्नबस्तिरेकधाऽपि न भवति, द्विधा भिन्नबस्तिराश्मरिको न सिध्यति, अश्मरीव्रणनिमित्तमेकधाभिन्नबस्तिर्जीवति ,क्रियाभ्यासाच्छास्त्रविहितच्छेदान्निः - स्यन्दपरिवृद्धत्वाच्च शल्यस्येति |
उद्धृतशल्यं तूष्णोदकद्रोण्यामवगाह्य स्वेदयेत्, तथा हि बस्तिरसृजा न पूर्यते; पूर्णे वा क्षीरवृक्षकषायं पुष्पनेत्रेण विदध्यात् ||३३||
भवति चात्र- क्षीरवृक्षकषायस्तु पुष्पनेत्रेण योजितः |
निर्हरेदश्मरीं तूर्णं रक्तं बस्तिगतं च यत् ||३४||
मूत्रमार्गविशोधनार्थं चास्मै गुडसौहित्यं वितरेत्; उद्धृत्य चैनं मधुघृताभ्यक्तव्रणं मूत्रविशोधनद्रव्यसिद्धामुष्णां सघृतां यवागूं पाययेतोभयकालं त्रिरात्रं; त्रिरात्रादूर्ध्वं गुडप्रगाढेन पयसा मृद्वोदनमल्पं भोजयेद्दशरात्रं (मूत्रासृग्विशुद्ध्यर्थं व्रणक्लेदनार्थं च), दशरात्रादूर्ध्वं फलाम्लैर्जाङ्गलरसैरुपाचरेत्; ततो दशरात्रं चैनमप्रमत्तः स्वेदयेत् स्नेहेन द्रवस्वेदेन वा; क्षीरवृक्षकषायेण चास्य व्रणं प्रक्षालयेत्; रोध्रमधुकमञ्जिष्ठाप्रपौण्डरीककल्कैर्व्रणं प्रतिग्राहयेत्; एतेष्वेव हरिद्रायुतेषु तैलं घृतं वा विपक्वं व्रणाभ्यञ्जनमिति; स्त्यानशोणितं चोत्तरबस्तिभिरुपाचरेत्; सप्तरात्राच्च स्वमार्गमप्रतिपद्यमाने मूत्रे व्रणं यथोक्तेन विधिना दहेदग्निना, स्वमार्गप्रतिपन्ने चोत्तरबस्त्यास्थापनानुवासनैरुपाचरेन्मधुरकषायैरिति; यदृच्छया वा मूत्रमार्गप्रतिपन्नामन्तरासक्तां शुक्राश्मरीं शर्करां वा स्रोतसाऽपहरेत्, एवं चाशक्ये विदार्य नाडीं शस्त्रेण बडिशेनोद्धरेत् |
रूढव्रणश्चाङ्गनाश्वनगनागरथद्रुमान् नारोहेत वर्षं, नाप्सु प्लवेत, भुञ्जीत वा गुरु ||३५||
मूत्रवहशुक्रवहमुष्कस्रोतोमूत्रप्रसेकसेवनीयोनिगुदबस्तीनष्टौ परिहरेत् |
तत्र मूत्रवहच्छेदान्मरणं मूत्रपूर्णबस्तेः, शुक्रवहच्छेदान्मरणं क्लैब्यं वा, मुष्कस्रोत-उपघाताद् ध्वजभङ्गः, मूत्रप्रसेकक्षणनान्मूत्रप्रक्षरणं, सेवनीयोनिच्छेदाद्रुजः प्रादुर्भावः, बस्तिगुदविद्धलक्षणं प्रागुक्तमिति ||३६||
Adhikarana 21 (37) · Śloka 37
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਮਰ੍ਮਾਣ੍ਯਸ੍ਟਾਵਸਮ੍ਬੁਧ੍ਯ ਸ੍ਰੋਤੋਜਾਨਿ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍ |
ਵ੍ਯਾਪਾਦਯੇਦ੍ਬਹੂਨ੍ਮਰ੍ਤ੍ਯਾਨ੍ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਾਪਟੁਰ੍ਭਿਸਕ੍ ||੩੭||
View original
भवति चात्र- मर्माण्यष्टावसम्बुध्य स्रोतोजानि शरीरिणाम् |
व्यापादयेद्बहून्मर्त्यान् शस्त्रकर्मापटुर्भिषक् ||३७||
Adhikarana 22 (38) · Śloka 38
ਸੇਵਨੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਹਰਣੀ ਸ੍ਰੋਤਸੀ ਫਲਯੋਰ੍ਗੁਦਮ੍ |
ਮੂਤ੍ਰਸੇਕਂ ਮੂਤ੍ਰਵਹਂ ਯੋਨਿਰ੍ਬਸ੍ਤਿਸ੍ਤਥਾਸ੍ਟਮਃ ||੩੮||
View original
सेवनी शुक्रहरणी स्रोतसी फलयोर्गुदम् |
मूत्रसेकं मूत्रवहं योनिर्बस्तिस्तथाऽष्टमः ||३८||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇਸ਼੍ਮਰੀਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੭||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थानेऽश्मरीचिकित्सितं नाम सप्तमोऽध्यायः ||७||