Skip to content

18. granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

athātō granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| granthiṣvathāmēṣu bhiṣagvidadhyācchōphakriyāṁ vistaraśō vidhijñaḥ | rakṣēdbalaṁ cāpi narasya nityaṁ tadrakṣitaṁ vyādhibalaṁ nihanti ||3||

View original

अथातो ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| ग्रन्थिष्वथामेषु भिषग्विदध्याच्छोफक्रियां विस्तरशो विधिज्ञः | रक्षेद्बलं चापि नरस्य नित्यं तद्रक्षितं व्याधिबलं निहन्ति ||३||

Meaning of the śloka

Now the treatment of granthi, apacī, arbuda, and galagaṇḍa is explained, as taught by Lord Dhanvantari. For these granthi swellings, the physician who knows the method should apply the treatment taught for śopha in full detail and should continually protect the person's strength, because preserved strength overcomes the strength of disease.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

granthiṣvityādi| śōphakriyāmapatarpaṇādikāṁ virēcanāntām| vistaraśō bhūyiṣṭham||1-3||

Meaning of the commentary

The commentary explains śopha-kriyā as the sequence beginning with apatarpaṇa and extending through virecana. It takes vistaraśaḥ to mean that these measures should be applied extensively or for the most part.

Key terms

granthi
A classical category of nodular swelling addressed in this chapter.
śopha-kriyā
The therapeutic sequence taught for swelling, invoked here for granthi.
apatarpaṇa
A reducing regimen identified as the beginning of the treatment sequence.
bala
The person's strength, which the passage directs the physician to preserve.

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

tailaṁ pibēt sarpirathō dvayaṁ vā dattvā vasāṁ vā trivr̥taṁ vidadhyāt | apēhivātādaśamūlasiddhaṁ vaidyaścatuḥsnēhamathō dvayaṁ vā ||4||

View original

तैलं पिबेत् सर्पिरथो द्वयं वा दत्त्वा वसां वा त्रिवृतं विदध्यात् | अपेहिवातादशमूलसिद्धं वैद्यश्चतुःस्नेहमथो द्वयं वा ||४||

Meaning of the śloka

The physician may prescribe oil, ghee, a combination of two fats, a three-fat combination including vasā, a four-fat combination, or a suitable pair of fats. The latter preparations are described as processed with prasāriṇī and daśamūla.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

idānīmāmē granthau visrāvaṇaśōdhanayōḥ snēhanāṅgasnēhaṁ nirdiśannāha- tailamityādi| tailaṁ pibēt, sarpirvā pibēt, athavā dvayaṁ tailasarpiṣī pibēt| vasātailasarpiṣā ca sādhyatvāt trivr̥taṁ vidadhyāt; tribhistailasarpirvasābhirvr̥tō vyāptaḥ snēhasaṁyōgastrivr̥tasañjñaḥ syāt, taṁ vidadhyāt kuryāt; ‘vaidyō granthirōgiṇaḥ pānāya’ iti śēṣaḥ; athavā catuḥsnēhaṁ ghr̥tatailavasāmajjāsaṁyōgajaṁ; dvayaṁ vā pibēt, dvayamiti tailasarpiṣī, tailavasē, tailamajjānau, ghr̥tavasē, ghr̥tamajjānau, vasāmajjānau cēti ēvamprakāraṁ dvayaṁ, catuḥsnēhaṁ vā ēkībhūtaṁ pibēt| kimbhūtaṁ pibēt? apēhivātādaśamūlasiddhamiti apēhivātā prasāriṇī| tatrādyaṁ tailaṁ sarpirdvayaṁ vā yat prōktaṁ tadasaṁskr̥tamēva, uttarārdhōktaṁ ca catuḥsnēhaṁ dvayaṁ vā prasāriṇīdaśamūlakalkakvāthasaṁskr̥tam, anyathā vāśabdēna punaruktidōṣaḥ syāt| yadyapi pr̥thaṅnirdiṣṭarasavīryavipākaprabhāvāṇāṁ tailasarpirvasāmajjānāṁ saṁskr̥tānāṁ granthirōgiṇaḥ sāmānyēnātra prayōgō'bhihitaḥ, tathā'pi vātapittaślēṣmasaṁsr̥ṣṭasannipātārabdhagranthiṣu hētuprakr̥tidēśakālasātmyānubandhānavēkṣya yathāvacca pānārthamupayōjyā iti jñēyam| gayī tu ‘apēhivātā- ’ tyatra ‘āmē vidadhyāddaśamūlasiddhaṁ’ iti paṭhati vyākhyānayati ca- tailaṁ pibēdityādi; tatra granthau vātabhavē āmē tailaṁ vātaharakvāthakalkasiddhaṁ, pittabhavē ghr̥taṁ pittaharakvāthakalkasiddhaṁ, tailamēva kaphaharakvāthasiddhaṁ kaphajē, saṁsargasannipātē ca dvitricatuḥsnēhādisiddhaṁ vikalpyaṁ; tadēva vātaharaṁ nirdiśannāha- āmē vidadhyāddaśamūlasiddhamityādi||4||

Meaning of the commentary

The commentary places this internal oleation in an unripe granthi as preparation for drainage and cleansing. It explains the alternatives as oil, ghee, oil with ghee, three fats made from oil, ghee, and vasā, or four fats comprising ghee, oil, vasā, and marrow; any pair among them may also be used. Apehivātā is identified as prasāriṇī. One interpretation treats the first alternatives as unprocessed and the later combinations as processed with paste and decoction of prasāriṇī and daśamūla. Although the verse states the fats generally, the commentator says selection should consider doṣa involvement, cause, constitution, place, season, suitability, and associated factors. Gayī records another reading, ‘in an unripe swelling one should prepare it with daśamūla,’ and explains oil for a vāta type, ghee for a pitta type, oil for a kapha type, and combinations of two, three, or four fats for mixed types, each processed with the corresponding materials.

Key terms

sneha
Fatty substance used here for internal oleation before further treatment.
trivṛta
In this commentary, a combination of oil, ghee, and vasā.
catuḥsneha
A four-fat combination of ghee, oil, vasā, and marrow.
apehivātā
A plant name identified by the commentator as prasāriṇī.
daśamūla
The group of ten roots used to process the fats in one reading.

Adhikarana 3 (5-7) · Śloka 8

hiṁsrā'tha rōhiṇyamr̥tā'tha bhārgī śyōnākabilvāgurukr̥ṣṇagandhāḥ | gōjī ca piṣṭā saha tālapatryā granthau vidhēyō'nilajē pralēpaḥ ||5|| svēdōpanāhān vividhāṁśca kuryāttathā prasiddhānaparāṁśca lēpān | vidārya vā pakvamapōhya pūyaṁ prakṣālya bilvārkanarēndratōyaiḥ ||6|| tilaiḥ sapañcāṅgulapatramiśraiḥ saṁśōdhayēt saindhavasamprayuktaiḥ | śuddhaṁ vraṇaṁ vā'pyuparōpayēttu tailēna rāsnāsaralānvitēna ||7|| viḍaṅgayaṣṭīmadhukāmr̥tābhiḥ siddhēna vā kṣīrasamanvitēna |8|

View original

हिंस्राऽथ रोहिण्यमृताऽथ भार्गी श्योनाकबिल्वागुरुकृष्णगन्धाः | गोजी च पिष्टा सह तालपत्र्या ग्रन्थौ विधेयोऽनिलजे प्रलेपः ||५|| स्वेदोपनाहान् विविधांश्च कुर्यात्तथा प्रसिद्धानपरांश्च लेपान् | विदार्य वा पक्वमपोह्य पूयं प्रक्षाल्य बिल्वार्कनरेन्द्रतोयैः ||६|| तिलैः सपञ्चाङ्गुलपत्रमिश्रैः संशोधयेत् सैन्धवसम्प्रयुक्तैः | शुद्धं व्रणं वाऽप्युपरोपयेत्तु तैलेन रास्नासरलान्वितेन ||७|| विडङ्गयष्टीमधुकामृताभिः सिद्धेन वा क्षीरसमन्वितेन |८|

Meaning of the śloka

For a granthi attributed to vāta, a paste of hiṃsrā, rohiṇī, amṛtā, bhārgī, śyonāka, bilva, aguru, kṛṣṇagandhā, gojī, and tālapatrī is prescribed. Various forms of fomentation, poultices, and other established pastes may also be used. When the swelling has matured, it is opened, the pus removed, and the site washed with specified decoctions. It is then cleansed with sesame combined with castor leaves and rock salt. Once clean, the wound is treated with oil prepared with rāsnā and saralā, or with an oil prepared with viḍaṅga, yaṣṭīmadhuka, amṛtā, and milk.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

idānīṁ vātādijanitagranthiviśēṣēṇa pralēpādīnāha- hiṁsrētyādi| rōhiṇī kaṭukā| amr̥tā guḍūcī| kr̥ṣṇagandhā śōbhāñjanakaḥ, śamītyaparē| gōjī gōjihvikā, śākhōṭaka ityanyē| tālapatrī musalī| svēdētyādi| prasiddhā lēpā miśrakōktā mātuluṅgyādayaḥ| vidāryētyādi| narēndraḥ kiramālakaḥ| tōyaśabdō'tra kvāthē vartatē| pañcāṅgula ēraṇḍaḥ| anyē ‘bilvārkagaṇāditōyaiḥ’ iti paṭhanti; tatra bilvādigaṇaḥ, arkādigaṇaśca, tayōḥ kvāthairityarthaḥ| śuddhamityādi| saralā trivr̥t, kēcit saralaṁ śālatarumāhuḥ, tayōścūrṇānvitēna tailēna rōpayēt, tathā caturguṇagōkṣīrasamanvitēna tailēna viḍaṅgādibhiḥ kalkīkr̥taiḥ siddhēna vā rōpayēt||5-7||-

Meaning of the commentary

The commentary identifies rohiṇī as kaṭukā and amṛtā as guḍūcī. It identifies kṛṣṇagandhā as śobhāñjanaka, while others understand it as śamī; gojī as gojihvikā, while others say śākhoṭaka; and tālapatrī as musalī. The other established applications are those such as mātuluṅgī taught in the mixed-treatment context. Narendra is identified as kiramālaka, and ‘water’ here means a decoction. Pañcāṅgula is castor. Another reading has ‘decoctions of the bilva and arka groups.’ Saralā is taken as trivṛt, though some identify it as the śāla tree. The clean wound is treated with oil containing powders of rāsnā and saralā, or with oil cooked using the stated pastes and four times its quantity of cow's milk.

Key terms

anilaja granthi
A granthi attributed to vāta in the classical framework.
sveda
Fomentation or heating treatment described before invasive management.
upanāha
A poultice-type application.
saralā
A disputed plant identification, read as trivṛt or, by some, the śāla tree.
pañcāṅgula
Identified by the commentator as castor.

Adhikarana 4 (8-11) · Śloka 11

jalaukasaḥ pittakr̥tē hitāstu kṣīrōdakābhyāṁ pariṣēcanaṁ ca ||8|| kākōlivargasya ca śītalāni pibēt kaṣāyāṇi saśarkarāṇi | drākṣārasēnēkṣurasēna vā'pi cūrṇaṁ pibēccāpi harītakīnām ||9|| madhūkajambvarjunavētasānāṁ tvagbhiḥ pradēhānavacārayēta | saśarkarairvā tr̥ṇaśūnyakandairdihyādabhīkṣṇaṁ muculundajairvā ||10|| vidārya vā pakvamapōhya pūyaṁ dhāvēt kaṣāyēṇa vanaspatīnām | tilaiḥ sayaṣṭīmadhukairviśōdhya sarpiḥ prayōjyaṁ madhurairvipakvam ||11||

View original

जलौकसः पित्तकृते हितास्तु क्षीरोदकाभ्यां परिषेचनं च ||८|| काकोलिवर्गस्य च शीतलानि पिबेत् कषायाणि सशर्कराणि | द्राक्षारसेनेक्षुरसेन वाऽपि चूर्णं पिबेच्चापि हरीतकीनाम् ||९|| मधूकजम्ब्वर्जुनवेतसानां त्वग्भिः प्रदेहानवचारयेत | सशर्करैर्वा तृणशून्यकन्दैर्दिह्यादभीक्ष्णं मुचुलुन्दजैर्वा ||१०|| विदार्य वा पक्वमपोह्य पूयं धावेत् कषायेण वनस्पतीनाम् | तिलैः सयष्टीमधुकैर्विशोध्य सर्पिः प्रयोज्यं मधुरैर्विपक्वम् ||११||

Meaning of the śloka

For a granthi attributed to pitta, leeches and irrigation with milk and water are said to be beneficial. Cooling decoctions of the kākolī group may be taken with sugar, and powdered harītakī with grape juice or sugarcane juice. Pastes made from the barks of madhūka, jambu, arjuna, and vetasa, or from specified roots with sugar, are applied repeatedly. If the swelling matures, it is opened, the pus removed, and the site washed with a decoction of the named trees. It is cleansed with sesame and yaṣṭīmadhuka, after which ghee prepared with sweet-group substances is applied.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

jalaukasa ityādi| tr̥ṇaśūnyakandaiḥ kētakīmūlaiḥ| dihyāt limpēt| abhīkṣṇaṁ satatam| muculundaḥ kaṇṭakīmadanaḥ, anyē mucukundamāhuḥ| vidāryētyādi| vanaspatīnāṁ vaṭaplakṣapippalōdumbarāṇām| tilairityādi| madhuraiḥ kākōlyādibhirdravyaiḥ||8-11||

Meaning of the commentary

The commentary identifies tṛṇaśūnya tubers as ketakī roots and explains abhīkṣṇam as continual or repeated application. Muculunda is identified as kaṇṭakīmadana, though others understand mucukunda. The ‘trees’ whose decoction is used for washing are vaṭa, plakṣa, pippala, and udumbara. The sweet substances used to prepare the ghee are those of the kākolī group and related materials.

Key terms

jalaukas
Leech therapy, prescribed here within the classical treatment of a pitta-attributed swelling.
pariṣecana
Pouring or irrigation over the affected site.
kākolī-varga
A classical group of substances characterized here as cooling or sweet.
muculunda
A plant name identified differently as kaṇṭakīmadana or mucukunda.

Adhikarana 5 (12-13) · Śloka 13

hr̥tēṣu dōṣēṣu yathānupūrvyā granthau bhiṣak ślēṣmasamutthitē tu | svinnasya vimlāpanamēva kuryādaṅguṣṭhalōhōpalavēṇudaṇḍaiḥ ||12|| vikaṅkatāragvadhakākaṇantīkākādanītāpasavr̥kṣamūlaiḥ | ālēpayēt piṇḍaphalārkabhārgīkarañjakālāmadanaiśca vidvān ||13||

View original

हृतेषु दोषेषु यथानुपूर्व्या ग्रन्थौ भिषक् श्लेष्मसमुत्थिते तु | स्विन्नस्य विम्लापनमेव कुर्यादङ्गुष्ठलोहोपलवेणुदण्डैः ||१२|| विकङ्कतारग्वधकाकणन्तीकाकादनीतापसवृक्षमूलैः | आलेपयेत् पिण्डफलार्कभार्गीकरञ्जकालामदनैश्च विद्वान् ||१३||

Meaning of the śloka

In a granthi attributed to śleṣman, after the doṣas have been removed in the prescribed sequence, the fomented swelling is to be softened or reduced by massage with the thumb, metal, stone, or a bamboo rod. A knowledgeable physician then applies a paste made from the roots or substances named as vikaṅkata, āragvadha, kākaṇantī, kākādanī, tāpasavṛkṣa, piṇḍaphala, arka, bhārgī, karañja, kālā, and madana.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

hr̥tēṣvityādi| yathānupūrvyā snēhasvēdādikramēṇa| vamanavirēcanāsthāpanaśirōvirēcanaśōṇitasrāvaṇairdōṣēṣu kaphapittavātēṣu hr̥tēṣu tathā śōṇitē ca hr̥tē svinnasya vimlāpanaṁ kāryamityāha- aṅguṣṭhalōhōpalavēṇudaṇḍaiḥ; vimlāpanamaṅguṣṭhādibhirmardanēna śvayathuvimlāpanaṁ kuryāt| vikaṅkatētyādi| vikaṅkatavr̥kṣaḥ kaṭāyikā| āragvadhaḥ kiramālakaḥ| kākaṇantī guñjā| kākādanī vāyasatindukā, ahiṁsrētyanyē| tāpasavr̥kṣa iṅgudaḥ| piṇḍaphalā tiktālābuḥ| kālā kaṭuhiṁsrā||12-13||

Meaning of the commentary

The prescribed sequence is explained as beginning with oleation and fomentation. The commentary says kapha, pitta, vāta, and blood are removed through emesis, purgation, decoction enema, nasal cleansing, and bloodletting as applicable; the fomented swelling is then reduced by massage with the listed implements. It identifies vikaṅkata as kaṭāyikā, āragvadha as kiramālaka, kākaṇantī as guñjā, kākādanī as vāyasatindukā—while others read ahiṃsrā—tāpasavṛkṣa as iṅguda, piṇḍaphala as bitter bottle gourd, and kālā as kaṭuhiṃsrā.

Key terms

śleṣma-samutthita granthi
A granthi attributed to kapha in the classical framework.
vimlāpana
Softening or reducing a swelling by massage in this passage.
kākaṇantī
A plant identified here as guñjā.
kākādanī
A plant identified as vāyasatindukā, with ahiṃsrā recorded as another reading.

Adhikarana 6 (14) · Śloka 14

amarmajātaṁ śamamaprayāntamapakvamēvāpaharēdvidārya | dahēt sthitē cāsr̥ji siddhakarmā sadyaḥkṣatōktaṁ ca vidhiṁ vidadhyāt ||14||

View original

अमर्मजातं शममप्रयान्तमपक्वमेवापहरेद्विदार्य | दहेत् स्थिते चासृजि सिद्धकर्मा सद्यःक्षतोक्तं च विधिं विदध्यात् ||१४||

Meaning of the śloka

A granthi that has arisen away from a marma, has not subsided, and is still unripe is to be opened and removed. After bleeding has stopped, the skilled practitioner applies cautery and then follows the regimen taught for a fresh wound.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

amarmētyādi| ślēṣmasamutthamēva granthimarmaṇyutpannaṁ śamamaprayāntaṁ pūrvōktakramaiḥ śāntimagacchantamapakvamēva vidārya apaharēt| sadyaḥkṣatōktavidhirmadhughr̥tādiprayōgaḥ| kēcit ‘amarmajaṁ caivamapacyamānaṁ’ iti paṭhanti||14||

Meaning of the commentary

The commentary understands this specifically as a kapha-origin granthi away from a marma that has failed to settle with the previously described measures. It is opened and removed before maturation. The fresh-wound regimen is said to include applications such as honey and ghee. A variant reading is also recorded: ‘one that is away from a marma and is maturing in this manner.’

Key terms

amarmajāta
Arising away from a classically designated vital or vulnerable site.
apakva
Unripe or not suppurated.
dāha
Cauterization described after control of bleeding.
sadyaḥkṣata-vidhi
The regimen taught for management of a fresh wound.

Adhikarana 7 (15-16) · Śloka 16

yā māṁsakandyaḥ kaṭhinā br̥hatyastāsvēṣa yōjyaśca vidhirvidhijñaiḥ | śastrēṇa vā''pāṭya supakvamāśu prakṣālayēt pathyatamaiḥ kaṣāyaiḥ ||15|| saṁśōdhanaistaṁ ca viśōdhayēttu kṣārōttaraiḥ kṣaudraguḍapragāḍhaiḥ | śuddhē ca tailaṁ tvavacāraṇīyaṁ viḍaṅgapāṭhārajanīvipakvam ||16||

View original

या मांसकन्द्यः कठिना बृहत्यस्तास्वेष योज्यश्च विधिर्विधिज्ञैः | शस्त्रेण वाऽऽपाट्य सुपक्वमाशु प्रक्षालयेत् पथ्यतमैः कषायैः ||१५|| संशोधनैस्तं च विशोधयेत्तु क्षारोत्तरैः क्षौद्रगुडप्रगाढैः | शुद्धे च तैलं त्ववचारणीयं विडङ्गपाठारजनीविपक्वम् ||१६||

Meaning of the śloka

The same method is prescribed for large, hard māṃsakandī growths. A well-matured lesion may be opened promptly with an instrument and washed with suitable decoctions. It is then cleansed with preparations dominated by alkali and mixed thickly with honey and jaggery. Once clean, oil prepared with viḍaṅga, pāṭhā, and rajanī is applied.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

yā ityādi| yāśca mahatyō māṁsakandyō māṁsaprarōhāḥ, tāsviyamēva kriyā| śastrēṇētyādi śastrēṇa pāṭanaṁ amarmajē, marmajē tu bhēṣajaiḥ| pathyatamairiti kaphōtthavraṇaharaiḥ| saṁśōdhanairityādi| kṣārōttarairyavakṣārapradhānaiḥ| ‘kṣaudraghr̥tapragāḍhaiḥ’ iti pāṭhāntaram||15-16||

Meaning of the commentary

The commentary describes māṃsakandī as large proliferations of flesh and extends the preceding treatment to them. Instrumental opening is reserved for a lesion away from a marma; one at a marma is treated with medicines. The suitable decoctions are those considered beneficial for kapha-origin wounds. The cleansing preparations are chiefly based on yavakṣāra. An alternative reading replaces ‘honey and jaggery’ with ‘honey and ghee.’

Key terms

māṃsakandī
A large, hard proliferation or growth of flesh in the commentator's explanation.
marma
A classically vital or vulnerable site where instrumental opening is avoided here.
kṣārottara
A preparation in which alkaline material is predominant.
yavakṣāra
A barley-derived alkaline preparation identified as the chief alkali here.

Adhikarana 8 (17-19) · Śloka 20

mēdaḥsamutthē tilakalkadigdhaṁ dattvōpariṣṭāddviguṇaṁ paṭāntam | hutāśataptēna muhuḥ pramr̥jyāllōhēna dhīmānadahan hitāya ||17|| pralipya dārvīmatha lākṣayā vā prataptayā svēdanamasya kāryam | nipātya vā śastramapōhya mēdō dahēt supakvaṁ tvathavā vidārya ||18|| prakṣālya mūtrēṇa tilaiḥ supiṣṭaiḥ suvarcikādyairharitālamiśraiḥ | sasaindhavaiḥ kṣaudraghr̥tapragāḍhaiḥ kṣārōttarairēnamabhipraśōdhya ||19|| tailaṁ vidadyāddvikarañjaguñjāvaṁśāvalēkhēṅgudamūtrasiddham |20|

View original

मेदःसमुत्थे तिलकल्कदिग्धं दत्त्वोपरिष्टाद्द्विगुणं पटान्तम् | हुताशतप्तेन मुहुः प्रमृज्याल्लोहेन धीमानदहन् हिताय ||१७|| प्रलिप्य दार्वीमथ लाक्षया वा प्रतप्तया स्वेदनमस्य कार्यम् | निपात्य वा शस्त्रमपोह्य मेदो दहेत् सुपक्वं त्वथवा विदार्य ||१८|| प्रक्षाल्य मूत्रेण तिलैः सुपिष्टैः सुवर्चिकाद्यैर्हरितालमिश्रैः | ससैन्धवैः क्षौद्रघृतप्रगाढैः क्षारोत्तरैरेनमभिप्रशोध्य ||१९|| तैलं विदद्याद्द्विकरञ्जगुञ्जावंशावलेखेङ्गुदमूत्रसिद्धम् |२०|

Meaning of the śloka

For a granthi attributed to medas, cloth coated with sesame paste is placed over it and repeatedly rubbed with heated metal without directly burning the lesion; alternatively, heating is performed with a wooden implement coated with heated lac. The passage then describes opening the unripe lesion, removing the fatty material, and cauterizing it, or opening it after maturation. It is washed with urine, cleansed with a strongly alkaline mixture containing finely ground sesame and the named mineral and other substances, rock salt, honey, and ghee, and then treated with oil prepared from two kinds of karañja, guñjā, bamboo scraping, iṅguda, and urine.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

atō mēdōgranthicikitsitamāha- mēda ityādi| dārvī dāruhastakaḥ| apakvamēdōjē śastraṁ nipātya mēdō'pakr̥ṣya dahēt, pakvaṁ vā mēdōgranthiṁ vidārya gavādimūtraiḥ prakṣālya tilaiḥ suvarcikāyavakṣārasaindhavaharitālakṣaudraghr̥tapradhānairabhipraśōdhya vakṣyamāṇatailāvacāraṇam| tailamityādi dvikarañjādikalkasiddhēna caturguṇagōmūtradravēṇa tailēna rōpayēt| vaṁśāvalēkhō vaṁśatvak||17-19||-

Meaning of the commentary

The commentary introduces this as treatment of medogranthi and identifies dārvī as a wooden implement. For an unripe lesion it explains that an instrument is introduced, the fatty material removed, and cautery applied; a mature lesion is opened and washed with cow urine or another specified urine. Cleansing then uses a preparation chiefly containing sesame, suvarcikā, yavakṣāra, rock salt, haritāla, honey, and ghee. Finally, oil cooked with a paste of the two karañjas and the other listed substances, using four times the amount of cow urine as liquid, is said to promote healing. Vaṃśāvalekha is identified as bamboo bark or scraping.

Key terms

medogranthi
A granthi classically attributed to medas or fatty tissue.
haritāla
A mineral substance included in the historical cleansing preparation.
kṣārottara
A mixture in which alkaline substances predominate.
vaṃśāvalekha
Bamboo bark or a scraping from bamboo, according to the commentary.
dārvī
A wooden implement used for indirect heating in this description.

Adhikarana 9 (20-23) · Śloka 23

jīmūtakaiḥ kōśavatīphalaiśca dantīdravantītrivr̥tāsu caiva ||20|| sarpiḥ kr̥taṁ hantyapacīṁ pravr̥ddhāṁ dvidhā pravr̥ttaṁ tadudāravīryam | nirguṇḍijātībarihiṣṭhayuktaṁ jīmūtakaṁ mākṣikasaindhavāḍhyam ||21|| abhiprataptaṁ vamanaṁ pragāḍhaṁ duṣṭāpacīṣūttamamādiśanti | kaiḍaryabimbīkaravīrasiddhaṁ tailaṁ hitaṁ mūrdhavirēcanaṁ ca ||22|| śākhōṭakasya svarasēna siddhaṁ tailaṁ hitaṁ nasyavirēcanēṣu | madhūkasāraśca hitō'vapīḍē phalāni śigrōḥ kharamañjarērvā ||23||

View original

जीमूतकैः कोशवतीफलैश्च दन्तीद्रवन्तीत्रिवृतासु चैव ||२०|| सर्पिः कृतं हन्त्यपचीं प्रवृद्धां द्विधा प्रवृत्तं तदुदारवीर्यम् | निर्गुण्डिजातीबरिहिष्ठयुक्तं जीमूतकं माक्षिकसैन्धवाढ्यम् ||२१|| अभिप्रतप्तं वमनं प्रगाढं दुष्टापचीषूत्तममादिशन्ति | कैडर्यबिम्बीकरवीरसिद्धं तैलं हितं मूर्धविरेचनं च ||२२|| शाखोटकस्य स्वरसेन सिद्धं तैलं हितं नस्यविरेचनेषु | मधूकसारश्च हितोऽवपीडे फलानि शिग्रोः खरमञ्जरेर्वा ||२३||

Meaning of the śloka

Ghee with jīmūtaka, kośavatī, dantī, dravantī, and trivṛt is prescribed for advanced apacī and said to clear doṣas by both routes. An emetic with nirguṇḍī, jātī, barihiṣṭha, jīmūtaka, honey, and rock salt is described for severe apacī. Named oils are used for head or nasal cleansing, and madhūka, śigru, or kharamañjarī as avapīḍa.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

idānīmapacīcikitsāmāha- jīmūtakairityādi| jīmūtakō dēvadālī| kōśavatī kaṭukōśātakī| dvidhāpravr̥ttam ubhayatōbhāgadōṣaharam| udāravīryam utkaṭavīryam| jīmūtakakōśavatyōḥ phalakalkaṁ dantyādīnāṁ tisr̥̄ṇāṁ mūlasya ca snēhacaturthāṁśēna kr̥tvā, jalaṁ caturguṇaṁ dattvā, vipacēt; kalkakvāthābhyāmityaparē| nirguṇḍītyādi| barihiṣṭhaṁ vālakam| jīmūtakō dēvadālī| nirguṇḍījātībarihiṣṭhānāmañjaliṁ salilāḍhakēna niḥkvāthya pādaśēṣaṁ vidhāya tataḥ puruṣāpēkṣayā jalamuṣṇamādāya, tacca jīmūtakaphalakalpēna pratyēkaṁ mākṣikasaindhavāḍhyaṁ kr̥tvā, yuktaṁ vamanavidhinā, duṣṭāsvapacīṣūttamamādiśanti vamanadravyamuttamamādiśanti| kaiḍaryētyādi kaiḍaryaḥ parvatanimbaḥ| kaiḍaryādikalkacaturthāṁśaṁ jalacaturguṇaṁ tailaṁ sādhyam| anyē tu kaiḍaryētyatra nirguṇḍīti paṭhanti| nirguṇḍīsvarasē caturguṇē bimbīkaravīrakalkaṁ tailaṁ sādhyam| śākhōṭakasyētyādi| śākhōṭakavalkalānāṁ caturguṇē svarasē tailaṁ siddhaṁ; nasyē tu akalkamityēkē, tatkalkakaṣāyamēvētyanyē| madhūkētyādi| avapīḍya dīyatē ityavapīḍaḥ, nasyabhēda ityarthaḥ| kharamañjariḥ apāmārgaḥ| madhūkasāraśigruphalāpāmārgataṇḍulā uṣṇōdakēna piṣṭvā avapīḍō'rūkṣalakṣaṇa ēva||20-23||

Meaning of the commentary

The commentary identifies the plants and explains dvidhāpravṛtta as cleansing by both routes. It preserves alternative paste/decoction methods, a nirguṇḍī/kaiḍarya reading, and disagreement over śākhoṭaka oil. Avapīḍa is pressed nasal administration, here where excessive dryness is absent.

Key terms

apacī
Classical glandular swellings.
vamana
Induced vomiting.
avapīḍa
Pressed nasal administration.

Adhikarana 10 (24) · Śloka 24

granthīnamarmaprabhavānapakvānuddhr̥tya cāgniṁ vidadhīta paścāt | kṣārēṇa vā'pi pratisārayēttu saṁlikhya śastrēṇa yathōpadēśam ||24||

View original

ग्रन्थीनमर्मप्रभवानपक्वानुद्धृत्य चाग्निं विदधीत पश्चात् | क्षारेण वाऽपि प्रतिसारयेत्तु संलिख्य शस्त्रेण यथोपदेशम् ||२४||

Meaning of the śloka

For an unripe granthi not arising from a marma, excision followed by fire cautery is prescribed. Alternatively, it is scraped and treated with alkali.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

granthīnityādi| uddhr̥tya ca śastrēṇa paraṁ yadā auṣadhēnāsādhyatvam||24||

Meaning of the commentary

The commentary limits instrumental excision to disease that medicines cannot cure.

Key terms

granthi
A nodular mass.
marma
A vital site.
kṣāra
Caustic alkali.

Adhikarana 11 (25-26) · Śloka 26

pārṣṇiṁ prati dvē daśa cāṅgulāni mitvēndrabastiṁ parivarjya dhīmān | vidārya matsyāṇḍanibhāni vaidyō niṣkr̥ṣya jālānyanalaṁ vidadhyāt ||25|| ā gulphakarṇāt sumitasya jantōstasyāṣṭabhāgaṁ khuḍakādvibhajya | ghōṇarjuvēdhaḥ surarājabastērhitvā'kṣimātraṁ tvaparē vadanti ||26||

View original

पार्ष्णिं प्रति द्वे दश चाङ्गुलानि मित्वेन्द्रबस्तिं परिवर्ज्य धीमान् | विदार्य मत्स्याण्डनिभानि वैद्यो निष्कृष्य जालान्यनलं विदध्यात् ||२५|| आ गुल्फकर्णात् सुमितस्य जन्तोस्तस्याष्टभागं खुडकाद्विभज्य | घोणर्जुवेधः सुरराजबस्तेर्हित्वाऽक्षिमात्रं त्वपरे वदन्ति ||२६||

Meaning of the śloka

A remote operation for apacī is described: after measuring from the heel and avoiding indrabasti, the site is opened, fish-roe-like fatty networks removed, and cautery applied. Another reading uses the ankle prominence and a straight puncture, with competing distances.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sthānakarmābhidhāya sthānāntarakarmāṇi nirdiśannāha- pārṣṇimityādi| pārṣṇiḥ gulphasya paścādbhāgaḥ| dvādaśāṅgulāni mitvōrdhvamindrabastiṁ parityajya, chittvā, mēdōjālāni matsyāṇḍēna nibhāni ākr̥ṣya agnimavacārayēt| jaṅghāmadhyē dvyaṅgulamindrabastiḥ, jējjaṭācāryastu ardhāṅgulamāha| anyē tu pārṣṇiṁ pratītyatra pratiśabdaṁ viparītārthakamāhuḥ, tēna viparītāyāṁ pārṣṇyāmityarthaḥ; tēna dakṣiṇabhāgagatāyāmapacyāṁ vāmajaṅghāyāṁ, vāmabhāgagatāyāmapacyāṁ dakṣiṇajaṅghāyām, abhayatōbhāgagatāyāmubhayataḥ karma kartavyamiti jñēyam| ‘bhāgē ca paripratī’ ityuktatvādbhāgārthō'pi pratiśabdō vyākhyātavyaḥ; tēna pārṣṇibhāgē jaṅghāyāḥ pāścātyabhāgē vyadhaḥ kāryaḥ| dvē daśa cāṅgulānīti mitvētyatra pr̥thagvibhaktinirdēśāt pārṣṇitō daśāṅgulāni vihāyāṅguladvayamātrō vyadhaḥ kārya iti jñēyam| indrabastiṁ trayōdaśē'ṅgulē sthitamardhāṅgulapramāṇaṁ parityajya hitvā, dhīmān buddhimān ūhāpōhayōgyō dr̥ṣṭakarmētyarthaḥ, vaidyaḥ yaḥ samyagāyurvēdavidyāṁ vētti, jālāni mēdōjālāni, analaṁ vidadhyāt apunarbhavāyāgnitaptayā śalākayā dahēdityarthaḥ; ēvaṁ hi mūlōcchēdādapacyupaśama iti vadanti| amumēvārthaṁ kēcidanyēna pāṭhēna paṭhanti- ā gulphētyādi| ā khula(ḍa)kāt gulphakarṇāt gulphau karṇāviva yasya sa tathā; khulakō jaṅghāpādayōḥ sandhiḥ| surarājabastērindrabastēraṣṭabhāgaṁ jaṅghāyāścaraṇahīnāyā viṁśatyaṅgulāyā aṣṭamō bhāgaḥ sārdhamaṅguladvayaṁ hitvā, yadyapi dvyaṅgula indrabastistathā'pi tadupaghātaparihārārthaṁ sārdhamēvāṅguladvayaṁ jñē(hē)yam| anyē tu akṣimātramēva dvyaṅgulaṁ nētrapramāṇaṁ hitvēti vadanti| ghōṇarjuvēdha iti gulphakarṇasya, khulakasya , ghōṇā nāsā iva ghōṇā, yathōttarīyakaṇḍarā tasyāḥ r̥juravakrō vēdhō vyadhaḥ, ‘kuryāt’ ityatrāpi pāṭhē sa ēvārthaḥ| apacyāstu jaṅghākaṇḍarāgatamēdōmūlatāyāṁ bhōjavacanaṁ- “vātapittakaphā vr̥ddhā mēdaścāpi samācitam| jaṅghayōḥ kaṇḍarāṁ prāpya matsyāṇḍasadr̥śān bahūn”- ityādīti gayī; jējjaṭasyāpyayamabhiprāyaḥ| gūḍhapadabhaṅgaṭippanē'nyathā vyākhyātam- ā gulphakarṇāditi gulphakarṇāvabhivyāpya, āṅatrābhividhau na maryādāyāṁ, sumitasya suniścitaṁ mitasya tasya pramāṇasya ṣaṭsaptatyaṅgulamitasyāṣṭamabhāgaḥ sārdhanavāṅgulamātraṁ, khulakāt pārṣṇibhāgād dvyaṅgulapramāṇāt , vibhajya pr̥thakkr̥tya, ghōṇā nāsā tasyā r̥ju yathā bhavati tathā'vakrō vēdhaḥ kartavyaḥ| tacca vidha vidhānē iti dhātō rūpam, tathā'pi vēdhaśabdō'tra vyadhanē vartatē, dhātūnāmanēkārthatvāt| sa ca khulakasyāṅgulatritayamaṣṭamabhāgasya ca sārdhanavāṅgulakamēvaṁ sārdhadvādaśāṅgulaparimāṇēnēndrabastirmarmāpi parihr̥taṁ bhavatyēvamuktamindrabastiṁ hitvēti| tathā cōktaṁ- “trayōdaśāṅgulē pārṣṇiṁ prati kālāntarāsuhr̥t| indrabastirasr̥ksrāvī māṁsagō'rdhāṅgulō bhavēt”- iti| akṣimātramaṅguladvayapramāṇamaparē bhiṣaja iti vadanti| ēvaṁ prathamaślōkēnādhastāddvitīyaślōkēnēndrabastērupariṣṭājjaṅghāyāḥ pāścātyabhāgagatakaṇḍarāyā dvyaṅgulamātrō vyadhaḥ kārya iti sthitam; ēvamanupaśamē vāmapārśvajāyāṁ dakṣiṇajaṅghāpr̥ṣṭhamadhyādindrabastēradhastādūrdhvaṁ vā śastrēṇākṣimātraṁ vraṇaṁ kr̥tvā, matsyāṇḍajālanibhaṁ mēdō'panīyagninā dahēt, anēnētarapārśvajā vyākhyātā, ēvamubhayapārśvajātāyāmubhayata iti| bhōjā'trāha- “vātapittakaphā vr̥ddhā mēdaścāpi samācitam| jaṅghayōḥ kaṇḍarāṁ prāpya matsyāṇḍasadr̥śān bahūn|| kurvanti granthīn yastēbhyaḥ punaḥ prakupitō'nilaḥ| dōṣastairūrdhvagō vakṣaḥkakṣāmanyāgalāśritaḥ|| nānāprakārān kurutē granthīn sā tvapacī matā| vyāmiśradōṣōtpannāṁ tu kr̥cchrasādhyāṁ vinirdiśēt|| tāsāṁ vātōttarā kr̥ṣṇā vātikīvēdanāyutā|| kṣiprapākasamutthānā dāhayuktā ca paittikī|| gūḍhā'vipākā kaṭhinā kaphāt snigdhā rujākarī|| mēdōdhikā ślaiṣmikī ca viśēṣāt sā samārdavā|| tāṁ tu mālākr̥tiṁ manyākaṇṭhahr̥ddhanusandhiṣu|| galamālāṁ vijānīyādapacītulyalakṣaṇām”- iti| “tasmājjaṅghāyāmēva karmaṇā mūlōcchēdaḥ kāryaḥ” iti gūḍhapadabhaṅgāt| vāgbhaṭēna cōbhayatrāpi vyadhō darśitaḥ| yathā- “ityaśāntau gadasyānyapārśvajaṅghāsamāśritam| bastērūrdhvamadhastādvā mēdō hr̥tvā'gninā dahēt”- (vā. u. 30) iti||25-26||

Meaning of the commentary

The commentary preserves extensive disagreement over site, laterality, measurement, and indrabasti. Some operate on the leg opposite the apacī; others locate the posterior heel region. Jejjaṭa and others differ on distances. Ghoṇarjuvedha is a straight puncture near a tendon. Citations connect leg tissue with upper swellings and galamālā without resolving the variants.

Key terms

indrabasti
A leg marma.
medojāla
Net-like fatty tissue.
ghoṇarjuvedha
A disputed straight puncture.

Adhikarana 12 (27) · Śloka 27

maṇibandhōpariṣṭādvā kuryādrēkhātrayaṁ bhiṣak | aṅgulyantaritaṁ samyagapacīnāṁ nivr̥ttayē ||27||

View original

मणिबन्धोपरिष्टाद्वा कुर्याद्रेखात्रयं भिषक् | अङ्गुल्यन्तरितं सम्यगपचीनां निवृत्तये ||२७||

Meaning of the śloka

For relief of apacī, three properly placed lines are made above the wrist, each a finger's breadth apart.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

hanvasthisandhimanyāgalasthitāpacyāṁ jaṅghāgataṁ karmābhidhāya kakṣākūrparasandhigatāsvapacīṣu bāhugatamēva karma vinirdiśannāha- maṇibandhētyādi| atrāpi pūrvavat, “ētēnētarasakthi bāhū ca vyākhyātau” (śā. 8) iti vacanādindrabastēraṣṭabhāgamakṣimātraṁ vā vihāyāgrē rēkhātrayaṁ kuryāt| tatrāpi viṁśatyaṅgulajaṅghāyā dvādaśāṅgulāni kiñcidadhikō bhāgēna, ēvaṁ ṣōḍaśāṅgulakūrparamaṇibandhamadhyē kiñcidadhikāni navāṅgulāni mitvā rēṣātrayamaṅgulāntaramiti||27||

Meaning of the commentary

The commentary extends the earlier leg operation by analogy to the arm for apacī near the axilla and elbow, giving proportional and eye-width measurements for three separated lines above the wrist.

Key terms

maṇibandha
The wrist.
rekhātraya
Three operative lines.
aṅgula
Finger-based measure.

Adhikarana 13 (28) · Śloka 29

cūrṇasya kālē pracalākakākagōdhāhikūrmaprabhavāṁ masīṁ tu | dadyācca tailēna sahēṅgudīnāṁ yadvakṣyatē ślīpadināṁ ca tailam ||28|| virēcanaṁ dhūmamupādadīta bhavēcca nityaṁ yavamudgabhōjī |29|

View original

चूर्णस्य काले प्रचलाककाकगोधाहिकूर्मप्रभवां मसीं तु | दद्याच्च तैलेन सहेङ्गुदीनां यद्वक्ष्यते श्लीपदिनां च तैलम् ||२८|| विरेचनं धूममुपाददीत भवेच्च नित्यं यवमुद्गभोजी |२९|

Meaning of the śloka

At the powder stage, ash from peacock or a variant creature, crow, monitor lizard, snake, and tortoise is prescribed with iṅgudī oil; ślīpada oils are also allowed. Purgation, medicated smoke, and a barley-and-mung diet follow.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

vamanavirēcanaśirōvirēcanaistathā sthānāntaragataśastrakṣārānalairantarbahiḥpramārjanābhyāmantarbahiḥśuddhīrnirdiśya saṁśamanaṁ nirdiśannāha- cūrṇasyētyādi|- cūrṇasya kālē rōpaṇakālē, pracalākādīnāṁ masīrdadyāt kṣāramityarthaḥ| pracalākō mayūraḥ, kr̥kalāsamanyē prāhuḥ| iṅgudīnāṁ tailēna kṣāramēva dadyāt| yāni ca tailāni ślīpadē tāni ca dadyāt||28||-

Meaning of the commentary

The commentary calls this the healing stage and the ash an alkali. Pracalāka is peacock by one view and kṛkalāsa by another. It explains verse 28 but not the later purgation, smoke, or diet.

Key terms

masī
Ash interpreted as alkali.
pracalāka
Peacock or kṛkalāsa.
dhūma
Medicated smoke.

Adhikarana 14 (29-31) · Śloka 31

karkārukairvārukanārikēlapriyālapañcāṅgulabījacūrṇaiḥ ||29|| vātārbudaṁ kṣīraghr̥tāmbusiddhairuṣṇaiḥ satailairupanāhayēttu | kuryācca mukhyānyupanāhanāni siddhaiśca māṁsairatha vēsavāraiḥ ||30|| svēdaṁ vidadhyāt kuśalastu nāḍyā śr̥ṅgēṇa raktaṁ bahuśō harēcca | vātaghnaniryūhapayōmlabhāgaiḥ siddhaṁ śatākhyaṁ trivr̥taṁ pibēdvā ||31||

View original

कर्कारुकैर्वारुकनारिकेलप्रियालपञ्चाङ्गुलबीजचूर्णैः ||२९|| वातार्बुदं क्षीरघृताम्बुसिद्धैरुष्णैः सतैलैरुपनाहयेत्तु | कुर्याच्च मुख्यान्युपनाहनानि सिद्धैश्च मांसैरथ वेसवारैः ||३०|| स्वेदं विदध्यात् कुशलस्तु नाड्या शृङ्गेण रक्तं बहुशो हरेच्च | वातघ्ननिर्यूहपयोम्लभागैः सिद्धं शताख्यं त्रिवृतं पिबेद्वा ||३१||

Meaning of the śloka

For vātaja arbuda, warm seed, milk, ghee, water, oil, meat, or vesavāra poultices are prescribed. Tube fomentation and repeated horn bloodletting follow. Alternatively, a repeatedly processed preparation of vāta-pacifying decoction, milk, sour liquid, and fats is drunk.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

karkārukairityādi| karkārukaṁ kūṣmāṇḍaṁ, ērvāruḥ grīṣmakarkaṭī, priyālaścāraḥ, pañcāṅgula ēraṇḍaḥ| kṣīraghr̥tasiddhai raktapittānubandhē| upanāhayēt badhnīyāt| vātaghnētyādi| vātaghnā dēvadārvādayaḥ| tatkvāthakṣīrasauvīrabhāgaistribhiḥ snēhacaturguṇairakalkaistailapākaḥ, ēvamēva śatadhā pakvaṁ śatapākam, ēvaṁ trivr̥taṁ vā majjavarjaṁ ghr̥tatailavasābhirvr̥taṁ pūrvakalkavātaharakvāthapayōmlaiḥ siddham; ēvamēva śatadhā'patānakavidhānēna vā siddhaṁ trivr̥taṁ, tatrāpyayamēva sādhanavidhiḥ||29-31||

Meaning of the commentary

The commentary identifies the seeds, explains upanāha as binding, and adds milk and ghee with associated rakta and pitta. Śatapāka is hundredfold processing. Trivṛta is alternatively ghee, oil, and animal fat; another view follows the apatānaka method.

Key terms

vātārbuda
Arbuda associated with vāta.
upanāha
A warm poultice.
nāḍīsveda
Tube fomentation.
śatapāka
Hundredfold processing.

Adhikarana 15 (32-34) · Śloka 34

svēdōpanāhā mr̥davastu kāryāḥ pittārbudē kāyavirēcanaṁ ca | vighr̥ṣya cōdumbaraśākagōjīpatrairbhr̥śaṁ kṣaudrayutaiḥ pralimpēt ||32|| ślakṣṇīkr̥taiḥ sarjarasapriyaṅgupattaṅgarōdhrāñjanayaṣṭikāhvaiḥ | visrāvya cāragvadhagōjisōmāḥ śyāmā ca yōjyā kuśalēna lēpē ||33|| śyāmāgirihvāñjanakīrasēṣu drākṣārasē saptalikārasē ca | ghr̥taṁ pibēt klītakasamprasiddhaṁ pittārbudī tajjaṭharī ca jantuḥ ||34||

View original

स्वेदोपनाहा मृदवस्तु कार्याः पित्तार्बुदे कायविरेचनं च | विघृष्य चोदुम्बरशाकगोजीपत्रैर्भृशं क्षौद्रयुतैः प्रलिम्पेत् ||३२|| श्लक्ष्णीकृतैः सर्जरसप्रियङ्गुपत्तङ्गरोध्राञ्जनयष्टिकाह्वैः | विस्राव्य चारग्वधगोजिसोमाः श्यामा च योज्या कुशलेन लेपे ||३३|| श्यामागिरिह्वाञ्जनकीरसेषु द्राक्षारसे सप्तलिकारसे च | घृतं पिबेत् क्लीतकसम्प्रसिद्धं पित्तार्बुदी तज्जठरी च जन्तुः ||३४||

Meaning of the śloka

For pittaja arbuda, gentle fomentation, mild poultices, and bodily purgation are prescribed. The lesion is rubbed with honey-coated leaves, treated with named pastes after drainage, and a medicated cleansing ghee is taken.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

svēdōpanāhā ityādi| mr̥duḥ svēdō dravasvēdaḥ, upanāhō bandhaḥ kākōlyādimr̥dudravyakr̥taḥ kṣīrāmlapiṣṭaśca nātyuṣṇaḥ| mr̥dukāyavirēcanaṁ na śirōvirēcanamiti vyavacchēdaviṣayaḥ| bhr̥śaṁ vighr̥ṣya udumbarādipatraiḥ| tatra śākaḥ kharamasr̥ṇapatrō mahātaruḥ; gōjī dārvīpatrikā, śākhōṭaka ityanyē| visrāvyētyādi| sōmaḥ sōmalatā, kaṭphalamityaparē| śyāmētyādi| śyāmā trivr̥t, girihvā śvētasyandaḥ, añjanakī nīlāñjanikā śāradaṁ phalaṁ, śrīphalikēti lōkē| saptalikā yavatiktā| klītakētyādi| yaṣṭīmadhukalkēna sāmānyasnēhaparibhāṣayā siddhaṁ ghr̥taṁ śōdhanaṁ pittārbudī pittōdarī ca pibēt||32-34||

Meaning of the commentary

Gentle fomentation is liquid heat and the poultice is not very hot. Bodily purgation excludes head-cleansing. Alternative identities for gojī and soma are preserved, and the ghee is interpreted for pittaja arbuda and pittodara.

Key terms

pittārbuda
Arbuda associated with pitta.
kāyavirecana
Bodily purgation.
soma
Somalatā or kaṭphala.

Adhikarana 16 (35-36) · Śloka 36

śuddhasya jantōḥ kaphajē'rbudē tu raktē'vasiktē tu tatō'rbudaṁ tat | dravyāṇi yānyūrdhvamadhaśca dōṣān haranti taiḥ kalkakr̥taiḥ pradihyāt ||35|| kapōtapārāvataviḍvimiśraiḥ sakāṁsyanīlaiḥ śukalāṅgalākhyaiḥ | mūtraistu kākādanimūlamiśraiḥ kṣārapradigdhairathavā pradihyāt ||36||

View original

शुद्धस्य जन्तोः कफजेऽर्बुदे तु रक्तेऽवसिक्ते तु ततोऽर्बुदं तत् | द्रव्याणि यान्यूर्ध्वमधश्च दोषान् हरन्ति तैः कल्ककृतैः प्रदिह्यात् ||३५|| कपोतपारावतविड्विमिश्रैः सकांस्यनीलैः शुकलाङ्गलाख्यैः | मूत्रैस्तु काकादनिमूलमिश्रैः क्षारप्रदिग्धैरथवा प्रदिह्यात् ||३६||

Meaning of the śloka

For cleansed kaphaja arbuda, blood is let and a paste of two-route cleansing substances applied. Other applications combine bird excreta, bronze residue, named plants, urine, and kākādanī root, or use alkali.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śuddhasyēti vamanēna| alābvā raktē'vasiktē'pacyā dōṣānūrdhvamadhaśca yāni dravyāṇi jīmūtakīghōṣavatīphaladantīdravantītrivr̥dādīni haranti tēṣāṁ kalkairlimpēt| kāṁsyanīlaḥ kāṁsyamasī| śukaḥ granthiparṇaḥ , lāṅgalākhyā kalikārikā| kākādanī vāyasatindukā| kapōtādiviḍvimiśraiḥ kāṁsyanīlādisahitairvāyasatindukāyā mūlayuktairmūtrairvilimpēt; athavā kṣārapradigdhaiḥ kṣārasaṁyuktairmūtraiḥ pralimpēt; ‘kṣārapraghr̥ṣṭairathavā’ ityanyē; tatra kṣārōdakēna praghr̥ṣṭairvā kapōtaviḍādibhiḥ pradihyādityarthaḥ||35-36||

Meaning of the commentary

The commentary specifies emesis and alābu bloodletting and identifies the ingredients. One reading combines urine with alkali; another, kṣārapraghṛṣṭaiḥ, means processing the substances with alkaline water.

Key terms

kaphajārbuda
Arbuda associated with kapha.
alābu
A bloodletting instrument.
kṣāra
Caustic alkali.

Adhikarana 17 (37-40) · Śloka 40

niṣpāvapiṇyākakulatthakalkairmāṁsapragāḍhairdadhimastuyuktaiḥ | lēpaṁ vidadhyāt kr̥mayō yathā'tra mūrcchanti muñcantyatha makṣikāśca ||37|| alpāvaśiṣṭē kr̥mibhakṣitē ca likhēttatō'gniṁ vidadhīta paścāt | yadalpamūlaṁ traputāmrasīsapaṭṭaiḥ samāvēṣṭya tadāyasairvā ||38|| kṣārāgniśastrāṇyasakr̥dvidadhyāt prāṇānahiṁsan bhiṣagapramattaḥ | āsphōtajātīkaravīrapatraiḥ kaṣāyamiṣṭaṁ vraṇaśōdhanārtham ||39|| śuddhē ca tailaṁ vidadhīta bhārgīviḍaṅgapāṭhātriphalāvipakvam | yadr̥cchayā cōpagatāni pākaṁ pākakramēṇōpacarēdvidhijñaḥ ||40||

View original

निष्पावपिण्याककुलत्थकल्कैर्मांसप्रगाढैर्दधिमस्तुयुक्तैः | लेपं विदध्यात् कृमयो यथाऽत्र मूर्च्छन्ति मुञ्चन्त्यथ मक्षिकाश्च ||३७|| अल्पावशिष्टे कृमिभक्षिते च लिखेत्ततोऽग्निं विदधीत पश्चात् | यदल्पमूलं त्रपुताम्रसीसपट्टैः समावेष्ट्य तदायसैर्वा ||३८|| क्षाराग्निशस्त्राण्यसकृद्विदध्यात् प्राणानहिंसन् भिषगप्रमत्तः | आस्फोतजातीकरवीरपत्रैः कषायमिष्टं व्रणशोधनार्थम् ||३९|| शुद्धे च तैलं विदधीत भार्गीविडङ्गपाठात्रिफलाविपक्वम् | यदृच्छया चोपगतानि पाकं पाकक्रमेणोपचरेद्विधिज्ञः ||४०||

Meaning of the śloka

A paste of niṣpāva, oil-cake, and kulattha, made thick with meat and mixed with the watery portion of curd, is to be applied so that worms become stupefied and flies release them. When the projecting part has been eaten by the worms and only a little remains, it is scraped and then cauterized. A lesion with a small root is wrapped with plates of tin, copper, lead, or iron. Alkali, fire, and surgical instruments are to be employed repeatedly by an attentive physician without harming vital structures. A decoction of āsphoṭa, jātī, and karavīra leaves is prescribed for cleansing the wound. Once clean, oil prepared with bhārgī, viḍaṅga, pāṭhā, and triphalā is applied; lesions that ripen accidentally are managed according to the stated sequence for suppuration.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

niṣpāvētyādi|- niṣpāvaḥ śimbaḥ| vidadhyāt kuryāt| mūrcchanti patanti| muñcantyatha makṣikāścēti ‘kr̥mīn’ iti śēṣaḥ| śikharāṇāṁ ca kr̥mibhirbhakṣitatvādalpāvaśiṣṭatvam| asakr̥t anēkavāram| apramattaḥ sāvadhānaḥ| āsphōtā sārivā| śuddha ityādi| śuddhē ca rōpaṇārthaṁ bhārgyāditailaṁ tailapākakalpēna| yadr̥cchayētyādi| yadr̥cchayā punarākasmikōtpādē abhighātādinimittē'buddhipūrvakē vā||37-40||

Meaning of the commentary

The commentary identifies niṣpāva as śimba and explains that the worms become senseless and fall, while the flies release the worms. The remaining projection is small because worms have eaten it. Asakṛt means repeatedly, and apramatta emphasizes careful attention. Āsphoṭā is identified as sārivā. After cleansing, the bhārgī-containing oil is used for healing and is prepared according to the general method for medicated oil. Yadṛcchayā is explained as an unexpected occurrence, such as one produced by trauma or another unintended cause.

Key terms

kṛmi
Worms used in the historical removal process described in the passage.
kṣāra
An alkaline cauterizing substance mentioned among repeated local measures.
agni
Thermal cautery in this procedural context.
vraṇaśodhana
Cleansing of the resulting wound.
āsphoṭā
A plant identified by the commentary as sārivā.

Adhikarana 18 (41-42) · Śloka 43

mēdōrbudaṁ svinnamathō vidārya viśōdhya sīvyēdgataraktamāśu | tatō haridrāgr̥hadhūmarōdhrapataṅgacūrṇaiḥ samanaḥśilālaiḥ ||41|| vraṇaṁ pratigrāhya madhupragāḍhaiḥ karañjatailaṁ vidadhīta śuddhē | saśēṣadōṣāṇi hi yō'rbūdāni karōti tasyāśu punarbhavanti ||42|| tasmādaśēṣāṇi samuddharēttu hanyuḥ saśēṣāṇi yathā hi vahniḥ |43|

View original

मेदोर्बुदं स्विन्नमथो विदार्य विशोध्य सीव्येद्गतरक्तमाशु | ततो हरिद्रागृहधूमरोध्रपतङ्गचूर्णैः समनःशिलालैः ||४१|| व्रणं प्रतिग्राह्य मधुप्रगाढैः करञ्जतैलं विदधीत शुद्धे | सशेषदोषाणि हि योऽर्बूदानि करोति तस्याशु पुनर्भवन्ति ||४२|| तस्मादशेषाणि समुद्धरेत्तु हन्युः सशेषाणि यथा हि वह्निः |४३|

Meaning of the śloka

A medorbuda is first fomented, then opened and cleansed; after bleeding has ceased, it is promptly sutured. The wound is then contracted with powders of haridrā, household soot, rodhra, and pataṅga, combined with manaḥśilā and āla and made thick with honey. When the wound is clean, karañja oil is applied. If an arbuda is treated while some causative disorder remains, it soon recurs; therefore it is to be removed without residue, because what remains may destroy the person just as a remaining fire does.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

mēda ityādi| pataṅgō raktakāṣṭham | ālaṁ haritālam| karañjatailaṁ vidradhyuktaṁ, tatphalatailamēvētyanyē||41-42||-

Meaning of the commentary

The commentary identifies pataṅga as red wood and āla as haritāla. It says that the karañja oil is the preparation taught for vidradhi, while recording another opinion that the oil expressed from karañja fruit itself is intended. The passage's rationale is that incomplete removal permits recurrence.

Key terms

medorbuda
A classical fatty mass category discussed here.
arbuda
A classical term for a mass or swelling; it does not by itself specify a modern diagnosis.
manaḥśilā
A mineral substance included in the historical wound powder.
haritāla
The mineral identified by the commentary for āla.
karañjataila
Karañja oil, whose precise preparation is interpreted in two ways by the commentary.

Adhikarana 19 (43-47) · Śloka 47

saṁsvēdya gaṇḍaṁ pavanōtthamādau nāḍyā'nilaghnauṣadhapatrabhaṅgaiḥ ||43|| amlaiḥ samūtrairvividhaiḥ payōbhiruṣṇaiḥ satailaiḥ piśitaiśca vidvān | visrāvayēt svinnamatandritaśca śuddhaṁ vraṇaṁ cāpyupanāhayēttu ||44|| śaṇātasīmūlakaśigrukiṇvapriyālamajjānuyutaistilaistu | kālāmr̥tāśigrupunarnavārkagajādināmākarahāṭakuṣṭhaiḥ ||45|| ēkaiṣikāvr̥kṣakatilvakaiśca surāmlapiṣṭairasakr̥t pradihyāt ||46|| tailaṁ pibēccāmr̥tavallinimbahaṁsāhvayāvr̥kṣakapippalībhīḥ | siddhaṁ balābhyāṁ ca sadēvadāru hitāya nityaṁ galagaṇḍarōgē ||47||

View original

संस्वेद्य गण्डं पवनोत्थमादौ नाड्याऽनिलघ्नौषधपत्रभङ्गैः ||४३|| अम्लैः समूत्रैर्विविधैः पयोभिरुष्णैः सतैलैः पिशितैश्च विद्वान् | विस्रावयेत् स्विन्नमतन्द्रितश्च शुद्धं व्रणं चाप्युपनाहयेत्तु ||४४|| शणातसीमूलकशिग्रुकिण्वप्रियालमज्जानुयुतैस्तिलैस्तु | कालामृताशिग्रुपुनर्नवार्कगजादिनामाकरहाटकुष्ठैः ||४५|| एकैषिकावृक्षकतिल्वकैश्च सुराम्लपिष्टैरसकृत् प्रदिह्यात् ||४६|| तैलं पिबेच्चामृतवल्लिनिम्बहंसाह्वयावृक्षकपिप्पलीभीः | सिद्धं बलाभ्यां च सदेवदारु हिताय नित्यं गलगण्डरोगे ||४७||

Meaning of the śloka

For a vāta-origin swelling of the neck, fomentation is first given through a tube with leaves of vāta-relieving drugs, using various sour liquids, urine preparations, warm milk, oil, and meat preparations as contextually indicated. After fomentation, drainage is performed attentively, and the cleansed lesion is covered with a poultice. Repeated applications are described using sesame together with the listed seeds, roots, plants, and fermented sour liquid. Oil prepared with amṛtavallī, nimba, haṃsāhvayā, vṛkṣaka, pippalī, the two balās, and devadāru is prescribed for regular internal use in galagaṇḍa.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

saṁsvēdyētyādi| patrabhaṅgaiḥ pallavaiḥ| anilaghnaṁ vātaharam| ēraṇḍādipallavayutaṁ tu śuddhavātē, amlaiḥ kāñjikādibhiḥ pittāvr̥tē vāyau, kaphāvr̥tē mūtrakvathitaiḥ; raktāvr̥tē payōbhiḥ kṣīraiḥ, piśitaiścēti piśitarasaiḥ kvathitaiḥ, athavā piśitairmāṁsaiḥ pallavaiḥ saha kvathitairdhātukṣayajē vāyau| visrāvayēt jalaukādibhiḥ, ūrumūlasaṁśritasirāvyadhēna vā| raktādiharaṇaśuddhaṁ galagaṇḍaṁ nirantaraṁ śaṇādibījairupanāhayēt| śuddhamiti vacanāt sauśrutē'pi raktāharaṇasya śuddhisañjñā; tēna “catuṣprakārā saṁśuddhiḥ” (ca. sū. 22) iti carakavacanaṁ tu prāyikaṁ smr̥tam| kiṇvaṁ surābījam| kālētyādi| kālā hiṁsrā, gajādināmā hastipippalī, karahāṭaṁ madanaphalam| ēkaiṣikā ambaṣṭhā, trivr̥dityēkē; vr̥kṣakaḥ kuṭajaḥ| asakr̥t anēkavāram| pradihyāt limpēt| tailamityādi| haṁsāhvayā haṁsapadī| tailaṁ pibēt siddhamiti sambandhaḥ||43-47||

Meaning of the commentary

Patrabhaṅga means tender leaves and anilaghna means vāta-relieving. The commentary differentiates the fomentation liquid by the stated condition: leaves such as eraṇḍa in uncombined vāta, sour liquids such as kāñjika when pitta obstructs vāta, urine-decocted materials when kapha obstructs it, milk when rakta obstructs it, and meat broth or meat cooked with leaves when vāta arises from depletion of tissues. Drainage is explained as using leeches or venesection near the root of the thigh. After removal of blood and other material, the galagaṇḍa is continuously poulticed with the named seeds. The commentator observes that Suśruta can call blood removal śuddhi, while the Caraka statement that purification has four kinds is regarded as a general rule rather than an exhaustive restriction. Kiṇva is the fermenting seed of surā. The commentary supplies plant identifications, including haṃsāhvayā as haṃsapadī and vṛkṣaka as kuṭaja, while preserving an alternative identification of ekaiṣikā as either ambaṣṭhā or, according to some, trivṛt. The final syntax means that the prepared oil is to be drunk.

Key terms

galagaṇḍa
A classical category of swelling in the neck region.
anilaghna
A substance described as counteracting vāta.
visrāvaṇa
Drainage or evacuation, interpreted here to include blood-removing procedures.
upanāha
A warm or covering poultice applied to the cleansed lesion.
ekaiṣikā
A plant variously identified as ambaṣṭhā or trivṛt.

Adhikarana 20 (48-50) · Śloka 50

svēdōpanāhaiḥ kaphasambhavaṁ tu saṁsvēdya visrāvaṇamēva kuryāt | tatō'jagandhātiviṣāviśalyāviṣāṇikākuṣṭhaśukāhvayābhiḥ ||48|| palāśabhasmōdakapēṣitābhirdihyāt suguñjābhiraśītalābhiḥ | daśārdhasaṅkhyairlavaṇaiśca yuktaṁ tailaṁ pibēnmāgadhikādisiddham ||49|| pracchardanaṁ mūrdhavirēcanaṁ ca dhūmaśca vairēcanikō hitastu | pākakramō vā'pi sadā vidhēyō vaidyēna pākaṅgatayōḥ kathañcit ||50||

View original

स्वेदोपनाहैः कफसम्भवं तु संस्वेद्य विस्रावणमेव कुर्यात् | ततोऽजगन्धातिविषाविशल्याविषाणिकाकुष्ठशुकाह्वयाभिः ||४८|| पलाशभस्मोदकपेषिताभिर्दिह्यात् सुगुञ्जाभिरशीतलाभिः | दशार्धसङ्ख्यैर्लवणैश्च युक्तं तैलं पिबेन्मागधिकादिसिद्धम् ||४९|| प्रच्छर्दनं मूर्धविरेचनं च धूमश्च वैरेचनिको हितस्तु | पाकक्रमो वाऽपि सदा विधेयो वैद्येन पाकङ्गतयोः कथञ्चित् ||५०||

Meaning of the śloka

A kapha-origin swelling is fomented with sudation and poultices and then drained. Afterwards, the listed plants are ground in water prepared with palāśa ash and applied while comfortably warm. Oil prepared with pippalī and related ingredients and combined with the five salts is prescribed internally. Therapeutic emesis, cleansing through the head, and evacuative smoke are also said to be beneficial. If a vāta- or kapha-origin swelling reaches suppuration, the physician is to follow the established sequence for managing suppuration.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

pittagalagaṇḍābhāvādanantaraṁ kaphajasya cikitsitaṁ darśayannāha- svēdētyādi| svēdō'tra rūkṣaḥ, upanāhaśca sakṣāramūtraḥ| ajagandhā bōvayikā, viśalyā agniśikhavr̥kṣaḥ , viṣāṇikā āvartanikā, śukāhvayaḥ carmakāravaṭaḥ| daśētyādi daśārdhasaṅkhyairlavaṇairiti pañcalavaṇaiḥ| māgadhikādisiddhaṁ pippalyādikvāthakalkābhyāṁ siddham| pākaṅgatayōḥ pākaṁ prāptayōrvātakaphajayōḥ||48-50||

Meaning of the commentary

The commentary introduces this as treatment for kapha-origin galagaṇḍa because a separate pitta-origin type is not recognized here. The sudation is dry, and the poultice contains alkali and urine. It gives identifications for ajagandhā, viśalyā, viṣāṇikā, and śukāhvaya. Daśārdhasaṅkhyaiḥ lavaṇaiḥ means the five salts, and the oil is prepared with decoction and paste of pippalī and the other ingredients. Pākaṅgatayoḥ refers to vāta- and kapha-origin swellings that have reached suppuration.

Key terms

kaphasambhava
Described as arising from kapha in the classical classification.
pañcalavaṇa
The group of five salts intended by the phrase 'half of ten.'
mūrdhavirecana
A classical evacuative procedure directed through the head or nasal route.
vairecanika dhūma
Evacuative medicinal smoke described as beneficial here.
pāka
Suppuration or ripening of the swelling.

Adhikarana 21 (51) · Śloka 51

kaṭutrikakṣaudrayutāḥ samūtrā bhakṣyā yavānnāni rasāśca maudgāḥ | saśr̥ṅgavērāḥ sapaṭōlanimbā hitāya dēyā galagaṇḍarōgē ||51||

View original

कटुत्रिकक्षौद्रयुताः समूत्रा भक्ष्या यवान्नानि रसाश्च मौद्गाः | सशृङ्गवेराः सपटोलनिम्बा हिताय देया गलगण्डरोगे ||५१||

Meaning of the śloka

For galagaṇḍa, the passage recommends edible preparations and barley foods combined with kaṭutrika and honey and processed with urine, together with mung-bean soups containing fresh ginger, paṭola, and nimba.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvagalagaṇḍaviṣayē yōgaṁ nirdiśannāha- kaṭutrikētyādi| bhakṣyā dhānōllumbādayaḥ| yavānnāni gr̥ñjanādīni| samūtrā iti mūtrasvinnaśuṣkāṇāṁ bhakṣyayavāṇāmiti bōddhavyam| kaṭutrikamadhubhyāṁ yōjanā| rasāśca maudgā mudgayūṣāḥ| saśr̥ṅgavērāḥ sārdrakā dēyāḥ||51||

Meaning of the commentary

The commentary presents this formulation as applicable to all forms of galagaṇḍa. Bhakṣya refers to foods such as dhānollumba, and yavānna to barley preparations such as gṛñjana. Samūtra means that the edible preparations and barley are steamed or cooked with urine and then dried. They are combined with kaṭutrika and honey. Maudga rasa means mung-bean soup, and saśṛṅgavera indicates that it is given with fresh ginger.

Key terms

kaṭutrika
The classical group of three pungent substances used here with honey.
yavānna
Foods prepared from barley.
maudga rasa
A soup or liquid preparation made from mudga, or mung bean.
śṛṅgavera
Ginger, specified by the commentary as fresh ginger in this passage.
galagaṇḍa
The classical neck-swelling category for which these foods are prescribed.

Adhikarana 22 (52-55) · Śloka 55

mēdaḥsamutthē tu yathōpadiṣṭāṁ vidhyēt sirāṁ snigdhatanōrnarasya | śyāmāsudhālōhapurīṣadantīrasāñjanaiścāpi hitaḥ pradēhaḥ ||52|| mūtrēṇa vā''lōḍya hitāya sāraṁ prātaḥ pibēt sālamahīruhāṇām | śastrēṇa vā''pāṭya vidārya cainaṁ mēdaḥ samuddhr̥tya hitāya sīvyēt ||53|| majjājyamēdōmadhubhirdahēdvā dagdhē ca sarpirmadhu cāvacāryam | kāsīsatutthē ca tatō'tra dēyē cūrṇīkr̥tē rōcanayā samētē ||54|| tailēna cābhyajya hitāya dadyāt sārōdbhavaṁ gōmayajaṁ ca bhasma | hitaśca nityaṁ triphalākaṣāyō gāḍhaśca bandhō yavabhōjanaṁ ca ||55||

View original

मेदःसमुत्थे तु यथोपदिष्टां विध्येत् सिरां स्निग्धतनोर्नरस्य | श्यामासुधालोहपुरीषदन्तीरसाञ्जनैश्चापि हितः प्रदेहः ||५२|| मूत्रेण वाऽऽलोड्य हिताय सारं प्रातः पिबेत् सालमहीरुहाणाम् | शस्त्रेण वाऽऽपाट्य विदार्य चैनं मेदः समुद्धृत्य हिताय सीव्येत् ||५३|| मज्जाज्यमेदोमधुभिर्दहेद्वा दग्धे च सर्पिर्मधु चावचार्यम् | कासीसतुत्थे च ततोऽत्र देये चूर्णीकृते रोचनया समेते ||५४|| तैलेन चाभ्यज्य हिताय दद्यात् सारोद्भवं गोमयजं च भस्म | हितश्च नित्यं त्रिफलाकषायो गाढश्च बन्धो यवभोजनं च ||५५||

Meaning of the śloka

For a galagaṇḍa arising from medas, a vein previously specified is punctured after the person's body has been oleated. A topical paste is described using śyāmā, sudhā, iron residue or excrement, dantī, rasa, and añjana. Alternatively, the heartwood of śāla and related trees is stirred with urine and taken in the morning. Another course is to cut open the swelling, remove the fatty material, and suture it, or to cauterize it with marrow, ghee, fat, and honey. After cauterization, ghee and honey are applied, followed by powders of kāsīsa and tuttha mixed with gorocanā. Oil is applied, then ash derived from heartwood and cow dung. Regular washing with triphalā decoction, firm bandaging, and a barley diet are also prescribed.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

mēdaḥsamuttha ityādi| yathōpadiṣṭāmiti ūrusandhinirdiṣṭām| śyāmētyādi|- śyāmā trivr̥t, sudhā sēhuṇḍaḥ, lōhapurīṣaṁ lōhamalam; anyē tu lōhamagaruṁ vadanti, tathā purīṣaṁ kapōtapārāvataviṭ| mūtrēṇētyādi| sālasārāditarūṇāṁ sārakalkaṁ karṣamātraṁ gōmūtrēṇa pibēt| jējjaṭastu sārōdbhavaṁ bhasma mūtrēṇālōḍya pibēditi vadati| śastrēṇētyādi| dāhē ca madhughr̥tāvacāraṇaṁ paścātkarma| kāsīsētyādi| tatō'nantaraṁ kāsīsatutthagōrōcanācūrṇāvacāraṇaṁ vraṇē| sārōdbhavaṁ sālasārādisārōdbhavam| prakṣālanē triphalākaṣāyaśca||52-55||

Meaning of the commentary

The vein intended is the one previously specified near the thigh joint. The commentary identifies śyāmā as trivṛt and sudhā as sehuṇḍa. It explains lohapurīṣa as iron residue, but records another view that loha means agaru and purīṣa means pigeon or dove droppings. A karṣa measure of heartwood paste from śāla and related trees is said to be drunk with cow urine; Jejjaṭa instead says that ash produced from the heartwood is stirred into urine and drunk. After cauterization, honey and ghee constitute the subsequent treatment, followed by powder of kāsīsa, tuttha, and gorocanā on the wound. Sārodbhava is understood as produced from the heartwood of śāla and related trees, and triphalā decoction is used for washing.

Key terms

medaḥsamuttha galagaṇḍa
A classical neck swelling described as arising from medas.
sirāvyadha
Puncturing a vein for blood removal.
lohapurīṣa
Read as iron residue, with an alternative parsing involving agaru and bird droppings.
sārodbhava
Material derived from the heartwood of śāla and related trees, interpreted as paste or ash in differing readings.
kāsīsa
A mineral substance applied as powder to the wound in the historical regimen.
tuttha
A mineral substance combined with kāsīsa and gorocanā.

Adhikarana puṣpikā · Śloka 18

iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṁ nāmāṣṭādaśō'dhyāyaḥ ||18||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डचिकित्सितं नामाष्टादशोऽध्यायः ||१८||

Meaning of the śloka

Thus ends the eighteenth chapter of the Cikitsāsthāna in the Suśruta Saṃhitā, entitled 'Treatment of granthi, apacī, arbuda, and galagaṇḍa.'

🔊 Audio coming soon

Show commentary

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutaṭīkāyāṁ cikitsāsthānē'ṣṭādaśō'dhyāyaḥ|

Meaning of the commentary

The commentary closes the eighteenth chapter of the Cikitsāsthāna in Dalhaṇa's Nibandhasaṅgraha commentary on the Suśruta Saṃhitā. The supplied text contains the variant spelling Dalhaṇa/Dalhana in the commentator's name.

Key terms

Cikitsāsthāna
The section of the Suśruta Saṃhitā concerned with treatment.
granthi
A classical category of nodular swelling named in the chapter title.
apacī
A classical swelling category named in the chapter title.
arbuda
A classical mass category named in the chapter title.
galagaṇḍa
A classical neck-swelling category named in the chapter title.
Nibandhasaṅgraha
The title of Dalhaṇa's commentary.