9. kuṣṭhacikitsitam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતઃ કુષ્ઠચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| વિરુદ્ધાધ્યશનાસાત્મ્યવેગવિઘાતૈઃ સ્નેહાદીનાં ચાયથારમ્ભૈઃ પાપક્રિયયા પુરાકૃતકર્મયોગાચ્ચ ત્વગ્દોષા ભવન્તિ ||૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

તત્ર ત્વગ્દોષી માંસવસાદુગ્ધદધિતૈલકુલત્થમાષનિષ્પાવેક્ષુપિષ્ટવિકારામ્લવિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણવિદાહ્યભિષ્યન્દીનિ દિવાસ્વપ્નં વ્યવાયં ચ પરિહરેત્ ||૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

તતઃ શાલિષષ્ટિકયવગોધૂમકોરદૂષશ્યામાકોદ્દાલકાદીનનવાન્ ભુઞ્જીત મુદ્ગાઢક્યોરન્યતરસ્ય યૂષેણ સૂપેન વા નિમ્બપત્રારુષ્કરવ્યામિશ્રેણ, મણ્ડૂકપર્ણ્યવલ્ગુજાટરૂષકરૂપિકાપુષ્પૈઃ સર્પિઃસિદ્ધૈઃ સર્ષપતૈલસિદ્ધૈર્વા, તિક્તવર્ગેણ વાઽભિહિતેન; માંસસાત્મ્યાય વા જાઙ્ગલમાંસમમેદસ્કં વિતરેત્; તૈલં વજ્રકમભ્યઙ્ગાર્થે; આરગ્વધાદિકષાયમુત્સાદનાર્થે; પાનપરિષેકાવગાહાદિષુ ચ ખદિરકષાયમ્; ઇત્યેષ આહારાચારવિભાગઃ ||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

તત્ર પૂર્વરૂપેષૂભયતઃ સંશોધનમાસેવેત | તત્ર ત્વક્સમ્પ્રાપ્તે શોધનાલેપનાનિ, શોણિતપ્રાપ્તે સંશોધનાલેપનકષાયપાનશોણિતાવસેચનાનિ, માંસપ્રાપ્તે શોધનાલેપનકષાયપાનશોણિતાવસેચનારિષ્ટમન્થપ્રાશાઃ, ચતુર્થકર્મગુણપ્રાપ્તં યાપ્યમાત્મવતઃ સંવિધાનવતશ્ચ, તત્ર સંશોધનાચ્છોણિતાવસેચનાચ્ચોર્ધ્વં ભલ્લાતશિલાજતુધાતુમાક્ષીકગુગ્ગુલ્વગુરુતુવરકખદિરાસનાયસ્કૃતિવિધાનમાસેવેત; પઞ્ચમં નૈવોપક્રમેત્ ||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

તત્ર પ્રથમમેવ કુષ્ઠિનં સ્નેહપાનવિધાનેનોપપાદયેત્ | મેષશૃઙ્ગીશ્વદંષ્ટ્રાશાર્ઙ્ગેષ્ટાગુડૂચીદ્વિપઞ્ચમૂલીસિદ્ધં તૈલં ઘૃતં વા વાતકુષ્ઠિનાં પાનાભ્યઙ્ગયોર્વિદધ્યાત્, ધવાશ્વકર્ણકકુભપલાશપિચુમર્દપર્પટકમધુકરોધ્રસમઙ્ગાસિદ્ધં સર્પિઃ પિત્તકુષ્ઠિનાં, પ્રિયાલશાલારગ્વધનિમ્બસપ્તપર્ણચિત્રકમરિચવચાકુષ્ઠસિદ્ધં શ્લેષ્મકુષ્ઠિનાં ભલ્લાતકાભયાવિડઙ્ગસિદ્ધં વા, સર્વેષાં તુવરકતૈલં ભલ્લાતકતૈલં વેતિ ||૭||

Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9

સપ્તપર્ણારગ્વધાતિવિષેક્ષુરપાઠાકટુરોહિણ્યમૃતાત્રિફલાપટોલપિચુમર્દપર્પટકદુરાલભાત્રાયમાણામુસ્તાચન્દનપદ્મક- હરિદ્રોપકુલ્યાવિશાલામૂર્વાશતાવરીસારિવેન્દ્રયવાટરૂષકષડ્ગ્રન્થામધુકભૂનિમ્બગૃષ્ટિકા ઇતિ સમભાગાઃ કલ્કઃસ્યાત્, કલ્કાચ્ચતુર્ગુણં સર્પિઃ પ્રક્ષિપ્ય તદ્દ્વિગુણો ધાત્રીફલરસસ્તચ્ચતુર્ગુણા આપસ્તદૈકધ્યં સમાલોડ્ય વિપચેત્, એતન્મહાતિક્તકં નામ સર્પિઃ કુષ્ઠવિષમજ્વરરક્તપિત્તહૃદ્રોગોન્માદાપસ્મારગુલ્મપિડકાસૃગ્દરગલગણ્ડગણ્ડમાલા- શ્લીપદપાણ્ડુરોગવિસર્પાર્શઃષાણ્ઢ્યકણ્ડૂપામાદીઞ્છમયેદિતિ ||૮|| ત્રિફલાપટોલપિચુમન્દાટરૂષકકટુરોહિણીદુરાલભાત્રાયમાણાઃ પર્પટકશ્ચૈતેષાં દ્વિપલિકાન્ ભાગાઞ્જલદ્રોણે પ્રક્ષિપ્ય પાદાવશેષં કષાયમાદાય કલ્કપેષ્યાણીમાનિ ભેષજાન્યર્ધપલિકાનિ ત્રાયમાણામુસ્તેન્દ્રયવચન્દનકિરાતતિક્તાનિ પિપ્પલ્યશ્ચૈતાનિ ઘૃતપ્રસ્થે સમાવાપ્ય વિપચેત્, એતત્તિક્તકં નામ સર્પિઃ કુષ્ઠવિષમજ્વરગુલ્માર્શોગ્રહણીદોષશોફપાણ્ડુરોગવિસર્પષાણ્ઢ્યશમનમૂર્ધ્વજત્રુગતરોગઘ્નં ચેતિ ||૯||

Adhikarana 7 (10) · Śloka 11

અતોઽન્યતમેન ઘૃતેન સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્યૈકાં દ્વે તિસ્રશ્ચતસ્રઃ પઞ્ચ વા સિરા વિધ્યેત્; મણ્ડલાનિ ચોત્સન્નાન્યવલિખેદભીક્ષ્ણં, પ્રચ્છયેદ્વા, સમુદ્રફેનશાકગોજીકાકોદુમ્બરિકાપત્રૈર્વાઽવઘૃષ્યાલેપયેલ્લાક્ષાસર્જરસરસાઞ્જન- પ્રપુન્નડાવલ્ગુજતેજોવત્યશ્વમારકાર્કકુટજારેવતમૂલકલ્કૈર્મૂત્રપિષ્ટૈઃ પિત્તપિષ્ટૈર્વા, સ્વર્જિકાતુત્થકાસીસવિડઙ્ગાગારધૂમચિત્રકકટુકસુધાહરિદ્રાસૈન્ધવકલ્કૈર્વા, એતાન્યેવાવાપ્ય ક્ષારકલ્પેન નિઃસ્રુતે પાલાશે ક્ષારે તતો વિપાચ્ય ફાણીતમિવ સઞ્જાતમવતાર્ય લેપયેત્, જ્યોતિષ્કફલલાક્ષામરિચપિપ્પલીસુમનઃપત્રૈર્વા, હરિતાલમનઃશિલાર્કક્ષીરતિલશિગ્રુમરિચકલ્કૈર્વા, સ્વર્જિકાકુષ્ઠતુત્થકુટજચિત્રકવિડઙ્ગમરિચરોધ્રમનઃશિલાકલ્કૈર્વા, હરીતકીકરઞ્જિકાવિડઙ્ગસિદ્ધાર્થકલવણરોચનાવલ્ગુજહરિદ્રાકલ્કૈર્વા ||૧૦|| સર્વે કુષ્ઠાપહાઃ સિદ્ધા લેપાઃ સપ્ત પ્રકીર્તિતાઃ |૧૧|

Adhikarana 8 (11-12) · Śloka 12

વૈશેષિકાનતસ્તૂર્ધ્વં દદ્રૂશ્વિત્રેષુ મે શૃણુ ||૧૧|| લાક્ષા કુષ્ઠં સર્ષપાઃ શ્રીનિકેતં રાત્રિર્વ્યોષં ચક્રમર્દસ્ય બીજમ્ | કૃત્વૈકસ્થં તક્રપિષ્ટઃ પ્રલેપો દદ્રૂષૂક્તો મૂલકાદ્બીજયુક્તઃ ||૧૨||

Adhikarana 9 (13) · Śloka 13

સિન્ધૂદ્ભૂતં ચક્રમર્દસ્ય બીજમિક્ષૂદ્ભૂતં કેશરં તાર્ક્ષ્યશૈલમ્ | પિષ્ટો લેપોઽયં કપિત્થાદ્રસેન દદ્રૂસ્તૂર્ણં નાશયત્યેષ યોગઃ ||૧૩||

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

હેમક્ષીરી વ્યાધિઘાતઃ શિરીષો નિમ્બઃ સર્જો વત્સકઃ સાજકર્ણઃ | શીઘ્રં તીવ્રા નાશયન્તીહ દદ્રૂઃ સ્નાનાલેપોદ્ધર્ષણેષૂપયુક્તાઃ ||૧૪||

Adhikarana 11 (15) · Śloka 15

ભદ્રાસઞ્જ્ઞોદુમ્બરીમૂલતુલ્યં દત્ત્વા મૂલં ક્ષોદયિત્વા મલપ્વાઃ | સિદ્ધં તોયં પીતમુષ્ણે સુખોષ્ણં સ્ફોટાઞ્છ્વિત્રે પુણ્ડરીકે ચ કુર્યાત્ ||૧૫||

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

દ્વૈપં દગ્ધં ચર્મ માતઙ્ગજં વા ભિન્ને સ્ફોટે તૈલયુક્તં પ્રલેપઃ |૧૬|

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

પૂતિઃ કીટો રાજવૃક્ષોદ્ભવેન ક્ષારેણાક્તઃ શ્વિત્રમેકો નિહન્તિ ||૧૬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

કૃષ્ણસ્ય સર્પસ્ય મસી સુદગ્ધા બૈભીતકં તૈલમથ દ્વિતીયમ્ | એતત્ સમસ્તં મૃદિતં પ્રલેપાચ્છ્વિત્રાણિ અર્વાણ્યપહન્તિ શીઘ્રમ્ ||૧૭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

અધ્યર્ધતોયે સુભતિસ્રુતસ્ય ક્ષારસ્ય કલ્પેન તુ સપ્તકૃત્વઃ | તૈલં શૃતં તેન ચતુર્ગુણેન શ્વિત્રાપહં મ્રક્ષણમેતદગ્ર્યમ્ ||૧૮||

Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20

ઘૃતેન યુક્તં પ્રપુનાડબીજં કુષ્ઠં ચ યષ્ટીમધુકં ચ પિષ્ટ્વા | શ્વેતાય દદ્યાદ્ગૃહકુક્કુટાય ચતુર્થભક્તાય બુભુક્ષિતાય ||૧૯|| તસ્યોપસઙ્ગૃહ્ય ચ તત્ પુરીષમુત્પાચિતં સર્વત એવ લિમ્પેત્ | અભ્યન્તરં માસમિમં પ્રયોગં પ્રયોજયેચ્છ્વિત્રમથો નિહન્તિ ||૨૦||

Adhikarana 17 (21-22) · Śloka 22

ક્ષારે સુદગ્ધે જલગણ્ડજે તુ ગજસ્ય મૂત્રેણ બહુસ્રુતે ચ | દ્રોણપ્રમાણે દશભાગયુક્તં દત્ત્વા પચેદ્બીજમવલ્ગુજસ્ય ||૨૧|| એતદ્યદા ચિક્કણતામુપૈતિ તદા સમસ્તં ગુટિકા વિદધ્યાત્ | શ્વિત્રં પ્રલિમ્પેદથ સમ્પ્રઘૃષ્ય તયા વ્રજેદાશુ સવર્ણભાવમ્ ||૨૨||

Adhikarana 18 (23-24) · Śloka 24

કષાયકલ્પેન સુભાવિતાં તુ જલં ત્વચા ચૂતહરીતકીનામ્ | તાં તામ્રદીપે પ્રણિધાય ધીમાન્ વર્તિં વટક્ષીરસુભાવિતાં તુ ||૨૩|| આદીપ્ય તજ્જાતમસીં ગૃહીત્વા તાં ચાપિ પથ્યામ્ભસિ ભાવયિત્વા | સમ્પ્રચ્છિતં તદ્બહુશઃ કિલાસં તૈલેન સિક્તં કટુના પ્રયાતિ ||૨૪||

Adhikarana 19 (25-26) · Śloka 26

આવલ્ગુજં બીજમગ્ર્યં નદીજં કાકાહ્વાનોદુમ્બરી યા ચ લાક્ષા | લૌહં ચૂર્ણં માગધી તાર્ક્ષ્યશૈલં તુલ્યાઃ કાર્યાઃ કૃષ્ણવર્ણાસ્તિલાશ્ચ ||૨૫|| વર્તિં કૃત્વા તાં ગવાં પિત્તપિષ્ટાં લેપઃ કાર્યઃ શ્વિત્રિણાં શ્વિત્રહારી | લેપાત્ પિત્તં શૈખિનં શ્વિત્રહારિ હ્રીબેરં વા દગ્ધમેતેન યુક્તમ્ ||૨૬||

Adhikarana 20 (27-28) · Śloka 29

તુત્થાલકટુકાવ્યોષસિંહાર્કહયમારકાઃ | કુષ્ઠાવલ્ગુજભલ્લાતક્ષીરિણીસર્ષપાઃ સ્નુહી ||૨૭|| તિલ્વકારિષ્ટપીલૂનાં પત્રાણ્યારગ્વધસ્ય ચ | બીજં વિડઙ્ગાશ્વહન્ત્રોર્હરિદ્રે બૃહતીદ્વયમ્ ||૨૮|| આભ્યાં શ્વિત્રાણિ યોગાભ્યાં લેપાન્નશ્યન્ત્યશેષતઃ |૨૯|

Adhikarana 21 (29-33) · Śloka 33

વાયસીફલ્ગુતિક્તાનાં શતં દત્ત્વા પૃથક્ પૃથક્ ||૨૯|| દ્વે લોહરજસઃ પ્રસ્થે ત્રિફલાત્ર્યાઢકં તથા | ત્રિદ્રોણેઽપાં પચેદ્યાવદ્ભાગૌ દ્વાવસનાદપિ ||૩૦|| શિષ્ટૌ ચ વિપચેદ્ભૂય એતૈઃ શ્લક્ષ્ણપ્રપેષિતૈઃ | કલ્કૈરિન્દ્રયવવ્યોષત્વગ્દારુચતુરઙ્ગુલૈઃ ||૩૧|| પારાવતપદીદન્તીબાકુચીકેશરાહ્વયૈઃ | કણ્ટકાર્યા ચ તત્પક્વં ઘૃતં કુષ્ઠિષુ યોજયેત્ ||૩૨|| દોષધાત્વાશ્રિતં પાનાદભ્યઙ્ગાત્ત્વગ્ગતં તથા | અપ્યસાધ્યં નૃણાં કુષ્ઠં નામ્ના નીલં નિયચ્છતિ ||૩૩||

Adhikarana 22 (34-38) · Śloka 38

ત્રિફલાત્વક્ ત્રિકટુકં સુરસા મદયન્તિકા | વાયસ્યારગ્વધશ્ચૈષાં તુલાં કુર્યાત્ પૃથક્ પૃથક્ ||૩૪|| કાકમાચ્યર્કવરુણદન્તીકુટજચિત્રકાત્ | દાર્વીનિદિગ્ધિકાભ્યાં તુ પૃથગ્દશપલં તથા ||૩૫|| ત્રિદ્રોણેઽપાં પચેદ્યાવત્ ષટ્પ્રસ્થં પરિશેષિતમ્ | શકૃદ્રસદધિક્ષીરમૂત્રાણાં પૃથગાઢકમ્ ||૩૬|| તદ્વદ્ધૃતસ્ય તત્સાધ્યં ભૂનિમ્બવ્યોષચિત્રકૈઃ | કરઞ્જફલનીલિકાશ્યામાવલ્ગુજપીલુભિઃ ||૩૭|| નીલિનીનિમ્બકુસુમૈઃ સિદ્ધં કુષ્ઠાપહં ઘૃતમ્ | મ્રક્ષણાદઙ્ગસાવર્ણ્યં શ્વિત્રિણાં જનયેન્નૃણામ્ | ભગન્દરં કૃમીનર્શો મહાનીલં નિયચ્છતિ ||૩૮||

Adhikarana 23 (39) · Śloka 39

મૂત્રં ગવ્યં ચિત્રકવ્યોષયુક્તં સર્પિઃકુમ્ભે ક્ષૌદ્રયુક્તં સ્થિતં હિ | પક્ષાદૂર્ધ્વં શ્વિત્રિભિઃ પેયમેતત્ | કુર્યાચ્ચાસ્મિન્ કુષ્ઠદિષ્ટં વિધાનમ્ ||૩૯||

Adhikarana 24 (40) · Śloka 40

પૂતીકાર્કસ્નુઙ્નરેન્દ્રદ્રુમાણાં મૂત્રૈઃ પિષ્ટાઃ પલ્લવાઃ સૌમનાશ્ચ | લેપઃ શ્વિત્રં હન્તિ દદ્રૂર્વ્રણાંશ્ચ દુષ્ટાન્યર્શાંસ્યેષ નાડીવ્રણાંશ્ચ ||૪૦||

Adhikarana 25 (41) · Śloka 41

અસ્માદૂર્ધ્વં નિઃસ્રુતે દુષ્ટરક્તે જાતપ્રાણં સર્પિષા સ્નેહયિત્વા | તીક્ષ્ણૈર્યોગૈશ્છર્દયિત્વા પ્રગાઢં પશ્ચાદ્દોષં નિર્હરેચ્ચાપ્રમત્તઃ ||૪૧||

Adhikarana 26 (42) · Śloka 42

દુર્વાન્તો વા દુર્વિરિક્તોઽપિ વા સ્યાત્ કુષ્ઠી દોષૈરુદ્ધતૈર્વ્યાપ્તદેહઃ | નિઃસન્દિગ્ધં યાત્યસાધ્યત્વમાશુ તસ્માત્ કૃત્સ્નાન્નિર્હરેત્તસ્ય દોષાન્ ||૪૨||

Adhikarana 27 (43) · Śloka 43

પક્ષાત્ પક્ષાચ્છર્દનાન્યભ્યુપેયાન્માસાન્માસાત્ સ્રંસનં ચાપિ દેયમ્ | સ્રાવ્યં રક્તં વત્સરે હિ દ્વિરલ્પં નસ્યં દદ્યાચ્ચ ત્રિરાત્રાત્ત્રિરાત્રાત્ ||૪૩||

Adhikarana 28 (44-49) · Śloka 49

પથ્યા વ્યોષં સેક્ષુજાતં સતૈલં લીઢ્વા શીઘ્રં મુચ્યતે કુષ્ઠરોગાત્ | ધાત્રીપથ્યાક્ષોપકુલ્યાવિડઙ્ગાન્ ક્ષૌદ્રાજ્યાભ્યામેકતો વાઽવલિહ્યાત્ ||૪૪|| પીત્વા માસં વા પલાંશાં હરિદ્રાં મૂત્રેણાન્તં પાપરોગસ્ય ગચ્છેત્ | એવં પેયશ્ચિત્રકઃ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટઃ પિપ્પલ્યો વા પૂર્વવન્મૂત્રયુક્તાઃ ||૪૫|| તદ્વત્તાર્ક્ષ્યં માસમાત્રં ચ પેયં, તેનાજસ્રં દેહમાલેપયેચ્ચ | આરિષ્ટીત્વક્ સાપ્તપર્ણી ચ તુલ્યા લાક્ષા મુસ્તં પઞ્ચમૂલ્યૌ હરિદ્રે ||૪૬|| મઞ્જિષ્ઠાક્ષૌ વાસકો દેવદારુ પથ્યાવહ્ની વ્યોષધાત્રીવિડઙ્ગાઃ | સામાન્યાંશં યોજયિત્વા વિડઙ્ગૈશ્ચૂર્ણં કૃત્વા તત્પલોન્માનમશ્નન્ ||૪૭|| કુષ્ઠાજ્જન્તુર્મુચ્યતે ત્રૈફલં વા સર્પિર્દ્રોણં વ્યોષયુક્તં ચ યુઞ્જન્ | ગોમૂત્રામ્બુદ્રોણસિદ્ધેઽક્ષપીડે સિદ્ધં સર્પિર્નાશયેચ્ચાપિ કુષ્ઠમ્ ||૪૮|| આરગ્વધે સપ્તપર્ણે પટોલે સવૃક્ષકે નક્તમાલે સનિમ્બે જીર્ણં પક્વં તદ્ધરિદ્રાદ્વયેન હન્યાત્ કુષ્ઠં મુષ્કકે ચાપિ સર્પિઃ ||૪૯||

Adhikarana 29 (50) · Śloka 50

રોધ્રારિષ્ટં પદ્મકં રક્તસારઃ સપ્તાહ્વાક્ષૌ વૃક્ષકો બીજકશ્ચ | યોજ્યાઃ સ્નાને દહ્યમાનસ્ય જન્તોઃ પેયા વા સ્યાત્ ક્ષૌદ્રયુક્તા ત્રિભણ્ડી ||૫૦||

Adhikarana 30 (51) · Śloka 51

ખાદેત્ કુષ્ઠી માંસશા(પા)તે પુરાણાન્ મુદ્ગાન્ સિદ્ધાન્નિમ્બતોયે સતૈલાન્ |૫૧|

Adhikarana 31 (51-53) · Śloka 53

નિમ્બક્વાથં જાતસત્ત્વઃ પિબેદ્વા ક્વાથં વાઽર્કાલર્કસપ્તચ્છદાનામ્ ||૫૧|| જગ્ધેષ્વઙ્ગેષ્વશ્વમારસ્ય મૂલં લેપો યુક્તઃ સ્યાદ્વિડઙ્ગૈઃ સમૂત્રૈઃ | મૂત્રૈશ્ચૈનં સેચયેદ્ભોજયેચ્ચ સર્વાહારાન્ સમ્પ્રયુક્તાન્ વિડઙ્ગૈઃ ||૫૨|| કારઞ્જં વા સાર્ષપં વા ક્ષતેષુ ક્ષેપ્યં તૈલં શિગ્રુકોશામ્રયોર્વા | પક્વં સર્વૈર્વા કટૂષ્ણૈઃ સતિક્તૈઃ શેષં ચ સ્યાદ્દુષ્ટવત્ સંવિધાનમ્ ||૫૩||

Adhikarana 32 (54-63) · Śloka 64

સપ્તપર્ણકરઞ્જાર્કમાલતીકરવીરજમ્ | સ્નુહીશિરીષાયોર્મૂલં ચિત્રકાસ્ફોતયોરપિ ||૫૪|| વિષલાઙ્ગલવજ્રાખ્યકાસીસાલમનઃશિલાઃ | કરઞ્જબીજં ત્રિકટુ ત્રિફલાં રજનીદ્વયમ્ ||૫૫|| સિદ્ધાર્થકાન્ વિડઙ્ગાનિ પ્રપુન્નાડં ચ સંહરેત્ | મૂત્રપિષ્ટૈઃ પચેદેતૈસ્તૈલં કુષ્ઠવિનાશનમ્ ||૫૬|| એતદ્વજ્રકમભ્યઙ્ગાન્નાડીદુષ્ટવ્રણાપહમ્ | સિદ્ધાર્થકઃ કરઞ્જૌ દ્વૌ દ્વે હરિદ્રે રસાઞ્જનમ્ ||૫૭|| કુટજશ્ચ પ્રપુન્નાડસપ્તપર્ણૌ મૃગાદની | લાક્ષા સર્જરસોઽર્કશ્ચ સાસ્ફોતારગ્વધૌ સ્નુહી ||૫૮|| શિરીષસ્તુવરાખ્યસ્તુ કુટજારુષ્કરૌ વચા | કુષ્ઠં કૃમિઘ્નં મઞ્જિષ્ઠા લાઙ્ગલી ચિત્રકં તથા ||૫૯|| માલતી કટુતુમ્બી ચ ગન્ધાહ્વા મૂલકં તથા | સૈન્ધવં કરવીરશ્ચ ગૃહધૂમં વિષં તથા ||૬૦|| કમ્પિલ્લકં સસિન્દૂરં તેજોહ્વાતુત્થકાહ્વયે | સમભાગાનિ સર્વાણિ કલ્કપેષ્યાણિ કારયેત્ ||૬૧|| ગોમૂત્રં દ્વિગુણં દદ્યાત્તિલતૈલાચ્ચતુર્ગુણમ્ | કારઞ્જં યા મહાવીર્યં સાર્ષપં વા મહાગુણમ્ ||૬૨|| અભ્યઙ્ગાત્ સર્વકુષ્ઠાનિ ગણ્ડમાલાભગન્દરાન્ | નાડીદુષ્ટવ્રણાન્ ઘોરાન્ નાશયેન્નાત્ર સંશયઃ ||૬૩|| મહાવજ્રકમિત્યેતન્નામ્ના તૈલં મહાગુણમ્ |૬૪|

Adhikarana 33 (64-65) · Śloka 66

પિત્તાવાપૈર્મૂત્રપિષ્ટૈસ્તૈલં લાક્ષાદિકૈઃ કૃતમ્ ||૬૪|| સપ્તાહં કટુકાલાબ્વાં નિદધીત ચિકિત્સકઃ | પીતવન્તં તતો માત્રાં તેનાભ્યક્તં ચ માનવમ્ ||૬૫|| શાયયેદાતપે તસ્ય દોષા ગચ્છન્તિ સર્વશઃ |૬૬|

Adhikarana 34 (66) · Śloka 67

સ્રુતદોષં સમુત્થાપ્ય સ્નાતં ખદિરવારિણા ||૬૬|| યવાગૂં પાયયેદેનં સાધિતાં ખદિરામ્બુના |૬૭|

Adhikarana 35 (67) · Śloka 68

એવં સંશોધને વર્ગે કુષ્ઠઘ્નેષ્વૌષધેષુ ચ ||૬૭|| કુર્યાત્તૈલાનિ સર્પીંષિ પ્રદેહોદ્ધર્ષણાનિ ચ |૬૮|

Adhikarana 36 (68) · Śloka 68

પ્રાતઃ પ્રાતશ્ચ સેવેત યોગાન્ વૈરેચનાઞ્ શુભાન્ | પઞ્ચ ષટ્ સપ્ત ચાષ્ટૌ વા યૈરુત્થાનં ન ગચ્છતિ ||૬૮||

Adhikarana 37 (69) · Śloka 69

કારભં વા પિબેન્મૂત્રં જીર્ણે તત્ક્ષીરભોજનમ્ | જાતસત્ત્વાનિ કુષ્ઠાનિ માસૈઃ ષડ્ભિરપોહતિ ||૬૯||

Adhikarana 38 (70-71) · Śloka 71

દિદૃક્ષુરન્તં કુષ્ઠસ્ય ખદિરં કુષ્ઠપીડિતઃ | સર્વથૈવ પ્રયુઞ્જીત સ્નાનપાનાશનાદિષુ ||૭૦|| યથા હન્તિ પ્રવૃદ્ધત્વાત્ કુષ્ઠમાતુરમોજસા | તથા હન્ત્યુપયુક્તસ્તુ ખદિરઃ કુષ્ઠમોજસા ||૭૧||

Adhikarana 39 (72) · Śloka 72

નીચરોમનખઃ શ્રાન્તો હિતાશ્યૌષધતત્પરઃ | યોષિન્માંસસુરાવર્જી કુષ્ઠી કુષ્ઠમપોહતિ ||૭૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 9

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને કુષ્ઠચિકિત્સિતં નામ નવમોઽધ્યાયઃ ||૯||