38. nirūhakramacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો નિરૂહક્રમચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6

અથાનુવાસિતમાસ્થાપયેત્; સ્વભ્યક્તસ્વિન્નશરીરમુત્સૃષ્ટબહિર્વેગમવાતે શુચૌ વેશ્મનિ મધ્યાહ્ને પ્રતતાયાં શય્યાયામધઃસુપરિગ્રહાયાં શ્રોણિપ્રદેશપ્રતિવ્યૂઢાયામનુપધાનાયાં વામપાર્શ્વશાયિનમાકુઞ્ચિતદક્ષિણસક્થિમિતરપ્રસારિતસક્થિં સુમનસં જીર્ણાન્નં વાગ્યતં સુનિષણ્ણદેહં વિદિત્વા, તતો વામપાદસ્યોપરિ નેત્રં કૃત્વેતરપાદાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિભ્યાં કર્ણિકામુપરિ નિષ્પીડ્ય, સવ્યપાણિકનિષ્ઠિકાનામિકાભ્યાં બસ્તેર્મુખાર્ધં સઙ્કોચ્ય, મધ્યમાપ્રદેશિન્યઙ્ગુષ્ઠૈરર્ધં તુ વિવૃતાસ્યં કૃત્વા, બસ્તાવૌષધં પ્રક્ષિપ્ય, દક્ષિણહસ્તાઙ્ગુષ્ઠેન પ્રદેશિનીમધ્યમાભ્યાં ચાનુસિક્તમનાયતમબુદ્બુદમસઙ્કુચિતમવાતમૌષધાસન્નમુપસઙ્ગૃહ્ય , પુનરુપરિ તદિતરેણ ગૃહીત્વા દક્ષિણેનાવસિઞ્ચેત્, તતઃ સૂત્રેણૈવૌષધાન્તે દ્વિસ્ત્રિર્વાઽઽવેષ્ટ્ય બધ્નીયાત્, અથ દક્ષિણેનોત્તાનેન પાણિના બસ્તિં ગૃહીત્વા વામહસ્તમધ્યમાઙ્ગુલિપ્રદેશિનીભ્યાં નેત્રમુપસઙ્ગૃહ્યાઙ્ગુષ્ઠેન નેત્રદ્વારં પિધાય, ઘૃતાભ્યક્તાગ્રનેત્રં ઘૃતાક્તમુપાદાય પ્રયચ્છેદનુપૃષ્ઠવંશં સમમુન્મુખમાકર્ણિકં નેત્રં પ્રણિધત્સ્વેતિ બ્રૂયાત્ ||૩|| બસ્તિં સવ્યે કરે કૃત્વા દક્ષિણેનાવપીડયેત્ | એકેનૈવાવપીડેન ન દ્રુતં ન વિલમ્બિતમ્ ||૪|| તતો નેત્રમપનીય ત્રિંશન્માત્રાઃ પીડનકાલાદુપેક્ષ્યોત્તિષ્ઠેત્યાતુરં બ્રૂયાત્ | અથાતુરમુપવેશયેદુત્કુટુકં બસ્ત્યાગમનાર્થમ્ | નિરૂહપ્રત્યાગમનકાલસ્તુ મુહૂર્તો ભવતિ ||૫|| અનેન વિધિના બસ્તિં દદ્યાદ્બસ્તિવિશારદઃ | દ્વિતીયં વા તૃતીયં વા ચતુર્થં વા યથાર્થતઃ ||૬||

Adhikarana 3 (7) · Śloka 7

સમ્યઙ્નિરૂઢલિઙ્ગે તુ પ્રાપ્તે બસ્તિં નિવારયેત્ |૭|

Adhikarana 4 (7) · Śloka 8

વિશેષાત્ સુકુમારાણાં હીન એવ ક્રમો હિતઃ ||૭|| અપિ હીનક્રમં કુર્યાન્ન તુ કુર્યાદતિક્રમમ્ |૮|

Adhikarana 5 (8) · Śloka 9

યસ્ય સ્યાદ્બસ્તિરલ્પોઽલ્પવેગો હીનમલાનિલઃ ||૮|| દુર્નિરૂઢઃ સ વિજ્ઞેયો મૂત્રાર્ત્યરુચિજાડ્યવાન્ |૯|

Adhikarana 6 (9) · Śloka 10

યાન્યેવ પ્રાઙ્મયોક્તાનિ લિઙ્ગાન્યતિવિરેચિતે ||૯|| તાન્યેવાતિનિરૂઢેઽપિ વિજ્ઞેયાનિ વિપશ્ચિતા |૧૦|

Adhikarana 7 (10) · Śloka 11

યસ્ય ક્રમેણ ગચ્છન્તિ વિટ્પિત્તકફવાયવઃ ||૧૦|| લાઘવં ચોપજાયેત સુનિરૂઢં તમાદિશેત્ |૧૧|

Adhikarana 8 (11-13) · Śloka 14

સુનિરૂઢં તતો જન્તું સ્નાતવન્તં તુ ભોજયેત્ ||૧૧|| પિત્તશ્લેષ્માનિલાવિષ્ટં ક્ષીરયૂષરસૈઃ ક્રમાત્ | સર્વં વા જાઙ્ગલરસૈર્ભોજયેદવિકારિભિઃ ||૧૨|| ત્રિભાગહીનમર્ધં વા હીનમાત્રમથાપિ વા | યથાગ્નિદોષં માત્રેયં ભોજનસ્ય વિધીયતે ||૧૩|| અનન્તરં તતો યુઞ્જ્યાદ્યથાસ્વં સ્નેહબસ્તિના |૧૪|

Adhikarana 9 (14) · Śloka 15

વિવિક્તતા મનસ્તુષ્ટિઃ સ્નિગ્ધતા વ્યાધિનિગ્રહઃ ||૧૪|| આસ્થાપનસ્નેહબસ્ત્યોઃ સમ્યગ્દાને તુ લક્ષણમ્ |૧૫|

Adhikarana 10 (15) · Śloka 16

તદહસ્તસ્ય પવનાદ્ભયં બલવદિષ્યતે ||૧૫|| રસૌદનસ્તેન શસ્તસ્તદહશ્ચાનુવાસનમ્ |૧૬|

Adhikarana 11 (16) · Śloka 17

પશ્ચાદગ્નિબલં મત્વા પવનસ્ય ચ ચેષ્ટિતમ્ ||૧૬|| અન્નોપસ્તમ્ભિતે કોષ્ઠે સ્નેહબસ્તિર્વિધીયતે |૧૭|

Adhikarana 12 (17) · Śloka 18

અનાયાન્તં મુહૂર્તાત્તુ નિરૂહં શોધનૈર્હરેત્ ||૧૭|| તીક્ષ્ણૈર્નિરૂહૈર્મતિમાન્ ક્ષારમૂત્રામ્લસંયુતૈઃ |૧૮|

Adhikarana 13 (18) · Śloka 19

વિગુણાનિલવિષ્ટબ્ધં ચિરં તિષ્ઠન્નિરૂહણમ્ ||૧૮|| શૂલારતિજ્વરાનાહાન્મરણં વા પ્રવર્તયેત્ |૧૯|

Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 20

ન તુ ભુક્તવતો દેયમાસ્થાપનમિતિ સ્થિતિઃ ||૧૯|| વિસૂચિકાં વા જનયેચ્છર્દિં વાઽપિ સુદારુણામ્ | કોપયેત્ સર્વદોષાન્ વા તસ્માદ્દદ્યાદભોજિને ||૨૦||

Adhikarana 15 (21-22) · Śloka 22

જીર્ણાન્નસ્યાશયે દોષાઃ પુંસઃ પ્રવ્યક્તિમાગતાઃ | નિઃશેષાઃ સુખમાયાન્તિ ભોજનેનાપ્રપીડિતાઃ ||૨૧|| નવાઽઽસ્થાપનવિક્ષિપ્તમન્નમગ્નિઃ પ્રધાવતિ | તસ્માદાસ્થાપનં દેયં નિરાહારાય જાનતા ||૨૨||

Adhikarana 16 (23) · Śloka 23

આવસ્થિકં ક્રમં ચાપિ બુદ્ધ્વા કાર્યં નિરૂહણમ્ | મલેઽપકૃષ્ટે દોષાણાં બલવત્ત્વં ન વિદ્યતે ||૨૩||

Adhikarana 17 (24-28) · Śloka 28

ક્ષીરાણ્યમ્લાનિ મૂત્રાણિ સ્નેહાઃ ક્વાથા રસાસ્તથા | લવણાનિ ફલં ક્ષૌદ્રં શતાહ્વા સર્ષપં વચા ||૨૪|| એલા ત્રિકટુકં રાસ્ના સરલો દેવદારુ ચ | રજની મધુકં હિઙ્ગુ કુષ્ઠં સંશોધનાનિ ચ ||૨૫|| કટુકા શર્કરા મુસ્તમુશીરં ચન્દનં શટી | મઞ્જિષ્ઠા મદનં ચણ્ડા ત્રાયમાણા રસાઞ્જનમ્ ||૨૬|| બિલ્વમધ્યં યવાની ચ ફલિની શક્રજા યવાઃ | કાકોલી ક્ષીરકાકોલી જીવકર્ષભકાવુભૌ ||૨૭|| તથા મેદા મહામેદા ઋદ્ધિર્વૃદ્ધિર્મધૂલિકા | નિરૂહેષુ યથાલાભમેષ વર્ગો વિધીયતે ||૨૮||

Adhikarana 18 (29) · Śloka 31

સ્વસ્થે ક્વાથસ્ય ચત્વારો ભાગાઃ સ્નેહસ્ય પઞ્ચમઃ | ક્રુદ્ધેઽનિલે ચતુર્થસ્તુ ષષ્ઠઃ પિત્તે કફેઽષ્ટમઃ ||૨૯|| સર્વેષુ ચાષ્ટમો ભાગઃ કલ્કાનાં લવણં પુનઃ | ક્ષૌદ્રં મૂત્રં ફલં ક્ષીરમમ્લં માંસરસં તથા ||૩૦|| યુક્ત્યા પ્રકલ્પયેદ્ધીમાન્ નિરૂહે ... |૩૧|

Adhikarana 19 (30-32) · Śloka 32

... કલ્પના ત્વિયમ્ ||૩૧|| કલ્કસ્નેહકષાયાણામવિવેકાદ્ભિષગ્વરૈઃ | બસ્તેઃ સુકલ્પના પ્રોક્તા તસ્ય દાનં યથાર્થકૃત્ ||૩૨||

Adhikarana 20 (33-36) · Śloka 36

દત્ત્વાઽઽદૌ સૈન્ધવસ્યાક્ષં મધુનઃ પ્રસૃતદ્વયમ્ | પાત્રે તલેન મથ્નીયાત્તદ્વત્ સ્નેહં શનૈઃ શનૈઃ ||૩૩|| સમ્યક્ સુમથિતે દદ્યાત્ ફલકલ્કમતઃ પરમ્ | તતો યથોચિતાન્ કલ્કાન્ ભાગૈઃ સ્વૈઃ શ્લક્ષ્ણપેષિતાન્ ||૩૪|| ગમ્ભીરે ભાજનેઽન્યસ્મિન્મથ્નીયાત્તં ખજેન ચ | યથા વા સાધુ મન્યેત ન સાન્દ્રો ન તનુઃ સમઃ ||૩૫|| રસક્ષીરામ્લમૂત્રાણાં દોષાવસ્થામવેક્ષ્ય તુ | કષાયપ્રસૃતાન્ પઞ્ચ સુપૂતાંસ્તત્ર દાપયેત્ ||૩૬||

Adhikarana 21 (37-41) · Śloka 41

અત ઊર્ધ્વં દ્વાદશપ્રસૃતાન્ વક્ષ્યામઃ | દત્ત્વાઽઽદૌ સૈન્ધવસ્યાક્ષં મધુનઃ પ્રસૃતિદ્વયમ્ | વિનિર્મથ્ય તતો દદ્યાત્ સ્નેહસ્ય પ્રસૃતિત્રયમ્ ||૩૭|| એકીભૂતે તતઃ સ્નેહે કલ્કસ્ય પ્રસૃતિં ક્ષિપેત્ | સમ્મૂર્ચ્છિતે કષાયં તુ ચતુઃપ્રસૃતિસમ્મિતમ્ ||૩૮|| વિતરેચ્ચ તદાવાપમન્તે દ્વિપ્રસૃતોન્મિતમ્ | એવં પ્રકલ્પિતો બસ્તિર્દ્વાદશપ્રસૃતો ભવેત્ ||૩૯|| જ્યેષ્ઠાયાઃ ખલુ માત્રાયાઃ પ્રમાણમિદમીરિતમ્ | અપહ્રાસે ભિષક્કુર્યાત્તદ્વત્ પ્રસૃતિહાપનમ્ ||૪૦|| યથાવયો નિરૂહાણાં કલ્પનેયમુદાહૃતા | સૈન્ધવાદિદ્રવાન્તાનાં સિદ્ધિકામૈર્ભિષગ્વરૈઃ ||૪૧||

Adhikarana 22 (42) · Śloka 42

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યન્તે બસ્તયોઽત્ર વિભાગશઃ | યથાદોષં પ્રયુક્તા યે હન્યુર્નાનાવિધાન્ ગદાન્ ||૪૨||

Adhikarana 23 (43-46) · Śloka 46

શમ્પાકોરુબુવર્ષાભૂવાજિગન્ધાનિશાચ્છદૈઃ | પઞ્ચમૂલીબલારાસ્નાગુડૂચીસુરદારુભિઃ ||૪૩|| ક્વથિતૈઃ પાલિકૈરેભિર્મદનાષ્ટકસંયુતૈઃ | કલ્કૈર્માગધિકામ્ભોદહપુષામિસિસૈન્ધવૈઃ ||૪૪|| વત્સાહ્વયપ્રિયઙ્ગૂગ્રાયષ્ટ્યાહ્વયરસાઞ્જનૈઃ | દદ્યાદાસ્થાપનં કોષ્ણં ક્ષૌદ્રાદ્યૈરભિસંસ્કૃતમ્ ||૪૫|| પૃષ્ઠોરુત્રિકશૂલાશ્મવિણ્મૂત્રાનિલસઙ્ગિનામ્ | ગ્રહણીમારુતાર્શોઘ્નં રક્તમાંસબલપ્રદમ્ ||૪૬||

Adhikarana 24 (47-50) · Śloka 50

ગુડૂચીત્રિફલારાસ્નાદશમૂલબલાપલૈઃ | ક્વથિતૈઃ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈસ્તુ પ્રિયઙ્ગુઘનસૈન્ધવૈઃ ||૪૭|| શતપુષ્પાવચાકૃષ્ણાયવાનીકુષ્ઠબિલ્વજૈઃ | સગુડૈરક્ષમાત્રૈસ્તુ મદનાર્ધપલાન્વિતૈઃ ||૪૮|| ક્ષૌદ્રતૈલઘૃતક્ષીરશુક્તકાઞ્જિકમસ્તુભિઃ | સમાલોડ્ય ચ મૂત્રેણ દદ્યાદાસ્થાપનં પરમ્ ||૪૯|| તેજોવર્ણબલોત્સાહવીર્યાગ્નિપ્રાણવર્ધનમ્ | સર્વમારુતરોગઘ્નં વયઃસ્થાપનમુત્તમમ્ ||૫૦||

Adhikarana 25 (51-54) · Śloka 54

કુશાદિપઞ્ચમૂલાબ્દત્રિફલોત્પલવાસકૈઃ | સારિવોશીરમઞ્જિષ્ઠારાસ્નારેણુપરૂષકૈઃ ||૫૧|| પાલિકૈઃ ક્વથિતૈઃ સમ્યગ્ દ્રવ્યૈરેભિશ્ચ પેષિતૈઃ | શૃઙ્ગાટકાત્મગુપ્તેભકેસરાગુરુચન્દનૈઃ ||૫૨|| વિદારીમિસિમઞ્જિષ્ઠાશ્યામેન્દ્રયવસિન્ધુજૈઃ | ફલપદ્મકયષ્ઠ્યાહ્વૈઃ ક્ષૌદ્રક્ષીરઘૃતાપ્લુતૈઃ ||૫૩|| દત્તમાસ્થાપનં શીતમમ્લહીનૈસ્તથા દ્રવૈઃ | દાહાસૃગ્દરપિત્તાસૃક્પિત્તગુલ્મજ્વરાઞ્જયેત્ ||૫૪||

Adhikarana 26 (55-59) · Śloka 59

રોધ્રચન્દનમઞ્જિષ્ઠારાસ્નાનન્તાબલર્ધિભિઃ | સારિવાવૃષકાશ્મર્યમેદામધુકપદ્મકૈઃ ||૫૫|| સ્થિરાદિતૃણમૂલૈશ્ચ ક્વાથઃ કર્ષત્રયોન્મિતૈઃ | પિષ્ટૈર્જીવકકાકોલીયુગર્ધિમધુકોત્પલૈઃ ||૫૬|| પ્રપૌણ્ડરીકજીવન્તીમેદારેણુપરૂષકૈઃ | અભીરુમિસિસિન્ધૂત્થવત્સકોશીરપદ્મકૈઃ ||૫૭|| કસેરુશર્કરાયુક્તૈઃ સર્પિર્મધુપયઃપ્લુતૈઃ | દ્રવૈસ્તીક્ષ્ણામ્લવર્જ્યૈશ્ચ દત્તો બસ્તિઃ સુશીતલઃ ||૫૮|| ગુલ્માસૃગ્દરહૃત્પાણ્ડુરોગાન્ સવિષમજ્વરાન્ | અસૃક્પિત્તાતિસારૌ ચ હન્યાત્પિત્તકૃતાન્ ગદાન્ ||૫૯||

Adhikarana 27 (60-63) · Śloka 63

ભદ્રાનિમ્બકુલત્થાર્કકોશાતક્યમૃતામરૈઃ | સારિવાબૃહતીપાઠામૂર્વારગ્વધવત્સકૈઃ ||૬૦|| ક્વાથઃ, કલ્કસ્તુ કર્તવ્યો વચામદનસર્ષપૈઃ | સૈન્ધવામરકુષ્ઠૈલાપિપ્પલીબિલ્વનાગરૈઃ ||૬૧|| કટુતૈલમધુક્ષારમૂત્રતૈલામ્લસંયુતૈઃ | કાર્યમાસ્થાપનં તૂર્ણં કામલાપાણ્ડુમેહિનામ્ ||૬૨|| મેદસ્વિનામનગ્નીનાં કફરોગાશનદ્વિષામ્ | ગલગણ્ડગરગ્લાનિશ્લીપદોદરરોગિણામ્ ||૬૩||

Adhikarana 28 (64-66) · Śloka 66

દશમૂલીનિશાબિલ્વપટોલત્રિફલામરૈઃ | ક્વથિતૈઃ કલ્કપિષ્ટૈસ્તુ મુસ્તસૈન્ધવદારુભિઃ ||૬૪|| પાઠામાગધિકેન્દ્રાહ્વૈસ્તૈલક્ષારમધુપ્લુતૈઃ | કુર્યાદાસ્થાપનં સમ્યઙ્મૂત્રામ્લફલયોજિતૈઃ ||૬૫|| કફપાણ્ડુગદાલસ્યમૂત્રમારુતસઙ્ગિનામ્ | આમાટોપાપચીશ્લેષ્મગુલ્મક્રિમિવિકારિણામ્ ||૬૬||

Adhikarana 29 (67-70) · Śloka 70

વૃષાશ્મભેદવર્ષાભૂધાન્યગન્ધર્વહસ્તકૈઃ | દશમૂલબલામૂર્વાયવકોલનિશાચ્છદૈઃ ||૬૭|| કુલત્થબિલ્વભૂનિમ્બૈઃ ક્વથિતૈઃ પલસમ્મિતૈઃ | કલ્કૈર્મદનયષ્ટ્યાહ્વષડ્ગ્રન્થામરસર્ષપૈઃ ||૬૮|| પિપ્પલીમૂલસિન્ધૂત્થયવાનીમિસિવત્સકૈઃ | ક્ષૌદ્રેક્ષુક્ષીરગોમૂત્રસર્પિસ્તૈલરસાપ્લુતૈઃ ||૬૯|| તૂર્ણમાસ્થાપનં કાર્યં સંસૃષ્ટબહુરોગિણામ્ | ગૃધ્રસીશર્કરાષ્ઠીલાતૂનીગુલ્મગદાપહમ્ ||૭૦||

Adhikarana 30 (71- 76) · Śloka 76

રાસ્નારગ્વધવર્ષાભૂકટુકોશીરવારિદૈઃ | ત્રાયમાણામૃતારક્તાપઞ્ચમૂલીબિભીતકૈઃ ||૭૧|| સબલૈઃ પાલિકૈઃ ક્વાથઃ કલ્કસ્તુ મદનાન્વિતૈઃ | યષ્ટ્યાહ્વમિસિસિન્ધૂત્થફલિનીન્દ્રયવાહ્વયૈઃ ||૭૨|| રસાઞ્જનરસક્ષૌદ્રદ્રાક્ષાસૌવીરસંયુતૈઃ | યુક્તો બસ્તિઃ સુખોષ્ણોઽયં માંસશુક્રબલૌજસામ્ ||૭૩|| આયુષોઽગ્નેશ્ચ સંસ્કર્તા હન્તિ ચાશુ ગદાનિમાન્ | ગુલ્માસૃગ્દરવીસર્પમૂત્રકૃચ્છ્રક્ષતક્ષયાન્ ||૭૪|| વિષમજ્વરમર્શાંસિ ગ્રહણીં વાતકુણ્ડલીમ્ | જાનુજઙ્ઘાશિરોબસ્તિગ્રહોદાવર્તમારુતાન્ ||૭૫|| વાતાસૃક્શર્કરાષ્ઠીલાકુક્ષિશૂલોદરારુચીઃ | રક્તપિત્તકફોન્માદપ્રમેહાધ્માનહૃદ્ગ્રહાન્ ||૭૬||

Adhikarana 31 (77) · Śloka 77

વાતઘ્નૌષધનિષ્ક્વાથાઃ સૈન્ધવત્રિવૃતાયુતાઃ | સામ્લાઃ સુખોષ્ણા યોજ્યાઃ સ્યુર્બસ્તયઃ કુપિતેઽનિલે ||૭૭||

Adhikarana 32 (78) · Śloka 78

ન્યગ્રોધાદિગણક્વાથાઃ કાકોલ્યાદિસમાયુતાઃ | વિધેયા બસ્તયઃ પિત્તે સસર્પિષ્કાઃ સશર્કરાઃ ||૭૮||

Adhikarana 33 (79) · Śloka 79

આરગ્વધાદિનિષ્ક્વાથાઃ પિપ્પલ્યાદિસમાયુતાઃ | સક્ષૌદ્રમૂત્રા દેયાઃ સ્યુર્બસ્તયઃ કુપિતે કફે ||૭૯||

Adhikarana 34 (80) · Śloka 80

શર્કરેક્ષુરસક્ષીરઘૃતયુક્તાઃ સુશીતલાઃ | ક્ષીરવૃક્ષકષાયાઢ્યા બસ્તયઃ શોણિતે હિતાઃ ||૮૦||

Adhikarana 35 (81) · Śloka 81

શોધનદ્રવ્યનિષ્ક્વાથાસ્તત્કલ્કસ્નેહસૈન્ધવૈઃ | યુક્તાઃ ખજેન મથિતબસ્તયઃ શોધનાઃ સ્મૃતાઃ ||૮૧||

Adhikarana 36 (82) · Śloka 82

ત્રિફલાક્વાથગોમૂત્રક્ષૌદ્રક્ષારસમાયુતાઃ | ઊષકાદિપ્રતીવાપા બસ્તયો લેખનાઃ સ્મૃતાઃ ||૮૨||

Adhikarana 37 (83) · Śloka 83

બૃંહણદ્રવ્યનિષ્ક્વાથાઃ કલ્કૈર્મધુરકૈર્યુતાઃ | સર્પિર્માંસરસોપેતા બસ્તયો બૃંહણાઃ સ્મૃતાઃ ||૮૩||

Adhikarana 38 (84) · Śloka 84

ચટકાણ્ડોચ્ચટાક્વાથાઃ સક્ષીરઘૃતશર્કરાઃ | આત્મગુપ્તાફલાવાપાઃ સ્મૃતા વાજીકરા નૃણામ્ ||૮૪||

Adhikarana 39 (85-86) · Śloka 86

બદર્યૈરાવતીશેલુશાલ્મલીધન્વનાઙ્કુરાઃ | ક્ષીરસિદ્ધાઃ ક્ષૌદ્રયુતાઃ સાસ્રાઃ પિચ્છિલસઞ્જ્ઞિતાઃ ||૮૫|| વારાહમાહિષૌરભ્રબૈડાલૈણેયકૌક્કુટમ્ | સદ્યસ્કમસૃગાજં વા દેયં પિચ્છિલબસ્તિષુ ||૮૬||

Adhikarana 40 (87) · Śloka 87

પ્રિયઙ્ગ્વાદિગણક્વાથા અમ્બષ્ઠાદ્યેન સંયુતાઃ | સક્ષૌદ્રાઃ સઘૃતાશ્ચૈવ ગ્રાહિણો બસ્તયઃ સ્મૃતાઃ ||૮૭||

Adhikarana 41 (88) · Śloka 88

એતેષ્વેવ ચ યોગેષુ સ્નેહાઃ સિદ્ધાઃ પૃથક્ પૃથક્ | સમસ્તેષ્વથવા સમ્યગ્વિધેયાઃ સ્નેહબસ્તયઃ ||૮૮||

Adhikarana 42 (89) · Śloka 89

વન્ધ્યાનાં શતપાકેન શોધિતાનાં યથાક્રમમ્ | બલાતૈલેન દેયાઃ સ્યુર્બસ્તયસ્ત્રૈવૃતેન ચ ||૮૯||

Adhikarana 43 (90) · Śloka 90

નરસ્યોત્તમસત્ત્વસ્ય તીક્ષ્ણં બસ્તિં નિધાપયેત્ | મધ્યમં મધ્યસત્ત્વસ્ય વિપરીતસ્ય વૈ મૃદુમ્ ||૯૦||

Adhikarana 44 (91) · Śloka 91

એવં કાલં બલં દોષં વિકારં ચ વિકારવિત્ | બસ્તિદ્રવ્યબલં ચૈવ વીક્ષ્ય બસ્તીન્ પ્રયોજયેત્ ||૯૧||

Adhikarana 45 (92) · Śloka 92

દદ્યાદુત્ક્લેશનં પૂર્વં મધ્યે દોષહરં પુનઃ | પશ્ચાત્ સંશમનીયં ચ દદ્યાદ્બસ્તિં વિચક્ષણઃ ||૯૨||

Adhikarana 46 (93-95) · Śloka 95

એરણ્ડબીજં મધુકં પિપ્પલી સૈન્ધવં વચા | હપુષાફલકલ્કશ્ચ બસ્તિરુત્ક્લેશનઃ સ્મૃતઃ ||૯૩|| શતાહ્વા મધુકં બીજં કૌટજં ફલમેવ ચ | સકાઞ્જિકઃ સગોમૂત્રો બસ્તિર્દોષહરઃ સ્મૃતઃ ||૯૪|| પ્રિયઙ્ગુર્મધુકં મુસ્તા તથૈવ ચ રસાઞ્જનમ્ | સક્ષીરઃ શસ્યતે બસ્તિર્દોષાણાં શમનઃ પરઃ ||૯૫||

Adhikarana 47 (96-99) · Śloka 99

નૃપાણાં તત્સમાનાનાં તથા સુમહતામપિ | નારીણાં સુકુમારાણાં શિશુસ્થવિરયોરપિ ||૯૬|| દોષનિર્હરણાર્થાય બલવર્ણોદયાય ચ | સમાસેનોપદેક્ષ્યામિ વિધાનં માધુતૈલિકમ્ ||૯૭|| યાનસ્ત્રીભોજ્યપાનેષુ નિયમશ્ચાત્ર નોચ્યતે | ફલં ચ વિપુલં દૃષ્ટં વ્યાપદાં ચાપ્યસમ્ભવઃ ||૯૮|| યોજ્યસ્ત્વતઃ સુખેનૈવ નિરૂહક્રમમિચ્છતા | યદેચ્છતિ તદૈવૈષ પ્રયોક્તવ્યો વિપશ્ચિતા ||૯૯||

Adhikarana 48 (100-101) · Śloka 101

મધુતૈલે સમે સ્યાતાં ક્વાથશ્ચૈરણ્ડમૂલજઃ | પલાર્ધં શતપુષ્પાયાસ્તતોઽર્ધં સૈન્ધવસ્ય ચ ||૧૦૦|| ફલેનૈકેન સંયુક્તઃ ખજેન ચ વિલોડિતઃ | દેયઃ સુખોષ્ણો ભિષજા માધુતૈલિકસઞ્જ્ઞિતઃ ||૧૦૧||

Adhikarana 49 (102) · Śloka 102

વચામધુકતૈલં ચ ક્વાથઃ સરસસૈન્ધવઃ | પિપ્પલીફલસંયુક્તો બસ્તિર્યુક્તરથઃ સ્મૃતઃ ||૧૦૨||

Adhikarana 50 (103) · Śloka 103

સુરદારુ વરા રાસ્ના શતપુષ્પા વચા મધુ | હિઙ્ગુસૈન્ધવસંયુક્તો બસ્તિર્દોષહરઃ સ્મૃતઃ ||૧૦૩||

Adhikarana 51 (104) · Śloka 104

પઞ્ચમૂલીકષાયં ચ તૈલં માગધિકા મધુ | બસ્તિરેષ વિધાતવ્યઃ સશતાહ્વઃ સસૈન્ધવઃ ||૧૦૪||

Adhikarana 52 (105) · Śloka 105

યવકોલકુલત્થાનાં ક્વાથો માગધિકા મધુ | સસૈન્ધવઃ સયષ્ટ્યાહ્વઃ સિદ્ધબસ્તિરિતિ સ્મૃતઃ ||૧૦૫||

Adhikarana 53 (103-111) · Śloka 111

મુસ્તાપાઠામૃતાતિક્તાબલારાસ્નાપુનર્નવાઃ | મઞ્જિષ્ઠારગ્વધોશીરત્રાયમાણાખ્યગોક્ષુરાન્ ||૧૦૬|| પાલિકાન્ પઞ્ચમૂલાલ્પસહિતાન્મદનાષ્ટકમ્ | જલાઢકે પચેત્ ક્વાથં પાદશેષં પુનઃ પચેત્ ||૧૦૭|| ક્ષીરાર્ધાઢકસંયુક્તમાક્ષીરાત્ સુપરિસ્રુતમ્ | પાદેન જાઙ્ગલરસસ્તથા મધુઘૃતં સમમ્ ||૧૦૮|| શતાહ્વાફલિનીયષ્ટીવત્સકૈઃ સરસાઞ્જનૈઃ | કાર્ષિકૈઃ સૈન્ધવોન્મિશ્રૈઃ કલ્કૈર્બસ્તિઃ પ્રયોજિતઃ ||૧૦૯|| વાતાસૃઙ્મેહશોફાર્શોગુલ્મમૂત્રવિબન્ધનુત્ | વિસર્પજ્વરવિડ્ભઙ્ગરક્તપિત્તવિનાશનઃ ||૧૧૦|| બલ્યઃ સઞ્જીવનો વૃષ્યશ્ચક્ષુષ્યઃ શૂલનાશનઃ | યાપનાનામયં રાજા બસ્તિર્મુસ્તાદિકો મતઃ ||૧૧૧||

Adhikarana 54 (112) · Śloka 112

અવેક્ષ્ય ભેષજં બુદ્ધ્યા વિકારં ચ વિકારવિત્ | બીજેનાનેન શાસ્ત્રજ્ઞઃ કુર્યાદ્બસ્તિશતાન્યપિ ||૧૧૨||

Adhikarana 55 (113) · Śloka 113

અજીર્ણે ન પ્રયુઞ્જીત દિવાસ્વપ્નં ચ વર્જયત્ | આહારાચારિકં શેષમન્યત્ કામં સમાચરેત્ ||૧૧૩||

Adhikarana 56 (114-117) · Śloka 117

યસ્માન્મધુ ચ તૈલં ચ પ્રાધાન્યેન પ્રદીયતે | માધુતૈલિક ઇત્યેવં ભિષગ્ભિર્બસ્તિરુચ્યતે ||૧૧૪|| રથેષ્વપિ ચ યુક્તેષુ હસ્ત્યશ્વે ચાપિ કલ્પિતે | યસ્માન્ન પ્રતિષિદ્ધોઽયમતો યુક્તરથઃ સ્મૃતઃ ||૧૧૫|| બલોપચયવર્ણાનાં યસ્માદ્ વ્યાધિશતસ્ય ચ | ભવત્યેતેન સિદ્ધિસ્તુ સિદ્ધબસ્તિરતો મતઃ ||૧૧૬|| સુખિનામલ્પદોષાણાં નિત્યં સ્નિગ્ધાશ્ચ યે નરાઃ | મૃદુકોષ્ઠાશ્ચ યે તેષાં વિધેયા માધુતૈલિકાઃ ||૧૧૭||

Adhikarana 57 (118) · Śloka 118

મૃદુત્વાત્ પાદહીનત્વાદકૃત્સ્નવિધિસેવનાત્ | એકબસ્તિપ્રદાનાચ્ચ સિદ્ધબસ્તિષ્વયન્ત્રણા ||૧૧૮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 38

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને નિરૂહક્રમચિકિત્સિતં નામાષ્ટત્રિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૮||