31. snēhōpayaugikacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

अथातः स्नेहोपयौगिकचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

स्नेहसारोऽयं पुरुषः, प्राणाश्च स्नेहभूयिष्ठाः स्नेहसाध्याश्च भवन्ति | स्नेहो हि पानानुवासनमस्तिष्कशिरोबस्त्युत्तरबस्तिनस्यकर्णपूरणगात्राभ्यङ्गभोजनेषूपयोज्यः ||३||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

तत्र द्वियोनिश्चतुर्विकल्पोऽभिहितः स्नेहः स्नेहगुणाश्च | तत्र जङ्गमेभ्यो गव्यं घृतं प्रधानं, स्थावरेभ्यस्तिलतैलं प्रधानमिति ||४||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

अत ऊर्ध्वं यथाप्रयोजनं यथाप्रधानं च स्थावरस्नेहानुपदेक्ष्यामः- तत्र तिल्वकैरण्डकोशाम्रदन्तीद्रवन्तीसप्तलाशङ्खिनीपलाशविषाणिकागवाक्षीकम्पिल्लकशम्पाकनीलिनीस्नेहा विरेचयन्ति, जीमूतककुटजकृतवेधनेक्ष्वाकुधामार्गवमदनस्नेहा वामयन्ति, विडङ्गखरमञ्जरीमधुशिग्रुसूर्यवल्लीपीलुसिद्धार्थकज्योतिष्मतीस्नेहाः शिरो विरेचयन्ति, करञ्जपूतीककृतमालमातुलुङ्गेङ्गुदीकिराततिक्तकस्नेहा दुष्टव्रणेषूपयुज्यन्ते, तुवरककपित्थकम्पिल्लकभल्लातकपटोलस्नेहा महाव्याधिषु, त्रपुसैर्वारुककर्कारुकतुम्बीकूष्माण्डस्नेहा मूत्रसङ्गेषु, कपोतवङ्कावल्गुजहरीतकीस्नेहाः शर्कराश्मरीषु, कुसुम्भसर्षपातसीपिचुमर्दातिमुक्तकभाण्डीकटुतुम्बीकटभीस्नेहाः प्रमेहेषु, तालनारिकेलपनसमोचप्रियालबिल्वमधूकश्लेष्मातकाम्रातकफलस्नेहाः पित्तसंसृष्टे वायौ, बिभीतकभल्लातकपिण्डीतकस्नेहाः कृष्णीकरणे, श्रवणकङ्गुकटुण्टुकस्नेहाः पाण्डूकरणे, सरलपीतदारुशिंशपागुरुसारस्नेहा दद्रुकुष्ठकिटिभेषु, सर्व एव स्नेहा वातमुपघ्नन्ति, तैलगुणाश्च समासेन व्याख्याताः ||५||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

अत ऊर्ध्वं कषायस्नेहपाकक्रममुपदेक्ष्यामः | तत्र केचिदाहुः- त्वक्पत्रफलमूलादीनां भागस्तच्चतुर्गुणं जलं चतुर्भागावशेषं निष्क्वाथ्यापहरेदित्येष कषायपाककल्पः; स्नेहप्रसृतेषु षट्सु चतुर्गुणं द्रवमावाप्य चतुरश्चाक्षसमान् भेषजपिण्डानित्येष स्नेहपाककल्पः | एतत्तु न सम्यक्; कस्मात्? आगमासिद्धत्वात् ||६||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

पलकुडवादीनामतो मानं तु व्याख्यास्यामः- तत्र द्वादश धान्यमाषा मध्यमाः सुवर्णमाषकः, ते षोडश सुवर्णम्; अथवा मध्यमनिष्पावा एकोनविंशतिर्धरणं, तान्यर्धतृतीयानि कर्षः; ततश्चोर्ध्वं चतुर्गुणमभिवर्धयन्तः पलकुडवप्रस्थाढकद्रोणा इत्यभिनिष्पद्यन्ते, तुला पुनः पलशतं, ताः पुनर्विंशतिर्भारः; शुष्काणामिदं मानम्, आर्द्रद्रवाणां च द्विगुणमिति ||७||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

तत्रान्यतमपरिमाणसम्मितानां यथायोगं त्वक्पत्रफलमूलादीनामातपपरिशोषितानां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यान्यणुशो भेदयित्वाऽवकुट्याष्टगुणेन षोडशगुणेन वाऽम्भसाऽभिषिच्य स्थाल्यां चतुर्भागावशिष्टं क्वाथयित्वाऽपहरेदित्येष कषायपाककल्पः | स्नेहाच्चतुर्गुणो द्रवः, स्नेहचतुर्थांशो भेषजकल्कः, तदैकध्यं संसृज्य विपचेदित्येष स्नेहपाककल्पः | अथवा तत्रोदकद्रोणे त्वक्पत्रफलमूलादीनां तुलामावाप्य चतुर्भागावशिष्टं निष्क्वाथ्यापहरेदित्येष कषायपाककल्पः; स्नेहकुडवे भेषजपलं पिष्टं कल्कं चतुर्गुणं द्रवमावाप्य विपचेदित्येष स्नेहपाककल्पः ||८||

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

भवतश्चात्र- स्नेहभेषजतोयानां प्रमाणं यत्र नेरितम् | तत्रायं विधिरास्थेयो निर्दिष्टे तद्वदेव तु ||९|| अनुक्ते द्रवकार्ये तु सर्वत्र सलिलं मतम् | कल्कक्वाथावनिर्देशे गणात्तस्मात् प्रयोजयेत् ||१०||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

अत ऊर्ध्वं स्नेहपाकक्रममुपदेक्ष्यामः | स तु त्रिविधः; तद्यथा- मृदुः, मध्यमः, खर इति | तत्र स्नेहौषधिविवेकमात्रं यत्र भेषजं स मृदुरिति, मधूच्छिष्टमिव विशदमविलेपि यत्र भेषजं स मध्यमः, कृष्णमवसन्नमीषद्विशदं चिक्कणं च यत्र भेषजं स खर इति; अत ऊर्ध्वं दग्धस्नेहो भवति, तं पुनः साधु साधयेत् | तत्र पानाभ्यवहारयोर्मृदुः, नस्याभ्यङ्गयोर्मध्यमः, बस्तिकर्णपूरणयोस्तु खर इति ||११||

Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13

भवतश्चात्र- शब्दस्योपरमे प्राप्ते फेनस्योपशमे तथा | गन्धवर्णरसादीनां सम्पत्तौ सिद्धिमादिशेत् ||१२|| घृतस्यैवं विपक्वस्य जानीयात् कुशलो भिषक् | फेनोऽतिमात्रं तैलस्य शेषं घृतवदादिशेत् ||१३||

Adhikarana 11 (14) · Śloka 14

अत ऊर्ध्वं स्नेहपानक्रममुपदेक्ष्यामः- अथ खलु लघुकोष्ठायातुराय कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनायोदयगिरिशिखरसंस्थिते प्रतप्तकनकनिकरपीतलोहिते सवितरि यथाबलं तैलस्य घृतस्य वा मात्रां पातुं प्रयच्छेत् | पीतमात्रे चोष्णोदकेनोपस्पृश्य सोपानत्को यथासुखं विहरेत् ||१४||

Adhikarana 12 (15-18) · Śloka 18

रूक्षक्षतविषार्तानां वातपित्तविकारिणाम् | हीनमेधास्मृतीनां च सर्पिःपानं प्रशस्यते ||१५|| कृमिकोष्ठानिलाविष्टाः प्रवृद्धकफमेदसः | पिबेयुस्तैलसात्म्याश्च तैलं दार्ढ्यार्थिनश्च ये ||१६|| व्यायामकर्शिताः शुष्करेतोरक्ता महारुजः | महाग्निमारुतप्राणा वसायोग्या नराः स्मृताः ||१७|| क्रूराशयाः क्लेशसहा वातार्ता दीप्तवह्नयः | मज्जानमाप्नुयुः सर्वे सर्पिर्वा स्वौषधान्वितम् ||१८||

Adhikarana 13 (19) · Śloka 19

केवलं पैत्तिके सर्पिर्वातिके लवणान्वितम् | देयं बहुकफे चापि व्योषक्षारसमायुतम् ||१९||

Adhikarana 14 (20) · Śloka 20

दोषाणामल्पभूयस्त्वं संसर्गं समवेक्ष्य च | युञ्ज्यात्त्रिषष्टिधाभिन्नैः समासव्यासतो रसैः ||२०||

Adhikarana 15 (21) · Śloka 21

स्नेहसात्म्यः क्लेशसहः काले नात्युष्णशीतले | अच्छमेव पिबेत् स्नेहमच्छपानं हि पूजितम् ||२१||

Adhikarana 16 (22) · Śloka 22

शीतकाले दिवा स्नेहमुष्णकाले पिबेन्निशि | वातपित्ताधिको रात्रौ वातश्लेष्माधिको दिवा ||२२||

Adhikarana 17 (23) · Śloka 23

वातपित्ताधिकस्योष्णे तृण्मूर्च्छोन्मादकारकः | शीते वातकफार्तस्य गौरवारुचिशूलकृत् ||२३||

Adhikarana 18 (24) · Śloka 25

स्नेहपीतस्य चेत्तृष्णा पिबेदुष्णोदकं नरः | एवं चानुपशाम्यन्त्यां स्नेहमुष्णाम्बुना वमेत् ||२४|| दिह्याच्छीतैः शिरः शीतं तोयं चाप्यवगाहयेत् |२५|

Adhikarana 19 (25-29) · Śloka 30

या मात्रा परिजीर्येत चतुर्भागगतेऽहनि ||२५|| सा मात्रा दीपयत्यग्निमल्पदोषे च पूजिता | या मात्रा परिजीर्येत तथाऽर्धदिवसे गते ||२६|| सा वृष्या बृंहणी या च मध्यदोषे च पूजिता | या मात्रा परिजीर्येत चतुर्भागावशेषिते ||२७|| स्नेहनीया च सा मात्रा बहुदोषे च पूजिता | या मात्रा परिजीर्येत्तु तथा परिणतेऽहनि ||२८|| ग्लानिमूर्च्छामदान् हित्वा सा मात्रा पूजिता भवेत् अहोरात्रादसन्दुष्टा या मात्रा परीजीर्यति ||२९|| सा तु कुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशिनी |३०|

Adhikarana 20 (30-33) · Śloka 33

यथाग्नि प्रथमां मात्रां पाययेत विचक्षणः ||३०|| पीतो ह्यतिबहुः स्नेहो जनयेत् प्राणसंशयम् | मिथ्याचाराद्बहुत्वाद्वा यस्य स्नेहो न जीर्यति ||३१|| विष्टभ्य चापि जीर्येत्तं वारिणोष्णेन वामयेत् | ततः स्नेहं पुनर्दद्याल्लघुकोष्ठाय देहिने | जीर्णाजीर्णविशङ्कायां स्नेहस्योष्णोदकं पिबेत् ||३२|| तेनोद्गारो भवेच्छुद्धो भक्तं प्रति रुचिस्तथा | स्युः पच्यमाने तृड्दाहभ्रमसादारतिक्लमाः ||३३||

Adhikarana 21 (34-35) · Śloka 35

परिषिच्याद्भिरुष्णाभिर्जीर्णस्नेहं ततो नरम् | यवागूं पाययेच्चोष्णां कामं क्लिन्नाल्पतण्डुलाम् ||३४|| देयौ यूषरसौ वाऽपि सुगन्धी स्नेहवर्जितौ | कृतौ वाऽत्यल्पसर्पिष्कौ विलेपी वा विधीयते ||३५||

Adhikarana 22 (36) · Śloka 36

पिबेत्त्र्यहं चतुरहं पञ्चाहं षडहं तथा | सप्तरात्रात् परं स्नेहः सात्म्यीभवति सेवितः ||३६||

Adhikarana 23 (37) · Śloka 37

सुकुमारं कृशं वृद्धं शिशुं स्नेहद्विषं तथा | तृष्णार्तमुष्णकाले च सह भक्तेन पाययेत् ||३७||

Adhikarana 24 (38-44) · Śloka 44

पिप्पल्यो लवणं स्नेहाश्चत्वारो दधिमस्तुकः | पीतमैकध्यमेतद्धि सद्यःस्नेहनमुच्यते ||३८|| भृष्टा मांसरसे स्निग्धा यवागूः सूपकल्पिता | प्रक्षुद्रा पीयमाना तु सद्यःस्नेहनमुच्यते ||३९|| सर्पिष्मती पयःसिद्धा यवागूः स्वल्पतण्डुला | सुखोष्णा सेव्यमाना तु सद्यःस्नेहनमुच्यते ||४०|| पिप्पल्यो लवणं सर्पिस्तिलपिष्टं वराहजा | वसा च पीतमैकध्यं सद्यःस्नेहनमुच्यते ||४१|| शर्कराचूर्णसंसृष्टे दोहनस्थे घृते तु गाम् | दुग्ध्वा क्षीरं पिबेद्रूक्षः सद्यःस्नेहनमुच्यते ||४२|| यवकोलकुलत्थानां क्वाथो मागधिकान्वितः | पयो दधि सुरा चेति घृतमप्यष्टमं भवेत् ||४३|| सिद्धमेतैर्घृतं पीतं सद्यःस्नेहनमुत्तमम् | राज्ञे राजसमेभ्यो वा देयमेतद्धृतोत्तमम् ||४४||

Adhikarana 25 (45) · Śloka 45

बलहीनेषु वृद्धेषु मृद्वग्निस्त्रीहतात्मसु | अल्पदोषेषु योज्याः स्युर्ये योगाः सम्यगीरिताः ||४५||

Adhikarana 26 (46-50) · Śloka 51

विवर्जयेत् स्नेहपानमजीर्णी तरुणज्वरी | दुर्बलोऽरोचकी स्थूलो मूर्च्छार्तो मदपीडितः ||४६|| छर्द्यर्दितः पिपासार्तः श्रान्तः पानक्लमान्वितः | दत्तबस्तिर्विरिक्तश्च वान्तो यश्चापि मानवः ||४७|| अकाले दुर्दिने चैव न च स्नेहं पिबेन्नरः | अकाले च प्रसूता स्त्री स्नेहपानं विवर्जयेत् ||४८|| स्नेहपानाद्भवन्त्येषां नॄणां नानाविधा गदाः | गदा वा कृच्छ्रतां यान्ति न सिध्यन्त्यथवा पुनः ||४९|| गर्भाशयेऽवशेषाः स्यू रक्तक्लेदमलास्ततः | स्नेहं जह्यान्निषेवेत पाचनं रूक्षमेव च ||५०|| दशरात्रात्ततः स्नेहं यथावदवचारयेत् |५१|

Adhikarana 27 (51-52) · Śloka 52

पुरीषं ग्रथितं रूक्षं कृच्छ्रादन्नं विपच्यते ||५१|| उरो विदहते वायुः कोष्ठादुपरि धावति | दुर्वर्णो दुर्बलश्चैव रूक्षो भवति मानवः ||५२||

Adhikarana 28 (53) · Śloka 53

सुस्निग्धा त्वग्विट्शैथिल्यं दीप्तोऽग्निर्मृदुगात्रता | ग्लानिर्लाघवमङ्गानामधस्तात् स्नेहदर्शनम् | सम्यक्स्निग्धस्य लिङ्गानि स्नेहोद्वेगस्तथैव च ||५३||

Adhikarana 29 (54) · Śloka 54

भक्तद्वेषो मुखस्रावो गुददाहः प्रवाहिका | पुरीषातिप्रवृत्तिश्च भृशस्निग्धस्य लक्षणम् ||५४||

Adhikarana 30 (55) · Śloka 55

रूक्षस्य स्नेहनं स्नेहैरतिस्निग्धस्य रूक्षणम् | श्यामाककोरदूषान्नतक्रपिण्याकशक्तुभिः ||५५||

Adhikarana 31 (56) · Śloka 56

दीप्तान्तरग्निः परिशुद्धकोष्ठः प्रत्यग्रधातुर्बलवर्णयुक्तः | दृढेन्द्रियो मन्दजरः शतायुः स्नेहोपसेवी पुरुषो भवेत्तु ||५६||

Adhikarana 32 (57) · Śloka 57

स्नेहो हितो दुर्बलवह्निदेहसन्धुक्षणे व्याधिनिपीडितस्य | बलान्वितौ भोजनदोषजातैः प्रमर्दितुं तौ सहसा न साध्यौ ||५७||

Adhikarana puShpikA · Śloka 31

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने स्नेहोपयौगिकचिकित्सितं नामैकत्रिंशत्तमोऽध्यायः ||३१||